Thời Gian Nghệ Thuật 
Trong Thơ
VŨ QUANG TẦN


viết tặng bà con xã Hùng Thắng
huyện Tiên Lãng Tp.Hải Phòng ,
cùng quê với thi sĩ Vũ Quang Tần

1)- Đặt Vấn Đề:

“Thời gian”ở góc nhìn Vật Lý có thể khác với góc nhìn trong thi ca. Ngay trong thi ca, mỗi nhà thơ, lại có sáng tạo riêng trong thời gian nghệ thuật của mình. Nó có thể mang dấu ấn riêng của tác phẩm, của tác giả hoặc cao hơn là dấu ấn của thời đại mà tác giả phản ánh trong tác phẩm của mình. Chắc ai cũng đều kinh ngạc Đoàn Phú Tứ vô cùng tinh tế khi cảm nhận “màu và hương” thời gian qua bài:

Màu Thời Gian:

Sớm nay tiếng chim thanh
Trong gió xanh
Dìu vương hương ấm thoáng xuân tình
Ngàn xưa không lạnh nữa. Tần Phi
Ta lặng dâng nàng
Trời mây phơ phất nhuốm thời gian…
…Hương thời gian thanh thanh
Màu thời gian tím ngắt.

Trong khuôn khổ bài viết này, chúng tôi chỉ giới hạn “THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG THƠ VŨ QUANG TẦN”.

Có thể còn có nhiều cách hiểu khác nhau về “thời gian nghệ thuật” trong các tác phẩm thi ca. Nhưng, theo chúng tôi, mỗi bài thơ đều được tác giả sáng tạo trong một thời gian nghệ thuật nhất định.
Qua đó, độc giả cộng hưởng với hiệu quả tứ thơ của tác giả.

2)- Dấu Vết Thời Gian Nghệ Thuật Trong Thơ Vũ Quang Tần

Vũ Quang Tần đã sáng tạo được “Thời Gian Nghệ Thuật” riêng biệt cho tác phẩm thơ của mình, qua đó kí thác nỗi niềm sâu kín qua từng thi phẩm.

Mượn thời gian Vật Lý:

Bài “Tiên Lãng tháng ba”:

Tôi về Tiên Lãng tháng ba
Lúa chiêm mượt tận tít xa chân làng
Thuốc lào xanh vụ bạt ngàn
Oi nồng nắng mới gió Nam rộc rào…

Và “Đêm muộn”:

Âu Châu
Đã hai mươi hai giờ
Mặt trời vẫn chói chang
Nắng nhuộm vàng cỏ non…

Thời Gian Âm lịch:

Ví dụ bài “Rằm tháng Bẩy”:

Ngày rằm xá tội vong nhân
Tiền vàng gạo muối cháo lá đa
Đầy mâm hoa trái
Những chúng sinh bên đường bằng xương bằng thịt
Vêu vao ngồi chờ việc
Ngắm đời hóa mã nuốt mùi hương.

Vũ Quang Tần mượn thời gian âm lịch - thời gian tâm lịch vẽ đối nghịch, người chết thì được dâng lễ tràn trề, còn người sống vẫn “vêu vao” chờ việc, nuốt mùi hương!

Thời Gian Tâm Linh:

Ví dụ bài “Người ăn mày đốt pháo mừng xuân”:

Đoạn pháo tép lẹt đẹt
Khói mù mịt khét lẹt
Trẻ con săm săm tìm pháo xịt
Người lớn ôm gối ngồi ngẫm ngợi gì xa xăm
Câu mong sang năm này
Biết có khá hơn không?

Màu Thời Gian:

Hầu hết các thi phẩm khi viết về sự biến đổi của thời gian thường gắn liền với màu sắc.
Bài “Bồn Mùa” có câu “Chang chang đỏ Phượng vườn đấy tiếng ve” hoặc “Cúc khoe sắc vàng”. Như bài “Mùa Thu và người đi câu” Vũ Quang Tần viết :

Nhưng không nghe Thu nói
Thấy cúc vàng vẫy gọi

Hay bài “Gửi trong ấy”:

Trong ấy mai vang nở chưa
Ngoài mình rét hại đào chưa tách mầm

Và bài “Mùa lá rụng”:

Lá vàng
Lả tả liệng quay

hoặc “Cuối Thu”

Ai sơn nhuộm đỏ lá bàng
Vườn hoe hoe nắng cúc vàng cuối Thu.

