HÀ NỘI 100 NĂM TRƯỚC
DI CẢO VÈ

của
MAI LÂM
NGUYỄN ĐẮC LỘC



Nhân dịp chào mừng 1000 năm Thăng Long (Hà Nội), Thế Phong & Từ Vũ Newvietart trang trọng giới thiệu với qúy độc giả tác phẩm di cảo của cụ Mai Lâm Nguyễn Đắc Lộc với mong ước tên tuổi và tác phẩm của cụ không bị rơi vào quên lãng, hoặc  có thể "bị chiếm dụng một cách bất đắc dĩ".

Newvietart.com
Neuilly, Pháp 08.04.2010 - 10.4.2010

 

(Tiếp và Hết)


Bác sĩ Phiếm  không còn trong cõi ta bà, kể cả  Nguyễn Đắc Lộc ,Nguyễn Xuân Chữ, Cả Sâm, vv..  Riêng  Nguyễn Hữu Phiếm,   từng là bác sĩ  riêng  chăm sóc sức khỏe  nhà văn  Nhất Linh-  chủ soái Tự lực văn đoàn , với cái  chết bất đắc kỳ tử ( 7/7/1963) - phản đối chế độ Ngô Đình Diệm đưa ông ra  tòa xét sử vể tội  lật  đổ chính quyền .

Dưới đây trích đôi ba  đoạn vè phúng thích chính trị  của tác giả Mai Lâm-Nguyễn Đắc Lộc: :

 

.... Ô Đông Mác ít ngựa xe 
Bởi khu rừng ổi mặt đê Thanh Nhàn
Sông Hồng bãi nổi cát vàng
Bên trên Đồn Thủy, nhà thương Tây Đầm (Lanessan) 
 Đường nhượng địa, nơi Trung tâm  
Địa dư Chánh sở, có tầm Ma -Gio (État Major) 
Dinh Ông Sáu, Viện Finot
Đài Vô Tuyến điện, bây giờ tang thương...
  Y khoa Cao đẳng học đường
Con đường Hàng Chuối, mở màn đấu tranh
Năm bốn tám, nghĩ hận tình
Tiệc vui nhà " Tĩnh", hợp thành ở đây (vợ Lô Văn Tĩnh)
Tưởng là cơ hội rồng mây
Hóa tranh vân cẩu treo ngay trên đường ...
"Lê Văn Hoạch "thăm Bắc phương
Nguyên nhân thủ tướng đàng hoàng mới ra ..
Thú vui viếng bạn Bắc hà
Họp nhau bàn chuyện gần xa tâm tình
  "Xuân Hy "tổ chức linh đình
Mời tay trí thức Hà thành tri âm
" Thế Truyền"(1) -Xuân Chữ, Cả Sâm
" Lộc già" , " Nguyễn Đễ" tình nhân thưở nào...
Những tay  tạo dựng phong trào
Xưa nay hoạt động xôn sao Bắc hà...
Rõ ràng" ngũ phúc" đáo gia  
Ngờ đâu ngũ phúc " lại nhà" chẳng hay !
Bạn" Trúc Lâm", đủ bẩy tay
  Tỏ tình đoàn kết... tính say cuộc đời 
" Lộc" đem kế hoạch bàn chơi...
Thử xem bụng dạ con người ra sao?
Rằng: nay chinh chiến lên cao?  
  Giặc ngoài tàn phá, phong trào hầu tan
Tây  thừa thắng, đánh , xâm lăng
Ta cần bầy tỏ can tràng cứu dân
Tình trung báo quốc đền ân
Chúng ta phải  biết nắm cầm thời cơ ...
Sống trong Thành như bây giờ
Trùm chăm nằm đó, dân chờ vào ai?
Ích chi than vắn, thở dài
  Bàn suông thế  sự, tránh vai  đóng tuồng ?
Nên thực tế, chớ bàn suông
Ra tay tháo vát, tìm đường độ sinh...
Thật tâm vì nước quên mình
Trời kia sẽ biết công trình của ta !
Thị phi thêu dệt gần xa
Chẳng qua câu chuyện đàn bà xưa nay 
Trượng phu chẳng sợ ra tay
Vá trời lấp biển Đông, Tây thiếu gì?
Coi ngay câu chuyện Hitler !
Thơ sơn mà dám giở nghề Bá vương ?
( .............................)

