VÀI NÉT VỀ VĂN HỌC KINH DỊ

ĐỖ THIÊN THƯ st.


Việc nghiên cứu sâu sát về văn học kinh dị đòi hỏi nhiều thời gian cũng như nhiều công phu tìm tòi, tra cứu và thu thập các tư liệu. Trong bài viết này, chúng tôi chỉ xin giới thiệu vài nét đặc trưng của thể loại văn học này. Một thể loại bị nhiều người chối bỏ nhưng trên thực tế, nó vẫn tồn tại với những ưu và khuyết điểm của mình, với những lời khen tiếng chê của công chúng cũng như của giới phê bình văn học .

Khi công chúng bắt đầu chán chê các loại tiểu thuyết, nhất là tiểu thuyết hiện thực vốn đã chiếm ưu thế từ năm 1860 thì họ bắt đầu tìm kiếm những thể loại mới. Dĩ nhiên là vẫn còn nhiều người đọc các loại tiểu thuyết ấy, nhưng riêng những độc giả tinh tế, sâu sắc và đòi hỏi cao hơn thì lại muốn có một cái gì đó khác với việc miêu tả trung thực thế giới khách quan hay những con người trong đời thực. Văn học loại này phụ thuộc quá nhiều vào logique, lý trí và những chuẩn mực của xã hội nên nhiều khi đã tỏ ra đơn điệu và cứng nhắc.

Tất cả những ai khao khát một sự thật sâu sắc và một điều gì đó như là sự tiết lộ đều quay sang thể loại kinh dị với nhiều hy vọng. Họ linh cảm rằng chỉ có thể loại này mới có thể đáp ứng được những nguyện vọng sâu kín nhất của họ. Yếu tố kinh dị có thể được nuôi bằng sự hoang tưởng, đôi khi là sự cuồng loạn, nhưng nó luôn được nuôi bằng niềm hy vọng của độc giả.

Hầu hết các giới đều phản đối các nhà văn viết tiểu thuyết kinh dị. những người có thần kinh mạnh mẽ thì không thích những chi tiết ma quái vì họ luôn nhớ là ngày xưa ở trường, người ta đã dạy họ rõ ràng là một với một là hai. Những người theo đạo Thiên Chúa giáo thì ngờ rằng các nhà văn viết truyện kinh dị đã về phe với quỷ dữ. Những kẻ cầu tiến thì trách móc các nhà văn, cho rằng họ không quan tâm đến những vấn đề chính trị và giới trí thức nửa mùa thì chỉ coi truyện kinh dị là một thứ sách đọc thêm để rèn luyện phong cách viết văn… Thế nhưng số còn lại, dù là số ít, vẫn ủng hộ các nhà văn viết truyện kinh dị: đó là những kẻ hiếu kỳ, những người hay lo sợ, những kẻ nhiệt thành hăng hái, những kẻ không mang đầu óc thủ cựu… Nói tóm lại, đó là tất cả những ai muốn tìm kiếm một điều gì đó khác với những cái đã thấy trong đời thường.

Thật tiếc khi người ta cho là yếu tố kinh dị gắn liền với sự điên rồ cuồng loạn hay những trò phù thủy. Thực ra, kinh dị là một hiện thực được nhìn dưới một con mắt khác. Yếu tố kinh dị cho phép các nhà văn đề cập các vấn đề liên quan đến chúng ta, miêu tả bằng những từ ngữ cụ thể, những hình ảnh sinh động rút từ những chuyện xảy ra trong đời sống thường ngày: thời gian, định mệnh, thế giới bên kia, bộ mặt của Chúa Trời, sự cứu rỗi, tình yêu… Các nhà nghiên cứu thần học và triết học cũng đã đề cập đến các vấn đề này một cách sâu sát hơn nhưng tiếc thay, hiểu được họ chỉ có những người có trình độ nhận thức cao hoặc có đầu óc cao siêu như họ. Các nhà văn viết truyện kinh dị trái lại dùng những hình ảnh, những biểu tượng, những phép liên tưởng… đôi khi cũng hơi mạo hiểm, để làm cho mọi người hiểu được điều họ muốn nói. Họ thường khắc họa bằng những hình ảnh thông thường bên ngoài: một bông hồng với sự liên tưởng đến mùa xuân, đến một thiếu nữ, đến máu hay lòng ham muốn. Điều quan trọng là phải nhìn bông hoa ấy theo một cách riêng biệt nào đó. Các nhà văn không hề thay đổi đối tượng phản ánh. Họ chỉ nhân lên ý nghĩa và quyền lực của các đối tượng ấy. Họ không hề bóp méo thế giới khách quan mà chỉ đưa ra một cách nhìn mới về cái thế giới ấy.

