TỪ BÀI “LA MARSEILLAISE”
TỚI BÀI “TIẾN QUÂN CA”





Sau khi gặp lại đồng chí Vũ Quí – người vẫn theo dõi những hoạt động nghệ thuật của Văn Cao từ mấy năm qua và thường xuyên khuyến khích ông sáng tác những bài hát yêu nước như Gò Đống Đa, Thăng Long hành khúc ca và một số ca khúc khác. Cả hai người găp nhau trước ga Hàng Cỏ (Hà Nội), và cùng vào một hiệu ăn. Ở đây quyết định một đời mới của Văn Cao.

Vũ Quí giao công tác cho ông:

-Hiện nay trên chiến khu thiếu bài hát, phải dùng những điệu hướng đạo. Khóa quân chính kháng Nhật sắp mở, anh hãy soạn một bài hát cho quân đội cách mạng chúng ta.

Phải làm như thế nào đây? Chiều hôm ấy Văn Cao đi dọc theo đường Phố Ga, đường Hàng Bông, đường Bờ Hồ, theo thói quen ông cố tìm một cái gì để nói. Tìm một âm thanh đầu tiên. Những đường phố quen thuộc ấy thường không vang một âm thanh gì hơn những tiếng nghe buồn bã hàng ngày. Hôm nay phố đông người hơn, và lòng tôi thấy vui hơn. Văn Cao đang chuẩn bị một hành động gì có thể là mạo hiểm hy sinh, chứ không chuẩn bị để quay lại làm bài hát, thật khó nghĩ tới nghệ thuật lúc này. Ông đi mãi tới lúc đèn các phố bật sáng. Bên một gốc cây, bóng mấy người đói khổ trần truồng, loang trên Hồ mặt lạnh. Họ đang đun một thứ gì, trong một cái ống bơ sữa bò,.Ngọn lửa tím sầm bập bùng trong những hốc mắt. Có một đứa bé gái. Nó khoảng lên ba. Ông ngờ ngợ như gặp lại cháu gái của ông. Đôi mắt nó giống như mắt con mèo con. Cháu bé không có mảnh vải che thân. Nó ngồi ở xa nhìn mấy người lớn sưởi lửa. Hình như nó là đứa trẻ bị lạc, cũng không phải là cháu của ông. Nó đã chết thật rồi. Có thể nó đã nằm trong đám người chết đói dọc đường Nam Định – Hải Phòng. Văn Cao bỗng trào nước mắt và quay đi. Đêm ấy về căn gác hẹp đầu phố Nguyễn Thượng Hiền, ông đã viết được nét nhạc đầu tiên cùa bài Tiến Quân Ca.

Bài hát đã làm trong thời gian không biết bao nhiêu ngày, tại căn gác hẹp, bên một cái cửa sổ nhìn sang căn nhà hai tầng, mấy làn cây và một màn trời xám. Ở đây thường vọng lên những tiếng xe bò chở xác người chết đói đi về phía Khâm Thiên, ở đây hàng đêm, mất ngủ vì gió mùa luồn vào từng khe cửa. Ở đây ông hiểu thêm nhiều chuyện đời, ở đây đêm đêm có những tiếng gõ cửa, những tiếng gọi đêm không người đáp lại.

Tin từ Nam Định lên cho biết mẹ ông và các em đã về quê và đang đói. Tất cả đang chờ đợi ông tìm cách giúp đỡ. Ông chỉ đang làm một bài hát. Ở đây ông nghĩ cách viết một bài hát thật giản dị, cho các chiến sĩ cách mạng của chúng ta có thể hát được:

Đoàn quân Việt Nam đi, chung lòng cứu quốc
Bước chân dồn vang trên đường gập ghềnh xa…

Và ngọn cờ đỏ sao vàng bay giữa màu xanh của núi rừng. Nhịp điêu ngắn dài của bài hát, mở đầu cho một tiếng cồng vang vọng:

Đoàn quân Việt Nam đi, sao vàng phất phới
Dắt giống nòi quê hương qua nơi lầm than…

Không, không phải chỉ có những học sinh khóa quân chính kháng Nhật đang hành quân, không phải chỉ có những chiến sĩ áo chàm đang dồn bước, mà cả một đất nước đang chuyển mình.