-----------

(1 Nguyễn Thế Truyền, người Hành Thiện, cháu nội Nguyễn Duy Hàn , Tuần phủ Thái Bình.  năm 1913, ông bị ám sát bằng trái lựu đạn của Nguyễn Văn Cháng.  Thế truyền, con cụ Án Nguyễn Duy Nhạc,  Án sát Hà  Nam. Năm 1926-27, Thế Truyền sang Pháp du học. Năm 1926, thủ lãnh  Nhóm  " Việt Nam Hồn" ở Paris, hoạt động cách mạng, bị Pháp đưa đi đày ở đảo Réunion , được tha vào năm 1948.  Và" Lộc già" (tức Mai Lâm-Nguyễn Đắc Lộc)  vào  đón Thế Truyền ra Hà Nội -- cùng ở đường Élorme với Nguyễn Đăng Thục, chung nhà với Phạm Xuân Thái (1917-   ?  sau Tổng trưởng Thông tin & Tuyên truyền thời Chính phủ Ngô Đình Diệm 1954) . Nguyễn Thế Truyền mất tại Saigon, đám ma cử hành long trọng, chôn cất gần mộ cụ Phan tại Nghĩa trang Gò Công vào năm 1970.

Xuân Chữ :  bác sĩ Nguyễn Xuân Chữ mất tại  Saigon năm 1967.

Xuân Hy :  mất ở Hà Nội năm 1957.

Cả Sâm: tức Mai Ngọc Liệu, nhà cách mạng lão thành, tòng học Hoàng Phố (Trung Hoa)  năm 1924.  Đã gia nhập SIFO, dưới sự lãnh đạo của Caput Hà Nội, hợp tác với ( báo) Union, sau sát nhập báo LeTravail., mất  ở  Saigon 1972.  (Chú thích: Mai Lâm - Nguyễn Đắc Lộc). 

-----------

Trong thiên hồi ký này có nhiều đoạn tiết lộ về các nhân vật của Hà Nội vào đầu thế kỷ XX-  có thể liệt vào loại tư liệu thâm cung bí sử- như chỉ có một khám phá duy nhất của cặp mắt tinh đời sắc bén  Mai Lâm - Nguyễn Đắc Lộc mà thôi.

Không thể trích dẫn hết-  chỉ phơi bầy thêm một tư liệu rất hiếm ai biết-  đó là chuyện thông gia giữa hai dòng họ Phan và Hoàng.  Ông Phan Đình Phùng có con gái gả cho  con trai của  Hoàng Cao Khải.   Lý do thầm kín ,  Hoàng Cao Khải bằng lòng  nhận con gái Phan Đình Phùng làm  vợ con  trai (Hoàng Trọng Phu) nhà họ Hoàng để có cớ chiêu dụ Phan Đình Phùng  đầu hàng .  Rồi thêm chuyện khác  bí sử nữa- một tên Nhật bản lẻn tới đào mộ Hoàng Cao Khải ( 2)  ở Thái Hà  Ấp  vào năm 1919-  với mục đích gì,  thì chưa một ai rõ nguyên do:.

-----------

(2  : Hoàng Cao Khải và Phan Đình Phùng vốn là chỗ thông gia, con gái cụ Phan lấy Hoàng Trọng Phu, đẻ được một gái, thì đôi bên ly dị. Hoàng  Cao Khải gửi thư chiêu dụ Phan Đình Phùng  không thành; hiện trong sách  sử còn 2 bài thơ trao đổi với nhau rất lý thú, để làm sử liệu  cho hậu thế. 

Còn tên Nhật Bản  tò mò, tìm đến sinh phần của Hoàng Cao Khải tại Thái Hà Ấp vào 1919, không rõ nguyên do gì?  Hoặc, y tưởng mả có của, châu  ngọc như mả Tần Thủy Hoàng chăng? Hoặc, y tìm long mạch đất nước Việtnam? không ai rõ, bởi y bị đưa vào Hỏa Lò ngay trong đêm, rồi y tự sát bằng một sợi giây thắt cổ. (Chú thích: Mai Lâm-Nguyễn Đắc Lộc).