Chỉ có yếu tố hoang đường, kỳ bí và yếu tố thần tiên là liên kết với yếu tố kinh dị. Tất cả những cái còn lại đều là đối kháng hoặc xa lạ với nó. Nếu văn học về khoa học viễn tưởng có một nền tảng khoa học với các giả thuyết về sự tồn tại của sinh vật ở các hành tinh khác, sự tồn tại của các quy luật sinh học khác… thì văn học kinh dị chỉ quan tâm đến một điều: thể xác và linh hồn của con người ở ngay trên hành tinh này mà thôi. Ngược với các nhà văn khác, tư tưởng của các nhà văn viết truyện kinh dị thường là phi lý: tư tưởng ấy không hề lưu tâm đến cái gì khác ngoài những nguyên tắc và nhưng phương thức thuộc về lĩnh vực thơ ca. Một nhà văn viết thể loại này thường chỉ chú ý đến những điều kỳ diệu của cái thế giới bên trong của con người. Họ xem nhẹ cái mà người ta gọi là thực tại. Một nửa cuộc đời mình, con người dùng để ngủ và họ chỉ thức trong một nửa còn lại. Thế nhưng Pascal đã từng tự hỏi: “Không biết là một nửa cuộc đời mà chúng ta ngỡ rằng mình thức kia có phải cũng là một loại giấc ngủ hơi khác biệt với giấc ngủ thực hay không, cái giấc ngủ mà trong đó chúng ta thức mà vẫn nghĩ rằng mình đang ngủ”. Các nhà văn viết truyện kinh dị cũng thế. Lẫn lộn giữa mộng và thực, thích mộng hơn thực, họ mạnh dạn và hăm hở lao vào khám phá cái thế giới xa lạ, kỳ bí và rùng rợn, sản phẩm của chính cái trí tưởng tượng vô cùng phong phú của mình.

Sẽ rất sai lầm khi nghĩ rằng những người đọc tiểu thuyết kinh dị luôn bằng lòng với những gì mà các nhà văn viết theo thể loại ấy đem đến cho họ. Dù nhàm chán cái đơn điệu của các loại tiểu thuyết khác, và say mê tìm kiếm một cái gì đó mới hơn, thế nhưng người đọc cũng không muốn những chi tiết thường gặp trong các cuốn tiểu thuyết kinh dị làm xơ cứng tâm hồn mình. Lúc đầu, công chúng dễ dàng bị lôi cuốn bởi các yếu tố rùng rợn, ma quái… Thế nhưng dần dà, họ trở nên quen thuộc với những thứ đó. Loại tiểu thuyết đen (roman noir) khi mới xuất hiện đã tạo ra những cơn sốt trong giới độc giả. Thế nhưng dần dần, nó trở nên quen thuộc đến độ người ta có thể rút ra một “công thức chung” như “cách thức làm bánh” cho kết cấu của một cuốn tiểu thuyết loại này:

Một lâu đài cổ xưa mà một nửa đã đổ nát.

Một bà già chết treo với nhiều nhát dao đâm ở cổ.

