ĐÔI LỜI VỀ THƠ và CA

(Nhân đọc bài :
"Hiện tượng "hợp tác hóa sản xuất" giữa Thơ và Ca" của Đặng Đình Túy)


Tặng : Khê Kinh Kha

Trở lại Cội Nguồn một chút :Sách xưa Nghiêu điển trong Thượng Thư có đoạn chép "Vua Thuấn (2283-2255 tr CN) nói :Này ông Quỳ, ta giao cho ông quản Âm nhạc, ông hãy dùng nó để dạy con em, để chúng trở thành người chính trực ôn nhu, rộng lượng kiên nghị, cứng cỏi mà không thô bạo, giản dị mà không ngạo mạn.Thơ dùng để nói Chí, Ca dùng để ngân dài lời Thơ..."

Các cụ ta xưa cho là : Thơ dùng để biểu đạt ý chí con người, Thơ ở trong lòng là Chí,phát ra lời là Thơ. Nó ra đời từ khi chưa có văn tự (chữ viết) nên con người thuở ấy dựa vào ký ức, thông qua truyền miệng để lưu hành Thi tác. Thơ sở dĩ có vần điệu, câu ngắn gọn để dễ nhớ và diễn xướng (ngâm nga, ca hát). Ca (hát) là để ngân dài lời thơ là vậy. Ở ta từ đời Vua Lý Thái Tổ (1025) đã đặt chức "Quản giáp" cho giới ca hát. Lối hát Ả Đào (ca trù) cũng khởi từ đây.

Thơ là một bài Văn gồm những câu ngắn, dài (có vần hoặc không vần) có âm thanh từ điệu của một thứ tiếng mà Thi nhân sáng tác ra thường theo những niêm luật nhất định.Người ta thường nói "Thơ Ca", nhưng cũng nên phân biệt sự khác nhau giữa Thơ và Ca ? - Nếu Ca là diễn tấu ca ngợi một cái đẹp ,thì Thơ với ý tứ sâu xa, với cấu trúc độc đáo được kết tinh từ cái đẹp đó làm cho mọi người ngây ngất chiêm nghiệm vẻ đẹp huyền diệu tâm linh rất thơ ấy.

Thơ ca múa hát của ta xưa bắt nguồn và chịu ảnh hưởng qua lại của thơ ca múa hát Trung Hoa và Chiêm Thành (Chiêm Thành có "lục bát vần Lưng"...) Lối hát Ả Đào (ca trù) là điển hình cho sự "hợp tác hóa sản xuât" giữa Thơ và Ca: vì phần nhiều "ca từ" là do các Nhà thơ sáng tác với các bài theo vần Lục bát, song thất lục bát, thất ngôn bát cú...Thí dụ bài nổi tiếng của T.s Dương Khuê (1836-1898):

GẶP ĐÀO HỒNG, ĐÀO TUYẾT

MƯỠU

*I-Ngày xưa Tuyết muốn lấy ông
Ông chê Tuyết bé, Tuyết không biết gì
Bây giờ Tuyết đã đến thì
Ông muốn lấy Tuyết, Tuyết chê ông già.
*2-Nước nước biếc,non non xanh
Sớm tình tình sớm, trưa tình tình trưa
Nhớ ai tháng đợi năm chờ
Mà người độ ấy bây giờ là đây.

NÓI

Hồng Hồng, Tuyết Tuyết
Mới ngày nào chưa biết cái chi chi
Mười lăm năm thấm thoắt có xa gì
Ngoảnh mặt lại đã đến kỳ tơ liễu
Ngã lãng du thì quân thượng thiếu
Quân kim hứa giá ngã thành ông
Cười cười nói nói sượng sùng
Mà Bạch phát với hồng nhan chừng ái ngại
Riêng một thú thanh sơn đi lại
Khéo ngây ngây dại dại với tình
Đàn ai một khúc Dương tranh.

Phụ chú :Bài này Vần rất "chắc", từ đầu đến cuối nhất thể, như thác đổ một chiều, lại vừa đủ khổ (thơ) dễ hát. Đây là một bài mẫu "vỡ lòng" cho giới Ca trù nhập môn.

Như vậy , từ xưa Thơ và Ca (hát) đã là một cặp bài trùng, đôi bạn song hành...

Sang thời văn hóa Âu Tây xâm nhập vào nước ta (thế kỷ 19 ) và nhất là từ năm1930 trở đi "Thơ mới" ra đời, khởi sắc "Nhạc tiền chiến" bùng phát, đặc sắc với các Nhạc sĩ Văn Cao, Dương Thiệu Tước...rồi Đoàn Chuẩn, Trịnh Công Sơn...Việc lấy Thơ phổ Nhạc của các Nhạc sĩ tài danh đã chắp cánh cho thơ bay lên đỉnh cao nghệ thuật tuyệt diệu của tâm hồn người Việt ta.

Thơ và Ca tuy có hợp tác hóa sản xuất thật đấy, nhưng cũng chỉ là "có" chừng mực nhất định mà thôi. Một bài Thơ dễ phổ nhạc thường là thơ lục bát, ngũ ngôn ...có Nhà thơ tự hào "mình có tới 100 bài thơ được phổ nhạc, có vài bài hát lên rất nổi tiếng..." thế nhưng khi đọc riêng lời thơ thì chỉ đạt cỡ trung bình, hay là nhờ nhạc là thế ? Cũng có không ít bài thơ khá hay như Tây Tiến (Q.D), thơ Xuân Diệu. Hàn Mạc Tử, Bích Khê, Bùi Giáng..nhưng chưa thấy Nhạc sĩ nào ".phổ.".?

Như vậy , về cơ bản: Thơ và Ca (nhạc) là 2 loại hình nghệ thuật khác nhau ( 2 dòng chảy khác nhau) tuy có quan hệ qua lại (trong thơ có nhạc, nhạc phổ thơ ), sự liên tài gặp gỡ ấy chỉ xáy ra trong khoảnh khắc : nhà Nhạc sĩ "cảm" và xuất thần khi thưởng thức một "tứ" thơ lạ, một ý mới rồi xuất thần cất lên một giai điệu ĐẸP cho thơ "tung cánh chim tìm về tổ ấm..." để ta hát, ngân dài lời thơ, rót vào những con tim xao động đến nao lòng...thế thôi !

Góc Thành Nam Hà Nội 28-8-2011
 

© Tác giả giữ bản quyền.
. Cập nhật theo nguyên bản của tác giả gởi từ Hà Nội ngày 07.11.2012.
. Trích Đăng Lại Vui lòng ghi rõ nguồn Newvietart.com.