HÀ NỘI 100 NĂM TRƯỚC
DI CẢO VÈ

của
MAI LÂM
NGUYỄN ĐẮC LỘC



Nhân dịp chào mừng 1000 năm Thăng Long (Hà Nội), Thế Phong & Từ Vũ Newvietart trang trọng giới thiệu với qúy độc giả tác phẩm di cảo của cụ Mai Lâm Nguyễn Đắc Lộc với mong ước tên tuổi và tác phẩm của cụ không bị rơi vào quên lãng, hoặc  có thể "bị chiếm dụng một cách bất đắc dĩ".

Newvietart.com
Pháp 08-04-2010

 

Kỳ 1


Lời dẫn: Xin nói rõ, có hai người trùng bút danh từ thời tiền chiến đến nay ký Mai Lâm. Một người làm thơ tặng rau sắng chùa Hương cho Tản Đà , là Mai Lâm có tên thật Đoàn Văn Thăng sinh ở Bắc Giang ( Bắc Việt) ( 1915-1993 Saigon). Ông  Mai Lâm( Đoàn Văn Thăng)   làm thơ khóc lầm Tản Đà qua đời- trong khi Tản Đà  đang rung đùi uống rượu, ngâm thơ, trả lời Mai Lâm_ Đoàn Văn Thăng: " Nực cười cho bác Mai Lâm / Thương nhau chi sớm mà lầm khóc nhau ". Nữ thi  sĩ Đoàn Ngọc Kiều Nga là con  gái  thi sĩ Mai Lâm-Đoàn Văn Thăng  ( đã qua Huê  Kỳ,  và là  vợ  cố thi sĩ  Trần Thúc Vũ).
Còn trong bài này: Mai Lâm-Nguyễn Đắc Lộc (1897- tự tử  trưa 30/4/1975 ở Saigon) ,sang Pháp từ đầu thế kỷ XX, cộng tác  viên  chủ lực báo" Việtnam Hồn"  của Nguyễn Thế Truyền xuất bản ở Paris  đầu thế kỷ XX , tác giả tiểu thuyết " Bông sen trong bùn"(Hà Nội 1954), chủ nhiệm báo  Tân dân (  từ 1948 ở Hà Nội, và  Saigon sau 1954) - tác giả  di -cảo -vè HÀ NỘI 100  NĂM TRƯỚC- bản thảo hiện đang  được lưu trữ tại một thư viện ở Hà Nội.
 
Sinh năm 1897, qua đời  1975 tròn 78 tuổi- người vuốt mắt cho ông là  phu nhân; và  cô con gái duy nhất, vợ  giáo sư Nguyễn Xuân Kỳ (trưởng nam bác sĩ Nguyễn Xuân Chữ) đã di tản.
Thời kỳ này tôi cũng ít lui tới nhà ông, không như năm 1964- hai chúng tôi làm cuộc du ngọan ngắn ngày lên Đà Lạt, trước khi đó dừng lại ở Tùng  Nghĩa.Tôi không quên tối hôm ấy,  ông Lộc gõ cửa nhà một bạn quen- vợ chủ, cô Ba ra mở cổng.  Ông Lộc đưa tặng chủ nhà cuốn bút ký lịch sử' Sau hai mươi năm"
 
. Người viết giới thiệu, một  tác giả trẻ 32 tuổi, khách đồng hành  tác giả;  đáng lý cuốn này có  bài" tựa"  của nhà cách mạng Nguyễn Thế Truyền ( từng ứng cửa trong một liên danh tranh chức Tổng thống Việtnam Cộng Hòa) .
 
Nhớ lại trước ngày Tổng thống Diệm bị lật đổ vào năm 1963, tôi góp ý với ông Lộc, cuốn này nên có  lời" tựa' của ông Nguyễn Thế Truyền là hợp lý  nhất. Lúc này ông Truyền ở nhờ nhà ông Phan Khắc Sửu (  từng  là Quốc trưởng Việtnam Cộng hòa)  ở  khu chợ Bàn Cờ . Hàng ngày ông Truyền dạy tiếng pháp cho một số học sinh  để àm  phương tiện độ nhật.  Khi tôi tới rủ ông tới quán cà phê Năm Dưỡng ( đường Nguyễn Thiện Thuật, Saigon 3) mới ông viết giới thiệu,  hay đúng hơn viết  " Lời Tựa" cho cuốn bút ký lịch sử" Sau hai mươi năm" của  ông Lộc.  Ông Nguyễn Thế Truyền khước từ  , và một mực: " Ông viết giới thiệu là hợp lý nhất, bởi ông đứng đầu nhà xuất bản in cuốn này". 
 ( sau 1975, tôi trở  lại  quán  cà phê Năm Dưỡng , vẫn ở  đướng Nguyễn Thiện Thuật- nhìn lên tường , bắt gặp  "Giấy Khen "tặng  chủ quán Năm Dưỡng , cán bộ địch vận) .
 
