Nét Tương Đồng Nhà Sàn Thái Cổ
Với Nhà Sàn Trên Trống Đồng Đông Sơn 



TRẦN VÂN HẠC


 

     Nhà  sàn là loại hình kiến trúc chủ yếu của người Lạc Việt. Đã có nhiều công trình nghiên cứu, so sánh giữa nhà sàn trên trống đồng Đông Sơn, với nhà sàn cổ của người Mường. Trong bài này xin được so sánh nhà sàn cổ của người Thái đen Tây Bắc, với nhà sàn trên trống đồng Đông Sơn để thấy nét tương đồng trong kiến trúc.

      Người Thái ở Tây Bắc Việt Nam có một nền văn minh lúa nước phát triển. Nhà sàn là nơi cư  trú thích hợp giữa non ngàn, cho đến nay người Thái vẫn giữ tập quán ở nhà sàn.

     “Dựa theo những hình khắc trên trống đồng thấy có  2 loại hình kiến trúc là  nhà sàn mái cong và nhà sàn mái tròn. Nhà có hai cột chống ở phía đầu nhà, hai đầu và ở giữa có kê thang để lên sàn. Nhà mái tròn thường có một người (hoặc không có người) đứng giữa cửa, hai bên của có chắn phên. Nhà mái tròn có thể liên quan đến tín ngưỡng và tạm gọi là “nhà thờ”. Còn những ngôi nhà có mái cong như hình thuyền lại có nhiều người có thể liên hệ rằng đó là “nhà ở”. Hai góc mái có những đường hồi hoa văn trang trí - (Phan Duy Kha). Những ngôi nhà này rất giống với nhà sàn cổ của người Thái đen, nay còn ở thị Xã Nghĩa Lộ, Yên Bái, nơi có tới 44% là người Thái đen.

   Trong cuốn: “Quam tố mương”, tức truyện bản mường, một cuốn sử của người Thái có kể lại truyện thần Rùa dạy cho dân biết cách làm nhà theo thế rùa đứng để tránh nắng mưa, giá rét và thú dữ. Ta thử tìm hiểu kiến trúc ngôi nhà sàn người Thái đen cổ:

     Nhà sàn của người Thái bao giờ cũng làm số gian lẻ, hai đầu hồi - "tụp cống" khum khum như mai rùa, gắn với truyền thuyết về thuở khai thiên lập địa, thần rùa "Pua tấu” dạy cho người Thái biết cách làm nhà theo hình rùa đứng.

    Người Thái có câu: "Khửn song phái/ cái song đay" - tức là mở hai cửa/ đi hai thang. Nhà người Thái cổ bao giờ cũng có hai cầu thang: "Tang chan""Tang quản". "Tang chan" ở cuối nhà, bên trái dành cho phụ nữ lên xuống. "Chan" là phần sàn nhà được nối dài ra ngoài trời. Đây là nơi các mẹ, các chị, các em... thường ngồi chơi lúc nhàn rỗi, thêu thùa, cầu thang này bao giờ cũng mang số lẻ, thường là 9 bậc. Cầu thang dành riêng cho nam giới - "tang quản" ở đầu nhà, thường có 7 bậc.

    Nhà  sàn của người Thái cổ  có hai bếp lửa - "Chík pháy". Bếp lửa phía "tang quản" dành cho người già, bếp chính ở phía "tang chan" dành cho nữ giới  và những công việc nội trợ

    Trên cột thiêng treo hình thần rùa bằng gỗ, ba bông lúa - "sam huống khẩu" và ba nhánh rau thì là - "sam hóm chík"... Ngoài ý nghĩa có tính biểu tượng của tô tem giáo thì còn mang bóng dáng của thuyết thiên - địa - nhân.

    Nhà  sàn được trang trí  nhiều hoa văn hoạ tiết tinh xảo trên bậu cửa sổ, trên các tấm ván hình răng cưa làm chấn song của sổ, trên "khau cút" của nhà người Thái đen. "Khau cút" vẽ vân sen/ đầu kèo vẽ vân én/ mái nhà xén bằng dui - "khau cút tẻm lai bua/ sinh dua tẻm lai én/ nhả ca bén tin con", đã trở thành tiêu chí về vẻ đẹp của ngôi nhà sàn người Thái đen Tây Bắc.

  "Khau cút" là hai tấm ván đóng chéo nhau hình chữ X trên đòn nóc - "tiêu bôn", trước hết để chắn gió - "pảy lốm" cho mái tranh hai đầu hồi nhà. Những gia đình quý tộc xưa còn làm thêm bông sen cách điệu ở giao điểm hai tấm ván và tám hình trăng khuyết hướng vào nhau so le trên "khau cút". Giải thích về biểu tượng "khau cút" có nhiều ý kiến khác nhau như: Đó là cặp sừng trâu cách điệu, biểu tượng của một nền văn minh lúa nước, hoặc đó là những búp cây guột - "cút lo ngong" có nhiều ở Tây Bắc, hay gắn với cuộc thiên di tìm miền đất hứa của người Thái, anh em luôn nhớ về nhau…

   Trên bậu cửa sổ thường chạm hình đôi thuồng luồng - "tô ngựa", linh vật làm chủ sông, suối, biểu tượng của sức mạnh và gia đình hạnh phúc. Trên các chấn song cửa sổ chạm các hoa văn, hoạ tiết mô phỏng thiên nhiên theo hình đối xứng hoặc lặp lại. Đó là những hình thoi như quả trám, hoa ban - "bók ban", búp cây guột - "cút lo ngong"… Nhà sàn người Thái trắng - "Táy khao" thường có lan can xung quanh hoặc trước nhà rất đẹp. Thiên nhiên được phản ánh một cách sống động, thể hiện tinh tế quan điểm về vũ trụ, âm dương ngũ hành và ý nghĩa nhân sinh cao đẹp.

      Như vậy có nhiều sự tương đồng trong kiến trúc nhà sàn trên trống đồng Đông Sơn và kiến trúc nhà sàn cổ của người Thái đen: nhà sàn một gian hai trái, hai cầu thang, mái khum như mu rùa.. Chưa nói rằng một số linh vật được thờ cúng có sự đồng nhất: thần Rùa, thuồng luồng (Luông nặm – rồng nước)… Phải chăng kiến trúc ngôi nhà sàn Việt cổ còn lưu giữ bóng dáng trong kiến trúc nhà sàn của người Thái đen cổ Tây Bắc.  
 

© tác giả giữ bản quyền.
. Cập nhật theo nguyên bản của tác giả gởi từ Hà Nội ngày 13.05.2010.
. Đăng tải lại vui lòng ghi rõ nguồn Newvietart.com .