Tên bài hát và lời ca của nó là một sự tiếp tục từ “Thăng Long hành khúc ca” :

Cùng tiến bước về phương Thăng Long thành cao đứng…

Hay trong bài “Gò Đống Đa” :

Tiến quân hành khúc ca, Thét vang rừng núi xa…

Lời trên đã rút ngắn thành tên bài “Tiến Quân Ca”, và tiếng thét ấy đã ở đoạn cao trào của bài hát:

Tiến lên! Cùng tiến lên!
Chí trai là đây nơi ước nguyền!

(Vào kỳ họp Quốc hội tháng 9-1955, Quốc hội đã mời nhạc sĩ Văn Cao đến để đổi lời mới: “Tiến lên! Cùng tiến lên. Non nước Việt Nam ta vững bền”. )

Trên mặt bàn chỗ Văn Cao làm việc, tờ Cờ Giải phóng đăng những tin tức đầu tiên về những trận chiến thắng ở Võ Nhai.

Trước mắt ông, mảnh trời xám và lùm cây của Hà Nội không còn nữa. Hình như ông đang sống ở một khu rừng nào đó trên kia, trên Việt Bắc. Có nhiều mây và nhiều hy vọng.

Và bài hát đã xong. Văn Cao nhớ mãi nụ cười thật hài lòng của đồng chí Vũ Quí. Da mặt anh đen xạm. Đôi mắt và nụ cười của anh lấp lánh. Văn Cao nhớ lại nụ cười hồn nhiên của nhạc sĩ Nguyễn Đình Thi, khi xướng âm lần đầu tiên nhạc điệu bài hát đó, Thi nói với ông:

-Văn ạ, chúng mình thử mỗi người làm một bài về Mặt trận Việt Minh xem sao?

Văn Cao không kịp trả lời, chỉ nhìn thấy đôi mắt của Thi thật lạc quan và tin tưởng. Sau này, Thi làm xong bài “Diệt phát xít” trước ông. Bài “Chiến sĩ Việt Nam” của Văn Cao và bài “Diệt phát xít” của Nguyễn Đình Thi ngày ấy không có dịp in trên tờ báo do cả hai nhạc sĩ cùng phụ trách.

Tháng 11-1944, Văn Cao tự tay viết bài “Tiến Quân Ca” lên đá in trong trang văn nghệ đầu tiên của tờ báo Độc Lập, còn giữ lại nét chữ viết của một anh thợ mới vào nghề.

Một tháng sau khi báo phát hành, Văn Cao từ cơ quan ấn loát trở về Hà Nội. Qua một đường phố nhỏ (bây giờ là phố Mai Hắc Đế) ông chợt nghe tiếng đàn mandoline, từ một căn gác vọng xuống. Có người đang tập Tiến Quân Ca. Ông dừng lại và tự nhiên thấy xúc động. Một xúc động đến với Văn Cao hơn cả những tác phẩm của ông đã được ra mắt ở các rạp hát trước đây. Ông nhận ra được vài chỗ nhịp điệu còn chưa hoàn chỉnh. Nhưng bài hát in ra rồi, bài hát đã được phổ biến. Có thể những người cùng khổ của ông, lúc này đang cầm súng và đang hát.

Tới lúc cần hành động, Văn Cao lại bị ốm nặng và phải đưa những vũ khí mà ông giữ cho một đồng chí khác. Ngày 17-8-1945, ông cố gắng đến dự cuộc mít tinh của công chức Hà Nội. Ngọn cờ đỏ sao vàng được thả từ bao lơn Nhà hát lớn xuống. Bài Tiến Quân Ca đã nổ như một trái bom. Nước mắt Văn Cao trào ra. Chung quanh ông hàng ngàn giọng hát cất lên, vang theo những đoạn sôi nổi. Những cánh tay áo của mọi người, những băng cờ đỏ sao vàng, đã thay cho những băng vàng cũ của Chính phủ bù nhìn Trần Trọng Kim.