-----------

Cùng đọc một đoạn thơ -vè  nữa :

" ( ..........)
Thái Hà Ấp, cụ Quận Hoàng
"Thái Xuyên Cao Khải" , Phó vương Bắc Kỳ
Thông minh biết trước thời cơ  
Kết thân với Pháp phất cờ ra tay
" Phan Đình Phùng" chống với Tây 
Vụ Quang chiếm cứ định ngày Cần Vương
Anh hùng nổi dậy bốn phương
Quyết tâm kháng chiến, tìm đường chiến khu
Giải Hồng Lĩnh chống kẻ thù  
Tiếng đồn đi khắp  chợ  Chu, Ba Đồn...
" Hoàng", " Phan " hai họ bà con
Cùng làng Đông  Thái lại còn sui gia
Tâm thư trao đổi tình nhà ,
Tỏ niềm tôn kính  nói ra cõi lòng...
Mở trang lịch sử coi chung
Đôi đường đôi hướng thế cùng phải theo
Thái Hà nhiều chuyện hiểm nghèo...
Nhắc qua cho rõ những điều xa xưa ...
" Năm Mười Chín" ( 1919) sự tình cờ
Một anh Nhật Bản lần mò ban đêm
Sinh phần lại tưởng mả nguyên
Một tấm bàn thạch gắn trên quan tài
Quyết không để chờ thời 
Chàng ta tưởng bở, cố lôi một mình
Sức Hạng Võ mới đủ khênh 
Thế mà nậy được, thật tình là hay !
Bất đồ tuần vớ được thầy
Tù và, giáo mác dẫn  ngay về đồn  
Tiếng Nhật Bản như sóng cồn
Hỏa Lò giam tạm... để còn ngoại giao
Nòi võ sĩ vốn tự hào
Xưa nay rạch ruột ai nào đã quên ?
Trên lầu cao, lúc ban đêm
Tên tù gửi tạm... vội liền quyên sinh .." 
( ......................................)

------------------------

Danh nhân tiền chiến được nhắc đến- cả tiểu sử thật độc đáo- tác giả biết  đầy đủ chi tiết, - về  nhà văn PhanTrần Chúc,  Dương  Thiếu Niên ( tức Dương Bá Trạc) , Đám Quang Thiện,  Tam Lang- Vũ Đình Chí, Nguyễn Đăng Thục, Phạm Xuân Thái với Nhà sách" Tứ Hải", Công sứ Sơn La  Cousseau từng là chúa Ngục,  kịch tác gia Đinh Xuân Cầu ( rể  kịch tác gia kêm chủ báo, nhà xuất bản Vũ Đình Long ) , nhà báo  Nguyễn Văn Luận, Nguyễn văn Vĩnh,  nhà làm chính trị  Hoàng Nam Hùng , võ sư Nguyễn Lộc, nhà  văn Nhị Lang, nhà làm cách mạng Nguyễn Hảo Đàn ( tham gia Phong trào Đông Du , sau mở nhà in " Bảo Tồn" ở Saigon, từng in sách Phan văn Hùm),  bác sĩ chủ báo Hoàng Cơ Bình,  chủ ga- ra xe hơi  Lê Đình Gioãn,  ký giả  Frank báo  L'Entente (ở Hà Nội 1947-1954),nhà báo cấp tiến , gốc Alsace phiêu lưu qua Đông Dương -  tính tình bình dân, khác hẳn bọn ký giả thực dân )  , nhà ngôn ngữ Nguyễn Bạt Tụy, nhà làm chính  trị Đinh Xuân Tiếu, nhà  báo Đào Trinh Nhất ( tự Quán Chi), Nhượng Tống, Ấm Hiếu (Tản Đà- Nguyễn Khắc Hiếu), tuần phủ Cung Đình Vận, (" Lộc già" có lời bình:" ..năm 1928-29, tri huyện Yên Hưng (Quảng Yên) - vốn là ông quan sắc mắc, tận tâm với Chính phủ Bảo hộ . Võ giỏi, văn cũng hay, làm thân với Nguyễn Xuân Chữ, Y sĩ trưởng Nhà thương Quảng Yên- để cố ý theo dõi, dò là, theo chỉ thị thượng cấp, quan Tây.  Cung Đình  Vận rất chí tình với bè bạn, cách ăn chơi cũng thuộc loại khá, có thề là bè bạn giao du thân thiện được), nhà đòn  Louis Chức ( " với vời bình" .. nhà đòn giàu có.  ở Hanoi xưa kia, vốn người Giáp Bát, lấy tên tây làm oai cho hợp thời thế", Ngô Vân ( chủ nhiệm báo Tia sáng ở Hà Nội trước 1954) , Nguyễn Văn Tộ (nguyên sinh viên Cao đẳng Sư phạm Hanoi,  gốc Nam Kỳ, ra mắt công chúng Bắc hà, tại Sân kâấu " Quảng Lạc" , vở kịch" Tối độc phụ nhân tâm"  do anh em sinh viên Nam Kỳ hát, trước cả Ban  hát Năm Phỉ, Phùng Há.. đó  là bản vọng cổ đầu tiên" Hoài Lang Dạ Cổ" của  Sáu Lầu, nghệ sĩ lão thành  miền Nam ,được công chúng hoan nghênh nhiệt liệt.  Không rõ Nguyễn văn Tộ còn sống hay đi đâu, không có tin tức gì ráo trọi,  kể từ năm 1935)., bác sĩ Lê Toàn   (sang Nhật  năm 1941 với Vũ Đình Dy- phò tá Ngài Cường Để,,sau Ngài  mất tại Saigon ), toàn quyền Albert Sarraut ( tiếng việt  " Sa Lộ Đại Nhân), ông này giử ghế toàn quyền hai khóa- từ 1913-1917, cha đẻ "Trái Phiếu 50 đồng"  bán cho dân chúng trong Đệ nhất thế chiến 1914-18). vv...

