KHOẢNG KHÔNG CA TRÙ CÒN HẸP LẮM

PHẠM THUẬN THÀNH

Thôn Thanh Tương (Thanh Khương - Thuận Thành - Bắc Ninh) hiện nay chỉ là làng quê thuần nông, nhưng người dân nơi đây luôn tự hào là đất tổ ca trù, môn nghệ thuật từng đem lại tiền bạc như một nghề kiếm ăn chính, và đã được đi vào sách sử Thanh Tương đi hát được xâu tiền dài.

Theo truyền thuyết, thôn Thanh Tương nằm ở ngay cửa bắc thành Luy Lâu xưa, hiện nay vẫn còn nhiều dấu tích thành luỹ, hào nước. Ngay từ thời Hán dân làng đã có nghề ca hát phục vụ quan lại cai trị đóng ở trong thành. Năm 40 Hai Bà Trưng kéo quân về hạ thành, ca nương Biểu Phật Nương người Thanh Tương đã làm nội ứng mở cổng thành cho quân Hai Bà kéo vào như thác lũ khiến thái thú Tô Định phải hoảng hồn xé rào lên thuyền con chạy trốn. Biểu Phật Nương trở thành nữ tướng tuỳ tùng của Hai Bà. Sau khi khởi nghĩa Hai Bà Trưng thất bại, dân Thanh Tương đã lập đền thờ tưởng nhớ nữ tướng Biểu Phật Nương.

Người có công truyền dạy và hồi sinh làng nghề ca trù Thanh Tương vào thời Lê là vợ chồng ca nương Nguyễn Thị Hoa, thuộc họ Nguyễn Trọng của làng. Hiện vợ chồng ca nương Nguyễn Thị Hoa được coi là tổ nghề và có tượng thờ tại dòng họ, do ông Nguyễn Trọng Năng, 65 tuổi, trông nom. Ông Năng cho biết, trước đây họ có nhà thờ tổ nghề riêng, sau bị bom Pháp tàn phá, gia đình không có khả năng làm lại nhà thờ nên tượng tổ nghề được thờ chung với ban thờ gia tiên. Hai pho tượng gỗ sơn son thếp vàng khổ nhỏ, cao chừng 20 cm, không khắc chữ nên không biết chính xác niên đại, chỉ biết đã truyền được gần 10 đời. Cụ Nguyễn Thị Tý, 86 tuổi, mẹ ông Năng vốn quê ở Văn Lâm - Hưng Yên, khi về làm vợ cụ Nghiễn cũng được dạy nghề hát, nhưng vì sinh con nhỏ nên chưa được đi hát bao giờ. Cụ cho biết, hồi đó cả nhà cùng làm nghề, vui lắm, kiếm tiền cũng khá lắm.

Người làm nghề giỏi nghề còn lại cuối cùng của làng Thanh Tương là cụ Nguyễn Thị Thiệp, 82 tuổi. Cụ Thiệp kể đã được học đàn hát từ nhỏ, thuộc hết các lề lối và 36 giọng ca trù. Hồi trẻ cụ theo gia đình đi phục vụ hát cửa đình, hát đám cưới, hát khao vọng khắp vùng. Sau đó theo vợ chồng anh chị là tay đàn Nguyễn Hồng Thái và ca nương Nguyễn Thị Vóc ra Khâm Thiên mở nhà tơ. Riêng làng Thanh Tương có đến 40 ca nương và hàng trăm tay đàn tay trống kiếm ăn ở phố cô đầu này. Theo cụ, cô đầu là một cách gọi chệch của ả đầu, tức ả đào, nay gọi là ca nương. Dân gian còn gọi miệt thị là con hát. Vì ả đào trẻ đẹp xinh tươi, giọng ca ngọt ngào thường làm mê mẩn những quan viên sành điệu. Ngay gia đình cụ Thiệp cũng có người từng lấy được chồng là quan huyện quan phủ. Sau cách mạng tháng Tám ông trùm Hồng Thái mất sớm, rồi kháng chiến bùng nổ, gia đình thôi làm nghề ca hát ở Khâm Thiên về quê làm ruộng. Loạn lạc làm tan nát làng nghề. Cô đào Nguyễn Thị Thiệp đi lấy chồng. Chị dâu đi bước nữa. Không còn nơi ca hát. Mãi gần đây ca trù mới lại được quan tâm. Ca nương Nguyễn Thị Vóc và Nguyễn Thị Thiệp cùng tay đàn Nguyễn Văn Đức được ngành văn hoá mời đi hội diễn cấp tỉnh, cấp trung ương. Hoá ra tay đàn gịong hát làng nghề quả bất hư truyền, đi đấm cấp trung ương vẫn vượt trội các làng nghề tỉnh khác. Nhưng sau đó không được địa phương chú ý khôi phục làng nghề nên nghề chưa kịp truyền hết ngón tay đàn Nguyễn Văn Đức và ca nương Nguyễn Thị Vóc đã tạ thế, chỉ còn ca nương Nguyễn Thị Thiệp vẫn say hát nhưng không có tay đàn tay trống đủ bộ để hát.