Ngày 19-8-1945, một cuộc mít tinh lớn, họp tại quảng trường Nhà hát lớn. Dàn đồng ca của Thiếu niên Tiền phong hát “Tiến Quân Ca”, chào lá cờ đỏ sao vàng. Các bạn nhỏ này, ngày nay đã lớn tuổi rồi, còn nhớ lại cái buổi sáng Tháng Tám, nắng vàng rực rỡ ấy, nhớ lại giọng hát của họ lẫn với giọng của ông, vô cùng xúc động chào lá cờ cách mạng. Hàng chục ngàn giọng hát cất lên, thét lên tiếng thét căm thù bọn đế quốc, với sự hào hứng chiến thắng của cách mạng.

Bài “Tiến Quân Ca” đã là của dân tộc Việt Nam độc lập kể từ ngày hôm đó. Trong kỳ họp của Quốc hội đầu tiên đã nhất trí lấy bài “Tiến Quân Ca” của nhạc sĩ Văn Cao làm bản Quốc ca của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Tuy nhiên sau ngày thống nhất đất nước, không hiểu vì lý do gì mà xuất hiện một cuộc thi chọn bài Quốc ca mới –nhằm thay thế bài “Tiến Quân Ca”, cuộc thi chọn 5 bài vào chung khảo, rối cho hòa âm , trình Quốc hội. Nhưng Quốc hội không chọn được bài nào làm Quốc ca mới, mà quyết định vẫn sử dụng bài “Tiến Quân Ca” của Văn Cao làm Quốc ca. Sau đó. Sau đó, trớ trêu thay Văn Cao lại phải ra Tòa vì có người tranh chấp bản quyền bài “Tiến Quân Ca” và cuối cùng Tòa tuyên án là “Tiến Quân Ca’ là chính thức của nhạc sĩ Văn Cao!

TÁC GIẢ BÀI QUỐC CA VIỆT NAM:

Nhạc sĩ Văn Cao tên thật là Nguyễn Văn Cao (1923 – 1995), sinh tại Hải Phòng. Cuộc đời ông , người nghệ sĩ đa tài, lắm truân chuyên qua bao thăng trầm, những năm cải cách ruộng đất, mối họa “Nhân văn giai phẩm” ám ảnh ông suốt những năm 1957 – 60. Rất may, sau Đại hội Đảng VI, trong không khí đổi mới của văn nghệ , những Đêm nhạc Văn Cao được tổ chức liên tục ở Tp. HCM (1986) và Chương trình nhạc Văn Cao tổ chức tại Cung Văn hóa Lao động Hà Nội (1987)…Công chúng yêu nhạc thật bồi hồi xúc động lắng nghe những khúc ca mượt mà, hùng tráng của ông được trình diễn.

Văn Cao mất ngày 10-7-1995, trong lời vĩnh biệt nghệ sĩ đa tài Văn Cao, giáo sư - nhạc sĩ Thế Bảo viết : “Thơ với họa theo suốt hành trình âm nhạc hơn nửa thế kỷ, vỗ về an ủi ông, chia sẻ những cảm xúc đầy ắp tâm hồn nghệ sĩ mà đôi lúc âm thanh dường như phải nhường bước cho ngôn từ và màu sắc”.

LỜI CHÍNH THỨC BÀI QUỐC CA:

1. Đoàn quân Việt Nam đi chung lòng cứu quốc.
Bước chân dồn vang trên đường gập ghềnh xa.
Cờ in máu chiến thắng mang hồn nước.
Súng ngoài xa chen khúc quân hành ca.
Đường vinh quang xây xác quân thù.
Thắng gian lao cùng nhau lập chiến khu.
Vì nhân dân chiến đấu không ngừng.
Tiến mau ra sa trường.
Tiến lên! Cùng tiến lên!
Nước non Việt Nam ta vững bền!

2. Đoàn quân Việt Nam đi sao vàng phấp phới.
Dắt giống nòi quê hương qua nơi lầm than.
Cùng chung sức phấn đấu xây đời mới.
Đứng đều lên gông xích ta đập tan.
Từ bao lâu ta nuốt bao căm hờn.
Quyết hy sinh đời ta tươi thắm hơn.
Vì nhân dân chiến đấu không ngừng.
Tiến mau ra sa trường.
Tiến lên! Cùng tiến lên!
Nước non Việt Nam ta vững bền.