Lời bình nhân vật  trưng dẫn -  lối viết rất độc đáo  nhân vật-tiểu sử , gọi là thơ -vè phúng-thích-chính-trị  có một, không có hai -  tác giả là nhà báo kỳ cựu Mai Lâm-Nguyễn Đắc Lộc,  sinh ở  Hà Nam,  nguyên quán  Hà Nội , với   di cảo " Hà Nội 100 năm trước".(3)

 Tác phẩm: " Phan Chu Trinh" (1952), Mộng Xuân (tiểu thuyết, Hà Nội 1954), " Sau 20 năm" (bút ký lịch sử, Đại Nam văn hiến, Saigon 1964), " Thẩm Công truyện " ( truyện thơ, Đại Nam văn hiến, Saigon 1968), v v...

-----------

(3  -  tác giả tự gọi  bản thảo này là" trường ca hồi ký"; còn cố bác sĩ Nguyễn Hữu Phiếm,  người viết tựa, lại  cho: rằng  ".. viết hồi ký sao cho trung  thực đã là ôột điều khó, nhất là viết về những việc đã xảy ra cách đây 3/4 thế kỷ, huống hồ là diễn tả bằng' thơ"- hay " vè"...(trong bài" Đề Tựa" viết năm 1973)

Sài Gòn 1997.

THẾ PHONG

(trích  trọn bài " Mai Lâm_Nguyễn Đắc Lộc: 1897-1975)

 "CHIÊU NIỆM BỐN NHÀ VĂN SÀI GÒN: Vũ Hoàng Chương, Đinh Hùng

 Tam Lang- Vũ Đình Chí & Mai Lâm -Nguyễn Đắc Lộc "  nxb Đồng Nai 1999). 

 