Anh Nguyễn Hồng Thích, cháu nội ông trùm Hồng Thái hiện đang là bí thư đảng uỷ xã Thanh Khương cũng là một người khá sành về lề lối hát ca trù. Anh cho rằng ca trù tuy đã được thế giới quan tâm nhưng khôi phục còn khó lắm. Khó trước hết là kinh phí. Không có tiền đầu tư truyền dạy nghề thì không thu hút được người theo học. Làng Thanh Tương hiện có tổ ca trù do chi hội người cao tuổi đứng ra tổ chức. Cụ Thiệp dạy nghề không công mấy năm ròng vẫn chưa ra tấm ra miếng gì. Người hát người đàn chưa đáp ứng được yêu cầu biểu diễn. Khi có yêu cầu phục vụ ở xã cũng chỉ được bồi dưỡng cân đường hộp sữa giải khát thôi. Khi có yêu cầu quay băng tư liệu hay đi hội diễn cấp trên thầy lại phải xuất tướng. Cũng may có tay đàn Nguyễn Trọng Lộ và tay trống Nguyễn Trọng Thỉnh bên làng Thanh Hoài trước có người theo nghề bên Thanh Tương còn giữ được ít nhiều lề lối đủ hợp thành bộ đi hát. Ông Trần Văn Cầu có công mở lớp học hát ca trù tại nhà thấy không được cho học viên đi hát thì tự ái, khi được hỏi ông có nguyện vọng gì để ca trù Thanh Tương phát triển chỉ trả lời độc một yêu cầu cấp trên cần tôn trọng tôi. Nếu tôn trọng ông Cầu để ca trù Thanh Tương đùng cái phát triển bề thế như thời đi hát được xâu tiền dài chắc ngành văn hoá không tiếc bằng khen và tiền của đáp ứng yêu cầu tôn trọng ông ngay. Khó thứ hai là tâm lý. Tâm lý ngại mang danh con hát, cô đầu. Chính anh trước đã không muốn cho bà nội, ca nương Nguyễn Thị Vóc đi hát hội diễn giao lưu các nơi. Anh muốn người ta quên đi quá khứ cô đầu của bà và nghề ca hát nhà tơ của gia đình. Khó thứ ba là mục đích kiếm tiền của nghề. Nếu bỏ công tập đàn tập hát mà không có đất biểu diễn thì mấy ai say mê trong khi người ta còn bao nhiêu lĩnh vực làm ra tiền của ngay. Cứ xem như thời các cụ đi hát được xâu tiền dài vẫn chỉ ở nhà cấp 4, còn thời mất nghề bây giờ thì nhà tầng mọc lên ngàn ngạt.

Theo cụ Thiệp còn có cái khó nữa là chất giọng. Đặc thù ca hát là cần chất giọng. Nắm được lề lối hát nhưng chất giọng kém cũng không sử dụng được. Tuy nhiên, nếu tổ chức học hát quy mô thì vẫn chọn được nhiều người có giọng hát khá đủ phục vụ quan viên. Mặt khác, trước mắt do còn chưa có phong trào thì nên tuyển người yêu ca trù ở cả nơi khác. Số này thường có ưu điểm về chất giọng và tai nhạc khá. Ở làng phạm vi hẹp đã bỏ nghề từ lâu làm gì còn tai nhạc để tiếp thu nhanh được. Lớp học cụ truyền nghề suốt mấy năm ở nhà ông Cầu đã có ai đủ khả năng đi hát được đâu. Trong khi các học trò mới là cô Trần Thị Kim Tuyến và cháu Nguyễn Thanh Tân (15 tuổi), vốn đều đã biết hát chèo nên học hát khá nhanh, sau một thời gian ngắn đã hát được vài giọng. Mới đây ba thầy trò tham gia Liên hoan ca trù toàn quốc vào đầu tháng 10 nhân sự kiện ca trù được thế giới công nhận là giá trị di sản phi vật thể thế giới thì cả ba đều được huy chương, thầy màu vàng, trò màu bạc. Được biết cô Trần Thị Kim Tuyến vốn là con nhà nòi hát chèo ở làng Khám, từng đoạt huy chương vàng toàn quốc. Cháu Nguyễn Thanh Tân ở làng Văn Quan từng theo chị là diễn viên đoàn chèo Thái Bình đi biểu diễn nên chất chèo đã có sẵn trong người.

Như vậy, ca trù Thanh Tương hiện đã có tướng, có quân đủ bộ đi hát, nhưng tướng đã ngoài bát tuần, nếu địa phương không mau tổ chức truyền dạy thì làng ca trù danh tiếng Thanh Tương sẽ mất hẳn. Nhưng truyền dạy lại vấp bao nhiêu vật cản liệu một địa phương có đủ khả năng vượt qua không. Rõ ràng khoảng không cho ca trù Thanh Tương xanh tươi trở lại còn hẹp lắm.