BÀI “LA MARSEILLAISE” CŨNG ĐƯỢC VIẾT TRONG BỐI CẢNH TƯƠNG TỰ BÀI “TIẾN QUÂN CA”

Gần 200 năm trước, vào năm 1792, Đại úy Rouget de Lisle gia nhập đội quân Sông Rhin, thuộc “Tiểu đoàn Những người con của Tổ quốc”, đang đóng quân ở Strasbourg. Ông rất có năng khiếu về âm nhạc và thơ ca, vì thế thường có mặt ở nhà Thị trưởng Philippe-Frederic de Dietrich, ngôi nhà được xem như câu lạc bộ của những nhân vật nổi tiếng về chính trị, nghệ thuật, đặc biệt là âm nhạc.

Ngày 25-4-1792, Thị trưởng tiếp Đại úy Lisle tại nhà và thông báo một tin sốt dẻo: ngày 20-4 vừa qua, vua Áo đã chính thức tuyên chiến. Ông nói với Lisle: “Ông Lisle, ông hãy sáng tác một bản nhạc hay, cho nhân dân – chiến sĩ đang xuất hiên khắp nơi theo tiếng gọi của Tổ quốc lâm nguy, và ông sẽ xứng đáng được đất nước tôn vinh”. Bản nhạc đó, theo yêu cầu của Thị trưởng, phải hào hùng, hừng hực khí thế cách mạng, có thể động viên quân đội xông ra mặt trận, thay vì những bản nhạc vui vẻ hào hứng chung chung.

Cũng sáng hôm đó, Lisle đọc bản “Hiệu triệu” dán trên tường với lời kêu gọi:

“Hỡi công dân, hãy vũ trang! Ngọn cờ chiến đấu đã giương cao! Giờ cứu nước đã điểm. Quyết chiến! Chiến thắng hay là chết! Hỡi công dân hãy vũ trang! Nếu chúng ta kiên trì chiến đấu giành tự do, thì âm mưu của các thế lực của châu Âu sẽ thất bại thảm hại. Chúng bay hãy run lên đi, bọn bạo chúa! Ánh sáng Tự do tỏa ra khắp nơi. Các bạn hãy tỏ ra xứng đáng là những người con của Tự do. Hãy đánh tan quân của bọn bạo chúa. Hãy tiến bước! Hãy là những người Tự do cho đến hơi thở cuối cùng và ước nguyện bất di bất dịch của chúng ta là Tự do cho Tổ quốc và Hạnh phúc cho toàn thể loài người!”

Chắc chắn rằng những lời kêu gọi hào hùng đó đã tác động mạnh mẽ đến cảm hứng âm nhạc của Lisle khi ông sáng tác bản La Marseillaise. Sau một đêm thức trắng với cây đàn violon, ông đã hoàn thành bài hát.

Từ sáng tinh mơ, Lisle đến gõ cửa nhà Thị trưởng và ngay chiều hôm đó, bài hát đã được trình bày trước một cử tọa gồm gia đình Thị trưởng, các văn nghệ sĩ thân hữu và hàng xóm. Chính Thị trưởng với giọng tenor tuyệt đẹp hát theo tiếng đàn clavecin do vợ ông đệm (Sự kiện này trái với bức tranh lịch sử do David vẽ, theo đó chính tác giả là Lisle hát theo tiếng đàn clavecin đệm theo của vợ Thị trưởng).

Mọi người có mặt vô cùng xúc động, vừa hát theo vừa khóc. Bài hát lúc đó có tên là “Bài hát Chiến đấu của Đôi quân sông Rhin”. Bài hát được truyền khắp nước nhanh như thuốc súng bằng tất cả mọi phương tiện: truyền khẩu, chép tay, in đá…Đi đâu cũng nghe:

“Hãy tiến lên! Những người con của Tổ quốc! Ngày vinh quang đã đến…” Bài hát được chính thức trình bày trước công chúng ngày 29-4-1792 do 812 người của Tiểu đoàn vùng Rhone và Loire đồng ca.

Tháng 7-1792, những người tình nguyện từ Marseille tiến về Paris để chiến đấu chống bọn xâm lược; họ vừa kéo qua các làng tiến về Paris vừa hát vang bài Bài hát. Ngày 30-7-1792, đội quân tình nguyện từ Marseille kéo lên tiếp cận Paris, hát vang Bài hát, rồi sau đó họ tham gia vào cuộc nổi dậy ở điện Tuileries ngày 10-8-1792. Bài hát được đổi tên là “La Marseillaise” trong bối cạnh lịch sử đó. Vài tuần sau, trong trận đánh ở Valmy, Bài hát lại được hàng ngàn chiến sĩ hát vang khi xung trận.