Một hành lang dài có nhiều cánh cửa trổ ra mà đa số là những cánh cửa bí mật.

Ba xác chết đẫm máu.

Trộm, cướp thao túng.

Một liều lượng vừa đủ những lời thì thầm, những tiếng rên la tắt nghẹn và những tiếng động kinh hoàng.

Tất cả những “vật liệu” trên được trộn kỹ vào nhau, thêm “mắm, muối, gia vị” rồi chia làm ba phần hay ba quyển. Thế là có một cuốn tiểu thuyết đen dành cho tất cả những ai muốn giải trí trước khi đi ngủ!

Đồng thời, tiểu thuyết kinh dị càng khó gây được sự chú ý của độc giả hơn. Những hồn ma vật vờ, những con quỷ hung tợn, những ngôi nhà mồ âm u, những khu nghĩa trang hoang vắng lạnh lẽo… mà người ta đã gặp đầy dẫy trong các quyển tiểu thuyết càng lúc càng khó tạo “ép-phê” hơn. Một lớp độc giả mới được hình thành, tinh thế, sâu sắc và đòi hỏi cao hơn. Họ chờ đợi những tác phẩm mới không những chỉ đơn giản kéo căng các dây thần kinh của họ mà còn phải làm cho họ chao đảo thật sự và trở nên sâu sắc bằng cách đi tìm ở đó những sợi dây bí ẩn làm rung lên những nỗi kinh hoàng mà trước đó họ chưa bao giờ biết tới.

Các nhà văn viết truyện kinh dị có cái chung là đều xây dựng tác phẩm của mình dựa trên yếu tố rùng rợn. Tuy vậy, ở mỗi người, kết cấu truyện, cách xây dựng nhân vật, cách mô tả các sự kiện, cách sử dụng các chi tiết gây rùng rợn, phong cách viết… lại mang những sắc thái hoàn toàn riêng biệt. Các tác giả tên tuổi trong làng văn học kinh dị rất đông đảo: Hoffmann, Edgar Poe, Hitchcock, Mérimée, Maupassant, Villiers de L’Isle – Adam, Alexandre Dumas, Walpole, Maturin, Samuel, Beckett… nhưng nổi bật nhất là Hoffmann, Edgar Poe, Hitchcock và Prosper Mérimée.