Nhớ lại rất nhiều lần đi uống cà phê với ông  Truyền- từng có  huyền thoại phò mã vua Bỉ,  tiếp là  huyền thoại  ông  Truyền từng giáng mấy cái bạt tai  tổng đốc Vi Văn Định tại bến đò Tân Đệ ( Thái Bình) vv....
 Tôi nhớ lại những lần  đi uống cà phê với ông, thì ông Truyền không lần nào cho tôi trả tiền.
 
Trở lại đêm ngủ trọ đầu tiên ở Tùng Nghĩa, ông Lộc nói chuyện với chồng cô Ba - còn cô Ba lại bắt chuyện với tôi, người cùng  trạc tuổi- khiến chủ nhà đưa mắt dè chừng.  Hôm sau chúng tôi lên Đà Lạt, ông Lộc nói :
- ... may quá chúng ta chỉ ở đây một đêm, chứ ở lại i tới đêm thứ hai  chắc gì chủ nhà niềm nở tiếp đãi!
Tới Đà Lạt, ông Lộc đưa đến nhà một người bạn khác của ông-  chủ một biệt thự trệt rất đẹp, nằm lọt thỏm trên triền đồi gần chùa Linh Sơn.
Rong chơi khoảng một tuần lễ, chúng tôi trở lại Saigon.
 
Mai  Lâm-Nguyễn Đắc Lộc, tác giả truyện dài" Mộng Xuân" hay" Bông sen trong bùn"  xuất bản ở Hà Nội 1954:
 
"...Lới viết truyện của ông thuộc loại" văn dĩ tải đạo", lồng trong khung cảnh cải cách xã hội, qua nhân vật truyện.  Tác giả không mấy chú ý tời tình tiết, tâm lý nhân vật. mà tác gỉa chỉ có một mục đích lên án xã hội bị thống trị  thanh niên sống không có lý tưởng, thả lỏng mục đích đấu tranh cho dân tộc tồn vong; họ sống vì cơm áo, vợ đẹp, con khôn.  Theo tác giả, muốn đạt mục đích này,  thanh niên chỉ còn cách vùi đầu trong con đường cam chịu làm nô lệ.  tác giả đưa ra một nhân vật có lý tưởng trong đám thanh niên : Việt Hùng nêu gương cho cuộc đấu tranh giành độc lập.  tác giả, một nàh cách mạng mà chưa là nàh văn, nên bút pháp, văn phjong, cũng như kỹ thuật, dàn dựng nhân vật truyện chưa đạt.  Phải nói cho đúng, " Mộng Xuân " là cuốn biên khảo đường lối đấu tranh, qua cách diễn tả bằng văn chương, tiểu thuyết  chưa thành công.." (*)
----
 (* Nhà văn hậu chiến 1950-1956 của Thế Phong , Đại Nam văn hiến xb, Saigon 1959).
-----
Tôi không ngờ tác giả còn một di-cảo-vè, ban đầu có tựa" Nhớ Hà Nội", viết xong từ năm 1972, sau giao lại  cho ông Giang Kim-,-Nguyễn Thế Bình cất giữ. Nhờ đó, tôi được đọc qua, bác sĩ Nguyễn Hữu Phiếm viết" tựa" năm 1973.   Bản thảo  đổi  tựa mới" Hà Nội 100 năm trước", và di  cảo này, ông Giang Kim gửi  1 bản , nhờ  ông Vũ Đức Tiến ( Việt kiều Mỹ)  chuyển tới  bà Nguyễn Thị Liên, con gái tác giả, hiện sống ở Huê Kỳ. 
 
 " Hà Nội 100 năm trước " ghi chép về người, cảnh vật, danh lam  bối cảnh Đông Đô, từ đầu thế kỷ XX đến thập niên 50- phản  ảnh sự sống một thời các danh nhân, sĩ phu Bắc Hà, của một Hà Nội xưa. Nay, thật rất xưa, xưa không cũ không cổ- vì sự sống cũ và cổ đã rất linh động bước vào lịch sử rồi.
 
Tác giả từng là cựu học sinh Trường Bưởi ( Lycée du Protectorat)  niên khóa 1915-1918.Từ năm 1920 đến 1926 , thư ký  Sở Vô tuyến điện thuộc phủ Toàn Quyền Đông Dương.  Cuối 1926,  ông bỏ việc  qua  Paris, viết báo" Việt Nam Hồn"  của Nguyễn Thế Truyền, ký bút hiệu Nguyễn Càn Khôn. Năm 1927, về nước lại,  viết  báo pháp ngữ, như : " L'argus Indochinois", " L'Ami du Peuple"," Oeuvre Indochinois" vv.. Cùng chủ trương báo" Union Indochinoise "với nhà báo nổi tiếng Vũ Đình Dy vào 1935.  Năm 1948,  chủ nhiệm báo" Tân dân" ở Hà Nội,  tới năm 1954 tiếp tục xuất bản ở Saigon- tờ báo này bị chính quyền hồi ấy tổ chức đập phá, đốt nhà in,  đóng cửa, đe dọa.
 