Trích

Hà Nội sông Nhị núi Nùng
Giang sơn cẩm tú Thăng Long tuyệt với
Xuân thu lan cúc khoe tươi
Hạ nồng, sen nở, đông cười, đào tơ
Bốn mùa liễu rủ rèm thưa
"Khách Chương Đài" hỏi "bây giờ còn ai?"
Quê hương cách trở đôi nơi
Càng xa càng nhớ đến lời non sông
Trăng thu mây vẽ nên rồng
Mặt gương "Lãng Bạc" (4) soi chung muôn đời
Tiếng chuông Trấn Vũ êm tai
"
Nhịp chày Yên Thái" (5) "canh chài Cổ Ngư"
Sen chùa Trấn Quốc thơm tho
Mùi hương thoang thoảng, con đò nghênh ngang
Cánh buồm rời bến Nghi Tàm
Mây lồng gió cuốn ánh vàng nhấp nhô
Bức tranh kim cổ chưa mờ
Tây Hồ tái tụng, nhớ thơ Chiêu Lỳ (6)
Nhớ Trường Bưởi lúc thiếu thì
Vui chung chúng bạn cùng đi một đường
Thụy Khê, Quán Thánh náu nương
Ba thu lăn lóc đoạn trường ngày xanh
Mối tình cửa Khổng, sân Trình
Biết bao kỷ niệm thư sinh buổi đầu ?
Tin xuân kẻ trước người sau
Giấc Nam Kha (7) khóc mang sầu nước non
Theo đòi bút sắt nghiên son
Chu du dạo khắp đường mòn Hồ Tây
Nặng tình bến nước chòm cây
Đá vàng mơ tưởng sống đầy mộng xuân
Ngồi buồn nghĩ chuyện xa gần
Mảnh tiên tổ lại phong trần cỏ cây
Kể từ Nam bắc Đông Tây
Năm ô bốn cửa bao vây Kinh thành
Ngũ hồ mây vẽ nên tranh
Nét son khéo họa cảnh tình thiết tha
Trung tâm Đấu xảo đi ra
Dạo chơi cho biết tình nhà Thăng Long
Nhật Tân, Quảng Bá, Bờ Sông
Ra đê Yên Phụ vào trong Thái Hà
Nam Đồng, Cầu Giấy xa xa
Xuống Ô Đông Mác, lại ra Đường Thành
Ngao du sơn thủy hữu tình
Chơi hồ Trúc Bạch, xem "đình Cổ Lương" (8)
Châu Long, Ngũ Xá, các phường
Bến Chàm, Bến Vẽ, lại sang qua Cầu
Gia Lâm, Giá Quất, cô đầu
Sân bay Quốc tế, con tàu hàng không
Đền Ghềnh, cổ miếu bên sông
Mặt đê chân nước, đôi đàng phân chia
Xưa đây là "
Bến Bồ Đề" (9)
Nương dâu cồn cát lối về Thăng Long
Làng chài ngư phủ bình bồng
Cầu Long Biên bắc ngang sông Hồng Hà
Non hai cây số bắc qua
Xe xe ngựa ngựa thật là tiện thay !
Nhớ xưa gặp chú "Hai Tây" (10)
Làm quen hỏi chú "Cậu này đi đâu?"
Canh khuya thơ thẩn trên cầu
Không sợ ma bắt dìm đầu xuống sông
Nhip ba cậu nhớ hay không?
Có con ma đói cao ngòng gớm ghê
Thấy tôi lưỡi nó thè lè
Làm cho thất đảm bắt về dìm ngay
Bất ngờ vớ phải Hai Tây
Đánh cho một gậy, ngã ngay xuống cầu...
Nhìn theo chẳng thấy bóng đâu ?
Đêm khuya chớ có qua cầu mà nguy
Lắng tai nghe chú Ba lòe
Thằng tôi chính tổ đi khuya thành phần
Đường trường hay khoái làm thân
Lân la câu chuyện xa gần quen ngay ...
Hà Nội, ai lạ "Hai Tây"?
Một nhà ảo thuật một tay làm trò
Đinh đóng mũi, nước uống: "xô" (sceau)
Thạch sùng nuốt chửng, êch vồ xé nhai
Thật là nhân vật kỳ tài