Hoffmann (nhà văn Đức, thế kỷ 18) đến với văn học kinh dị ngoài ý muốn, mặc dù ở lĩnh vực này, ông đã đạt được nhiều thành công rực rỡ. Hoffmann không thuộc những người ngay từ lúc mới trưởng thành đã thẳng thừng tuyên bố: “Hoặc văn chương hoặc không gì cả”. Là luật gia và viên chức nhà nước nhưng Hoffmann rất yêu âm nhạc và hội họa. Khoảng thời gian Hoffmann làm người điều khiển phần âm nhạc trong một nhà hát ở thành phố Bamberg (Đức) là những tháng ngày được ông coi là hạnh phúc nhất đời vì lúc đó, ông được sống đúng với sở nguyện của mình. Ông viết vở ca nhạc kịch “Andine” với hy vọng sẽ được lưu danh hậu thế nhưng oái oăm thay, người đời sau lại biết đến tên tuổi của Hoffmann qua những truyện kinh dị của ông chứ không phải qua vở ca kịch mà ông đã dành nhiều công sức và tâm huyết để viết ra. Người ta thường gặp lắm điều kỳ quặc nơi các thiên tài. Ở Hoffmann, chính sự kỳ quặc trong cách sống và trong văn chương của ông đã làm ông nổi tiếng. Có nhiều người đã cho rằng Hoffmann chẳng qua chỉ là một kẻ say rượu bị quỷ ám và kết thúc cuộc đời trong một nhà thương điên. Thực ra, chính những bất hạnh trong cuộc đời đã đẩy Hoffmann đến chỗ khác người. Ông đã tìm đến với thế giới kinh dị để quên đi quãng đời thơ ấu cơ cực, quên đi cô vợ ngu đần, quên đi thân phận cay đắng của chính mình, sự thúc bách của kế sinh nhai và những mối lo âu phiền toái trong cuộc đời ô trọc. Trong các truyện kinh dị của mình, Hoffmann rất ít sử dụng những chi tiết kỳ diệu, sự xuất hiện của các oan hồn, ma cà rồng hay người sói… Yếu tố kinh dị trong truyện của ông nằm ở nội tâm: ông miêu tả những hoang tưởng tồn tại một cách oan nghiệt trong ý thức của con người rồi được bộc lộ trong những giấc mơ, những cơn mê sảng, những ảo giác hay những cơn sợ hãi cuống cuồng. Hoffmann không nhằm vào yếu tố siêu nhiên như các nhà đạo đức và các nhà văn có tầm cỡ trước ông đã làm. Trái lại, ông tiếp tục phân tích con người, nhưng trong một lĩnh vực hoàn toàn khác. Ông viết: “Hỡi độc giả thân mến, tôi muốn kéo bạn ra khỏi cái khuôn khổ chật hẹp của cuộc sống tầm thường, vô vị hàng ngày bằng cách đem lại cho bạn một thú tiêu khiển hoàn toàn đặc biệt: giới thiệu với bạn một phạm vi mới trong cái vương quốc, ở đấy có những điều trong cuộc sống và trong hiện thực sâu sắc mà ý thức của con người điều khiển một cách tùy ý. Hoffmann không viết cho những người có tầm nhìn thấp kém, tức là những kẻ ngu ngốc, những kẻ lười suy nghĩ và những kẻ mê tín dị đoan. Ông chỉ viết cho những người biết nhận ra sự thật qua tấm màn che được dệt bằng những chuyện viển vông điên rồ nhất. Cuốn “Rượu thuốc của con quỷ” là quyển sách có giá trị nhất của Hoffmann vì nó mang cả hai chủ đề được coi là chính yếu của ông: sự điên loạn và thế lực của cái ác. Truyện viết về một thầy dòng tên là Médord. Bị giằng xé giữa trời cao và hỏa ngục, Médord đã uống một thứ rượu thuốc của quỷ và trở thành một kẻ bị quỷ ám phạm vô số tội sát nhân trong vô thức của mình. Các truyện nổi tiếng khác của ông là: “Công chúa Brambila”, “Cái bình vàng”, “Thầy Bọ chét”, “Thái ấp”, “Hồn ma cưới vợ”… Ông không chỉ thành công rất lớn ở Đức mà còn ở các nước khác như Anh, Pháp, Mỹ… Nhiều nhà văn trong và ngoài nước thuộc các thể hệ sau ông đã chịu ảnh hưởng rất nhiều từ những truyện kinh dị của Hoffmann.

Nếu ở thế kỷ 18, Hoffmann đã giữ một địa vị gần như là độc tôn trong lĩnh vực văn học kinh dị thì sang thế kỷ 19, nhà văn người Mỹ Edgar Poe (1809 – 1849) chính là kẻ “kế vị”. Tuy là kẻ “hậu bối”, song Edgar Poe đã gần như vượt hẳn Hoffmann vì ông đã đáp ứng đúng lúc cái thị hiếu của công chúng ở những năm 1860 về truyện kinh dị: khoa học hơn, nhưng rùng rợn hơn. Nếu các cuốn truyện của các nhà văn trước hầu hết đều là sản phẩm của một trí tưởng tượng hỗn loạn cuồng điên hoặc của những hoang tưởng vô căn cứ thì Edgar Poe lại cho ra đời những tác phẩm mang tính chất gần như là trái ngược. Ở các truyện kinh dị của ông, tất cả đều có vẻ đúng liều lượng, được tính tóan chi li, được sắp xếp kỹ càng để đạt tới một cứu cánh. Ở Poe, lòng yâu khoa học và lòng yêu thơ ca gặp nhau: đó là hai hoạt động của một bộ óc ở trạng thái lành mạnh và hướng thượng. Nơi ông, trí tưởng tượng đã không còn là “đàn bà điên trong nhà” như cách nói của các nhà triết học. Qua truyện “Eureka”, Poe mong muốn kế tục các định luật của Newton và của Laplace. Ông cũng chứng minh rằng nếu không có thơ ca, vốn dĩ là sự sáng tạo tuyệt đối, thì khoa học sẽ không bao giờ tiến bộ cả.