Bài “La Marseillaise” được công nhận là Quốc ca của nước Pháp ngày 14-7-1795 theo quyết nghị của Quốc Ước (Convention). Nhưng không như bài “Tiến Quân Ca” suýt bị thay đổi vào thời kỳ sau 1975, thì bài “La Marseillaise” đã nhiều lần bị cấm:

-Hoàng đế Napoleon đệ nhất và Louis 18 cấm Bài hát trong thời Trùng hưng. Sau cuộc cách mạng năm 1830, Bài hát được phục hồi vị trí Quốc ca, nhưng

-Dưới thời Napoleon III Bài hát lại bị cấm và dưới thời Đệ Tam Cộng hòa, năm 1879, “La Marseillaise” lại được công nhận là Quốc ca, tuy lời Bài hát chưa được công nhận chính thức.

Vì thế, một Hội đồng, vào năm 1887, quyết định lời ca chính thức sau khi đã chỉnh lại nhạc và lời Bài hát, và đã được Bộ Chiến tranh chấp nhận. Tháng 9-1946, sau ngày giải phóng Paris, chính phủ De Gaulle ra lệnh cho học sinh tập hát Bài Quốc ca để mừng ngày Giải phóng và Tôn vinh các liệt sĩ. Hiến pháp năm 1946, 1958 xác nhận lại “La Marseillaise” là Quốc ca nước Cộng hòa Pháp.

TÁC GIẢ QUỐC CA PHÁP: Rouget de Lisle sinh ngày 10-5-1760 tại Lonsle-Saunier, tốt nghiệp trường Kỹ thuật Hoàng gia chuyên đào tạo kỹ sư cao cấp, cùng với những người sau này là nhà quân sự và phát minh nổi tiếng thế giới, như: Carnot (quân sự), Coulomb (về điện), Cugnot (máy kéo pháo), Pierre l’Enfant (được tồng thống Mỹ Washington mời thiết kế Nhà Trắng)…Đời binh nghiệp của ông rất long đong, rất nhiều lần được thăng chức rồi giáng chức, cuối cùng, được phong Tiểu đoàn trưởng năm 1796, rồi cũng năm đó ông xin từ chức luôn. Về hưu, ông sống độc thân ở Paris, trong một căn nhà tồi tàn ờ khu La-tinh. Ốm đau, không tiền, ông sống hiu quạnh và vất vả. Ông mất ngày 26-6-1863, ngày 14-7-1915 tro cốt của ông được đem về đặt ở Bảo tàng Quân đội Invalides.

LỜI CA BÀI LA MARSEILLAISE:

Allons, enfants de la Patrie,
Le jour de gloire est arrive !
Contre nous de la tyrannie
L’etendard sanglant est leve! (bis)
Entendez-vous dans les campagnes
Mugir ces feroces soldats ?
Ils viennent jusque dans nos bras
Egorger nos fils, nos compagnes.
Refrain: Aux armes, citoyens, formez vos bataillons!
Marchons! Marchons !
Qu’un sang impure abreuve nos sillons !

[ Hãy lên đường, những người con của Tổ quốc!
Ngày vinh quang đã đến rồi
Chúng ta hãy chống lại sự độc đoán
Ngọn cờ máu đã giương cao! (2 lần)
Bạn có nghe chăng trên những cánh đồng
Bọn lính tàn bạo kêu rống ?
Chúng đến tận cánh tay của bạn
Cắt cổ con cái và bạn bè của bạn
Điệp khúc: Hỡi quân đội, công dân! Hãy vũ trang lập thành đội ngũ
Nhịp bước ! Nhịp bước !
Những luống cày của chúng ta sẽ uống máu tanh hôi (của kẻ thù) ]

(Tham khảo: Sách Nhạc sĩ Văn Cao, NXB Thanh Niên-2007 và trên Internet )

© Tác giả giữ bản quyền.
. Cập nhật ngày 21.07.2011 theo nguyên bản của tác giả từ SaìGòn .
. Đăng tải lại vui lòng ghi rõ nguồn Newvietart.com