Vũ Quang Tần không phải cá biệt, mà hầu như nhiều thi sỹ đều bị xáo động trước mỗi mùa. Ví dụ : Xuân Quỳnh “Mùa Thu này sao mưa bão nhiều”; Thanh Tùng “Chỉ có tiếng ve kêu chẳng cho trưa hè yên tĩnh”; “Mỗi mùa hoa đỏ về/ hoa như mưa rơi rơi”Hoàng Nhuận Cầm “Chỉ tiếc mùa Thu vừa mới đi rồi/ còn xót lại trên bàn bông cúc tím” Lưu Quang Vũ “Về với anh bông cúc nhỏ hoa vàng”; Nguyễn Mỹ “Thu bỗng nắng vàng lên rực rỡ”; Ý Nhi “Tháng ba ngày mưa nhuần? Vòm hoa xoan tím ngắt”Vũ Từ Trang “Hoa vông cứ đỏ đôi bờ nhớ”Lê Thị Mây “Trong ngần hoa cau thơm”; Văn Thảo Nguyên “Cuốc gọi hè trưa nắng…cỏ dài hoa cúc dại sắc vàng hoa sâm bay cánh tím”; Nguyễn Bính “Một năm đến lắm là ngày/ mùa thu mùa cốm vào ngay mùa hồng”

Thời Gian Vô Hình:

Bài thơ không nói về thời gian, nhưng qua bài thơ, ta vẫn cảm nhận được sự biến đổi khôn lường của thời gian.
Ví dụ bài “Mỗi lần về”:

Ra nghĩa trang đọc bia/ gặp toàn người quen
Về làng gặp toàn người lạ …

Và chúng ta thấy thời gian trôi đi vun vút! kiếp người ngắn ngủi xiết bao!
Hoặc bài thơ “Bên mộ Lep tonxtoi” Vũ Quang tần viết ở Tu La – Nga:

Mộ không xây
Một nấm đất bìa rừng
Hàng cây quanh năm ru giấc ngủ
Lep tonxtoi ơi
Đơn sơ là thế
Mà sao vĩ đại không cùng.

Độc giả cảm được thời gian nghiệt ngã cũng không tàn phá được “oai linh” của nhà văn vĩ đại, và độc giả chợt liên tưởng, so sánh, ngẫm nghĩ về những “Lăng Mộ” cá nhân mà bom nguyên tử không tàn phá được?

Thời Gian Xa Xưa:

Bài “Thôi thế cũng mừng” viết khi về thăm lại ngôi nhà xưa:

Nhà mình giờ ai ở
Mái ngói đỏ mới xây
Bụi tre xưa buộc trâu
Ngõ đã đi lối khác
Tiếc hàng cây không còn
Chỉ đất vườn vẫn rộng dài như thế
Thầm mừng chủ cũ về
Chó cứ hung hăng sủa
Ngăn không cho đến gần
Thôi
Thế cũng mừng!

Chợt nhớ câu thơ Nguyễn Trãi trong Quốc Âm Thi Tập “Đất là chủ người là khách”.
Ngẫm, khoảnh khắc trong bài thơ của Vũ Quang Tần thật đúng! Chó cứ hung hăng sủa , ngăn không cho chủ đất cũ đến gần…Cụm chữ “Cũng Mừng” Vũ Quang Tần dùng rất “Đắt”! .
Thời gian dĩ vãng hiện về, kỷ niệm cứ như cuốn phim: “Bụi tre xưa buộc trâu/ ngõ đã đi lối khác/ tiếc hàng cây không còn/ chỉ đất vườn vẫn rộng dài như thế”…Chó sủa rất hung hăng, kiên quyết ngăn không cho chủ đất cũ (người lạ) đến gần, làm cho thi sỹ bừng tỉnh cơn hồi tưởng về quá khứ. Chỉ còn là ký ức! Quá khứ đã ở phía sau! “Bước chân đi cấm kỳ trở lại”! Đã là của người ta! Chỉ được đứng xa ngắm nhìn!...nhưng thi sĩ thấy “Cũng Mừng!”, tuy có thay đổi, song cung cách của chủ mới có vẻ phát triển, yên lành, no ấm…thì cũng thấy “yên lòng”, có phần do cái “duyên” cái “lộc” cái “mát tay” của mình để lại?...nhưng sao ta thấy bùi ngùi, thương cho “tiếc hàng cây không còn”…!