Sơn đông mãi võ mua vui xóm làng
Suốt đời sống cảnh lang thang
Nay đây mai đó bốn phương là nhà
Đầu Cầu mới lập nhà ga
Thông thường tiện lợi người ta đi về ...
Giữa Hỏa xa hai bên lề
Để dành tản bộ dân quê gánh gồng
"Eiffel" công tác thành công "
Doumer"(11) kẻ đã hết lòng lập nên
Tỏ ra khai hóa dựng nên
Mở mang kiến trúc "Lãng Sa" tân kỳ
Sau này mở rộng lối đi (1924)
Toàn quyền" Long" nặng lòng mở mang
Bến Xe Bến Nứa Bến Đàng
Thuyền bè xuôi ngược trường giang Hồng Hà
Thú vui lên trại hàng Hoa
Chơi vườn Bách thú, Ngọc Hà dạo quanh
Đỉnh Nùng sơn , chùa
Bà Đanh (12)
Ngàn năm văn vật điển hình nơi đây
Hồ sen, cá lặn, cò bay
Thứ năm, chủ nhật" Hai Tây" làm trò
Mua vui cho lũ trẻ thơ
Coi phường
múa rối (13) hét hò giọng tây
Ngao du cũng  đủ  hết ngày
Sinh viên Trường Bưởi xưa nay ra vào
Chuồng hươu, chuồng vượn , ghẹo nhau
Chuồng voi, chuồng hổ, ngăn rào cách xa
Chim rừng, cá biển, ngỗng, gà
Sóc, trăn, rắn độc, ba ba, đồi mồi
Rùa vàng, cá sấu, gà lôi
Gấu non, khỉ độc, trò vui thiếu gì ?
Trại Hàng hoa, cảnh ly kỳ
Cổ mộ Lê Chất (14) thị phi tiếng đồn
" Hậu quân" chém chết đem chôn
Tấm thân vùi dập chẳng còn ai hay
( ...........................)
Nghĩ buồn thời thế vần xoay
Vẩn vơ chân bước đó đây xa gần
Ra Hàng Áo Cũ, Vải Thâm
Qua Đình Hàng Bút, Hàng Cân, Hàng Phèn
Tạm Thương, Hàng Trống, Hàng Kèn
Hàng Bồ. Hàng Thiếc, Lò Rèn,
Cổng Ô (15)
Hàng Dầu, Thợ Ruộm, Hỏa Lò
Hàng Thùng, Cầu Gỗ, Bờ Hồ, đứng xem ..
. Quanh hồ tơ liễu rủ rèm
Trăng soi đáy nước, sen trên mặt hồ
Chiều thu gió gọi hồn thơ
Khách" Chương Đài" hỏi bây giờ còn ai?
Nhà Thủy Tạ mái Đông Tây
Á , Âu hội ngộ tỉnh say cuộc đời
Khách du tứ xứ tới chơi
Men nồng hương ngát vui cười trăng hoa
Đường" Beauchamp", nhà Chánh tòa
"Mouché" chánh nhất trưởng tòa áo đen
Nhân khi tản bộ giải phiền
Bất ngờ gặp lại bạn hiền thuở xưa
" Nguyễn Khánh Toàn" (16)cũng ngao du
Mặt nhìn rõ mặt còn ngờ chiêm bao
Đôi bên ôm chặt lấy nhau
Bõ công chờ đợi bấy lâu đến giờ (1927-1946)
Hàn huyên tâm sự chuyện trò .
Thì thầm to nhỏ nhỏ to vui cười
Nam Kỳ từ thuở chia phôi
Sau ngày Truy điệu là thời bể dâu
Tại Khám Lớn lại gặp nhau
Kẻ thời đào tẩu, người hầu ra khơi
Nhạn hồng bay tít xa vời .
Bấy giờ son trẻ, nay thời già nua
Mái đầu tuyết phủ sương che
Bèo mây hợp mặt vội chia tay liền
Hợp tan tan hợp triền miên
Giang hồ nặng kiếp con thuyền ngược xuôi
Đền vua Lê lúc tối trới
Hoàng hôn che lấp bóng người tang thương
Cột cao mờ mịt gió sương
Tượng vua Lê, đá bền gan mặt duềnh.....
( .................)