Dĩ nhiên là các truyện kinh dị của Poe không hề sử dụng đến những bà tiên, những pháp sư, phù thủy hay ma quỷ, oan hồn hoặc các nhân vật siêu nhiên nhất mà cả Hoffmann cũng đã không sử dụng. Nếu các truyện kinh dị trước kia là “lạnh” thì truyện của Poe lại “lạnh” hơn và “lạnh” theo kiểu khác. Yếu tố kinh dị trong truyện của Edgar Poe có vẻ “bề trong, đơn giản, tự nhiên và thực” hơn là do ông chỉ đưa ra các sự kiện để người đọc suy gẫm trong khi Hoffmann luôn tìm cách cho chúng ta thấy rằng quỷ sứ đã nhúng tay vào cuộc sống dương gian và luôn hoành hành ở đó. Cốt truyện của Poe mới đọc sơ qua thì có vẻ điên rồ, hoang đường và phi lý. Thế nhưng dưới những con mắt tinh đời, truyện của ông thực sự là những tác phẩm mang giá trị nhân bản và giá trị hiện thực vô cùng sâu sắc. So với Hoffmann thì có lẽ ở thời đại thực nghiệm, Poe được ưa chuộng hơn và trên thực tế, “Những truyện kinh dị” của ông đã làm hồi hộp không biết bao nhiêu là độc giả trên toàn thế giới. “Con mèo đen”, “Bọ rầy vàng”, “Vụ án mạng ở đường Morgue”, “Mặt nạ tử thần đỏ”… là những truyện được biết đến nhiều nhất trong số các truyện kinh dị của Edgar Poe.

Hitchcock được nhắc nhở rất nhiều trong làng văn học bởi các truyện kinh dị được ông tuyển rải rác từ các tác giả khác và giới thiệu lại. Các tuyển tập này thường mang những tựa đề rất “giật gân”: “Những truyện ghê rợn”, “Những truyện gây sợ hãi”, “Những truyện không nên đọc ban đêm”… Trên thực tế, nội dung của các truyện trong những tuyển tập này cũng rất hấp dẫn. Nhiều khi trong truyện không hề có ma quái mà người ta vẫn thấy rùng rợn. Chẳng hạn như trong tập: “Những truyện ghê rợn” có truyện “Giọng nói trong đêm (của William Hope Hodgson) kể về một đôi trai gái bị mắc một chứng bênh rất đỗi kỳ quái. Sau khi chiếc tàu bị bão đánh đắm, họ may mắn tìm lên được một xác tàu cũ trên đó có một loại nấm lạ màu xám ăn lan khắp boong tàu. Sau mấy ngày, lương thực hết, họ đành phải ăn thử thứ nấm đó và thế là khắp thân mình họ nổi lên thứ nấm ma quái đó. Các truyện: “Khi thành phố đã ngủ yên” (Ray Bradbyry), “Đêm thứ hai trên biển”… trong tập “Những truyện không nên đọc ban đêm” là những truyện có sự hiện diện của yếu tố ma quái. Truyện “Nhà mồ có máy điều hòa khí hậu” (Andrew Benedict) làm người đọc rùng mình vì cách trả thù vừa quái dị, vừa ghê rợn dành cho một kẻ bạc tình.