Bài “Vai Gầy”:

Nhà cấp bốn
Mái cong theo tuổi sà gồ
Xuềnh xoàng liếp vách gió xô cửa đầy
Nỗi lo trĩu nặng vai gầy
Tháng này ít việc
Tháng này chậm lương
Sắp vào năm học của con
Sắp ngày giỗ chạp
Sắp còn vân vân…
Tuyềnh toàng xe đạp khỏa thân
Nhớ sinh nhật
Đứng
Tần ngần quầy hoa.

Ta thật chạnh lòng nhớ buổi hàn vi của bao gia đình thời bao cấp, chiến tranh, gian khổ thưở nào. Ngay như hiện tại đây thôi, cũng vẫn như gánh nặng đè lên vai người Phụ Nữ: Ít việc…chậm lương…sắp vào năm học …sắp giỗ chạp…sắp còn vân vân…Ta lại thấy Vũ Quang Tần “rất khéo” đưa vào thơ cụm từ “Vân vân…” rất hiệu quả! Tưởng chừng vô thưởng vô phạt, vô nghĩa… thế mà khi đọc được: “Tháng này ít việc/ Tháng này chậm lương/ Sắp vào năm học của con/ Sắp ngày giỗ chạp/ Sắp còn vân vân…” thì không ít người đồng cảm (đặc biệt là chị em) cứ như thấy viết cho mình, của mình vậy…!
Thời xa xưa còn qua bài “Tìm Văn Bia” VQT viết ngày 25.4.2009: “Thăng trầm thế sự thời gian/ Nét xưa hiển thị lời vàng gương soi”.

3)- Kết Luận:

Thời Gian Nghệ Thuật trong thơ Vũ Quang Tần gá vào thời gia Vật Lý để thi sỹ kí thác biết bao cảm xúc vui buồn thương nhớ; nhậy cảm về thời gia Âm lịch “Rằm tháng bẩy”…ta nhói đau trước hình hài “vêu vao”, hoặc ngậm ngùi cảnh người ăn mày đốt pháo mừng tết!
Nhưng có lẽ Vũ Quang Tần có nhiều câu thơ hay tìm về thời gian! Sau những ngày lưu lạc về thăm quê. Hình ảnh con chó cứ hung hăng, kiên quyết ngăn không cho chủ đất cũ…cứ ảm ảnh, vọng tưởng mãi trong tâm thức người đọc thơ! Và “Ra nghĩa trang đọc bia/ gặp toàn người quen/ về làng gặp toàn người lạ”…Thì Vũ Quang Tẫn như đã nói hộ tất cả tâm sự của bao kẻ tha phương!
Tôi mới bất giác có ý nghĩ, chưa thật tin lắm: Viết về thời gian có lẽ thi sỹ đều phải dùng đến “động từ” chăng?. Ví dụ: “tắm”/ “gội” trong câu:

Trưa hè nắng tắm cây đa
Ta ngồi gội tắm bóng đa giữa đồng
(Trưa Hè)

Hoặc “Sơn”

Ai sơn nhuộm đỏ lá bàng
Vườn hoe hoe nắng cúc vàng cuối Thu.

Hoặc “Nhuộm” trong bài “Đêm muộn” viết ở Âu Châu

Âu Châu mùa hè
Đã hai mươi hai giờ
Mặt trời vẫn chói chang
Nắng nhuộm vàng cỏ non
Chim vẫn bay
Người vẫn dăt tay nhau đi dạo…

Hoặc “Nhai”

Nhẩn nha nhai bóng cây trưa
Trâu nằm ngẫm nghĩ ruộng vừa cày xong…

Hoặc “Dẫm”

Giọt chân bước dẫm bóng mình
Tôi chờ nắng xế mua hình liêu xiêu…

Hoặc “Lội” ở bài “Cô phụ nề và đôi giày”:

Lội trong mưa nắng
Lội trong thời gian
Khi bình minh tiếng kẻng
Chiều tím sẫm hoàng hôn…

Hoặc “Phủ” trong bài “Cánh Đồng Chum”: (Lào)

Cánh đồng Chum ngổn ngang Chum đá Đồng cỏ
Mây gió và thời gian
Đi qua mảnh vỡ
Kẽ nứt rêu phong cỏ phủ lối mòn…

Nhưng quả thực, những “động từ” ấy đã làm “động đậy” con chữ trong câu thơ có hình ảnh, có hoạt động, nó gợi liên tưởng, và đọng lại trong lòng người đọc! Trên đây, chỉ là cảm nhận ban đầu về “THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG THƠ VŨ QUANG TẦN”./.







© Tác giả giữ bản quyền.
. Đăng ngày 29.02.2012 theo nguyên bản của tác giả gởi từ Hà Nội.