(4): Lãng Bạc:( Hồ Tây bây giờ) xưa là nơi Hai bà Trưng giao chiến với  quân xâm lược Mã Viện (  Chú thích: Mai Lâm - Nguyễn Đắc Lộc-  từ số  4 , đến số 15  )  .

(5): Nhịp chày Yên Thái : tiếng giã bột làm giấy của làng Bưởi ..

(6):   Chiêu Lỳ: tên thật Phạm Đan Phượng , tức Phổ  Chiêu  Thiền sư Phạm Thái - tác giả bài" Chiến tụng Tây Hồ", bài này làm để đối chọi với" Tụng Tây Hồ" của Nguyễn Huy Lượng ca tụng  Nhà Tây Sơn.

(7)   giấc Nam Kha :  giấc mộng về công danh lớn

(8)    Đình Cổ Lương: ở phố Hàng Than -Hồng Phúc, nơi chứa bần nhân, hành khất . Ca dao có câu: " may ra thì hóa Tứ Linh  / chẳng may thì lại nằm Đình Cổ Lương" ( chỉ bọn cờ bạc, được thì phất to; thua đi ăn mày, nằm  ở Đình Cổ Lương. 

(9):    Bến Bồ Đề ; bên sông ở Gia Lâm . Trẻ con xưa có câu:"Nhong nhong ngựa ông đã về / cắt cỏ Bồ Đề cho ngựa ông ăn " .

(10):   Hai Tây: một nhà làm xiếc  rong thường hay biểu diễn ở bến xe điện trước ga Bờ Hồ. Cuộc sống lang thang của Hai Tây, như  kiều Sơn đông mãi võ, chỉ thiếu con khỉ để phụ làm trò mà thôi.  Dân Hà Nội vào thập niên 20, nhất là trẻ con,  thích  Hai Tây lắm.  Một hôm,  tôi (N.Đ.Lộc) cùng ở Gia Lâm về khuya, khoảng 11 giờ đêm, gặp Hai Tây, anh kể chuyện anh ta đánh nhau với Ma cho  nghe. 

(11): Bắc Kỳ trước tiên,  xây dựng lớn lao, hoành tráng, với mục đích để thu phục nhân tâm , hay hơn dùng vũ lực. Ông yêu cầu thầu khoán Eiffel lừng danh ,đã từng  xây cất  Tháp  Eiffel ở Paris , qua Hà Nội làm cầu Sông Cái (tức cầu Paul Doumer - Long  Biên sau này )  mà không cần Mẫu quốc viện trợ tiền. .

(12):   Bà Đanh :  thờ bà Chúa Đanh, ta có câu tục ngữ: " vắng như chùa bà Đanh", chỉ nơi vắng vẻ, hoang phế. 

(13):   múa rối :  Théâtre Guignol .

(14): cổ mộ Lê Chất : Lê Chất, một vị tướng  thời Gia Long, làm chức Hậu Quân, sau Tổng trấn Bắc thành, bị nghi làm phản, bị chết chém. Năm 1920, phu Lục Lộ sửa đường trong vườn Bách Thảo, đào đất làm cống khai quật được ngôi mộ một vị quan to, mũ áo, cân đai, áo gấm còn nguyên-  giao cho Nhà Bác Cổ Hà Nội.  Có thể đây là xác Lê Chất  được chôn trong cổ mộ chăng? 

(15):  Cổng Ô :  Ô Quan Chưởng bây giờ.

(16): Nguyễn Khánh Toàn  : (1905- qua đời sau 1975 ở Hà Nội) Giáo sư, Viện sĩ Liên Xô và Cộng hòa Dân chủ Đức ( Đông Đức) , từng thứ trưởng Giáo dục( Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa). Viết báo" Argus Indochinois " (Con Trĩ Đông Dương)  cùng Mai Lâm -Nguyễn Đắc Lộc . Sau viết cho báo "La Cloche Fêlée " (Tiếng Chuông Rè) của Nguyễn An Ninh," L'Annam ", của Phan Văn Trường, và là chủ nhiệm  báo" Le Nha Qué" , báo tiếng pháp ra được một số, bị Pháp đóng cửa vào năm 1926.  Bút danh khác: Thanh Yên, Thanh Hoa vv.. Tác giả "Chinh Phụ  Ngâm ",(1946? )   ở bài " Tựa", ghi lời  cảm ơn 2 người bạn thân : Nguyễn Đức Quỳnh và Đặng Thai Mai  (Chú thích: TP.)

( Trích " Hà Nội 100 năm trước"
Di Cảo-Vè
Mai Lâm - Nguyễn Đắc Lộc ).


© tác giả giữ bản quyền.
. Cập nhật theo nguyên bản của tác giả ngày 10.04.2010.
. Trích đăng lại xin vui lòng ghi rõ nguồn Newvietart.com