Ngoài “Carmen”,… nhà văn Pháp Prosper Mérimée (1803 – 1870) còn được biết đến qua những truyện kinh dị: “Tượng thần Vệ nữ ở Ille”, “Lokis”, “Những linh hồn trong lò luyện tội”, “Rắn thần Djoumane”. Trong số các tác phẩm trên, Mérimée coi “Tượng thần Vệ nữ ở Ille” là kiệt tác của mình và ông quả đã không lầm vì truyện ấy đã được công chúng hoan nghênh nồng nhiệt. Truyện kể về một tượng thần Vệ nữ bằng đồng được tìm thấy ở thành phố Ille (Tây Ban Nha). Một chàng trai hời hợt tuyên bố sẽ lấy bức tượng làm vợ và kỳ lạ thay, khi anh ta lấy chiếc nhẫn dành cho vợ sắp cưới của mình đeo vào ngón tay của bức tượng thì không còn lấy nhẫn ra được nữa. Đêm tân hôn, pho tượng đồng đã thế chỗ cô dâu trên giường cưới và siết chết chàng trai bất hạnh trong vòng tay ôm của mình. “Lokis” (tiếng Lithuanie có nghĩa là “Gấu”) kể về một phụ nữ quý tộc sinh ra một đứa con trai sau khi bị một con gấu cưỡng bức trong chuyến đi săn cùng chồng. Trong đêm tân hôn, chàng trai con của gấu ấy đã ăn thịt cô vợ của mình rồi bỏ đi biệt tích. Ngay chính bản thân Mérimée cũng thấy “sợ” khi đọc truyện kinh dị. Ông nói với bà De la Roche Jacquelin: “Khi tôi tự kể cho mình nghe những chuyện ma quái, tóc tai trên đầu tôi cứ dựng đứng cả lên. Thế nhưng, cho dù cảm giác ấy là rất thật, tôi vẫn không tin có ma quỷ và sự nghi ngờ của tôi lớn đến đỗi, nếu tôi có trông thấy một con ma thật đi chăng nữa thì tôi cũng sẽ chẳng tin”. Sự nghi ngờ của Mérimée thật đáng lo ngại: ông nghi ngờ để được bình tĩnh hơn trước những điều vừa lôi cuốn, vừa làm ông sợ hãi: cái vô hình, cái siêu nhiên và thần linh.

Nói về văn học kinh dị, mỗi người, mỗi giới đều có những ý kiến khác nhau: người khen kẻ chê; người tán thành, kẻ phản đối. Dù sao đi nữa, qua những bước thăng trầm của mình, văn học kinh dị đã luôn từng bước tiến tới sự hoàn thiện. Cuộc đời vô cùng phong phú, đa dạng, con người theo bước tiến của xã hội ngày càng có nhiều suy nghĩ mới lạ thì thiết tưởng văn học cũng phải đa dạng, phong phú theo thì mới phản ánh đúng cuộc sống, tâm tư tình cảm của con người và đáp ứng được những nguyện vọng, nhu cầu ngày càng lúc càng nhiều của họ. Có người cho rằng văn học kinh dị các tác dụng xấu, nhất là đối với giới trẻ. Trong một chừng mực nào đó thì điều này cũng đúng. Đúng là không nên đọc văn học kinh dị một cách bừa bãi nhưng trên tinh thần đổi mới tư duy hiện nay, thiết nghĩ cũng không nên nhận xét nó một cách thô thiển hàm hồ và coi đó là một thể loại văn học đáng bị chối bỏ và đào thải.

LƯƠNG PHAN

(Theo cuốn “La littérature fantastique en France”
của M. Schneider và một số sách của các tác giả đã dẫn)

_________________________________________
 
© Cập nhật theo nguyên bản của tác giả từ Sài Gòn ngày 03.01.2012.
. Đăng Tải Lại Xin Vui Lòng Ghi Rõ Nguồn Newvietart.com