"...Nhờ đọc thiên hồi ký đó ( Hà Nội 200 năm trước) mà tôi ( bs  Nguyễn Hữu Phiếm)  nhớ lại như mới hôm qua - hình ảnh của Hai Tây, một tay làm xiếc rong khắp Hà Nội-nhất là ở bến ga, xe điện Bờ Hồ, với biệt tài " đóng đanh lỗ mũi" , nuốt" Thạch Sùng"... Ngay cả đến những chị em dưới xóm, như Khâm Thiên, Vạn Thái, Hàng Giấy, tác giả cũng nhớ tên, như " đào Hoàn"," đào Nhạn".. hoặc tên của các" me tây làm đĩ lên bà" , như: " Bét Ti" ( mà ta thường gọi chếch là Bé Tí)," cô Tư Hồng"; hay tên của những kép hát "Quảng Lạc", " Sán Nhiên"  cũng được tác giả nêu đích danh.tác gàả cũng không quên những tay đua xe đạp nổi tiếng của những năm 1920, như " Mégy"," Bổng", " Cống"," Bernard"- những người này được coi như thần tượng của giới thể thao Hà Nội; hoặc tên của những võ sĩ Việtnam, như" Hàm Bái"," Cử Tốn", khi chưa  ai biết môn" Quyền Anh"  là gỉ?
Cụ Mai Lâm-Nguyễn Đắc Lộc hồi trẻ, tất phải là một " thể tháo gia" , một trong những phong lưu , công tử, một con người lịch thiệp, quảng giao... có như thế mới biết, và tận tường đủ dạng người trong xã hội. Như vậy, từ sang đến hèn, giàu đến nghèo; vì chính Cụ  từng là nhân chứng lịch sử, nên thiên hồi ký của cụ mới có chân giá trị ( đích thực)!
 
 Có người sẽ hỏi sao cụ" Mai Lâm-Nguyễn Đắc Lộc" lại biết quá nhiều như vậy ?  Riêng tôi, tôi không ngạc nhiên chút nào cả- tác giả không những là một ký giả kỳ cựu- mà cả ba phần Trung, Nam,Bắc -đều biết tiếng.
Cụ đã từng viết báo và sáng lập ra hai tờ tuến báo pháp ( Effort, Union Indochinoise) với Vũ Đình Dy.
Cụ cũng là hội viên Hội Đồng Thành Phố Hà Nội.
Ngoài ra Cụ có chân trong " Đảng Cách mạng Phục Việt" ( sau sát nhập với nhóm" Việt Nam Hồn" của Nguyễn Thế Truyền, biến thành" Đảng An Nam Độc Lập" tại Paris ( Parti de l'Indépendance Annamite à Paris ).
Đọc thiên hồi ký này, đến đoạn nói về Phạm Tất Đắc, một bạn học đồng khóa với tôi ( bs Phiếm) ở Trương Bưởi, tác giả bài" Chiêu Hồn Nước"- tôi không khỏi bùi ngùi khi thấy vì yêu nước, mà anh bị tù đầy, rồi chết yểu; hoặc nhớ tới Bùi Ngọc Ái  viết mục" Notre Objectif" dười đầu đề" La Retraite aux Flambeuax" trên tờ" L'Union Indochinoise". Cũng vì bài báo  này, tờ báo buộc phải đình bản vì nhà đương cuộc thời ấy ( René Robin sang làm toàn quyền, áp lực đình chỉ xuất bản tờ báo trên).
Thiên trường ca hồi ký của cụ Mai Lâm-Nguyễn Đắc Lộc (  " Nhớ Hà Nội"  được đổi  thành" Hà Nội 100 năm trước")  đáng được cho mọi người hoan  nghênh- vì đó là một tư liệu lịch sử rất quý giá.
 
Cụ bảo tôi, cụ đã hoàn thành " sau hai năm mồ hôi nước mắt" ; tôi cho rằng:"cụ thành công rối đấy!".  Tôi thiết nghĩ, một đời người như Cụ- mà trong đủ mọi giới, trên khắp các lãnh vực, được ai nấy biết danh một chút , chỉ một chút thôi- cũng đủ cho ta vui khi tuổi già, nếu không muốn nói là mãn nguyện.
Cụ Mai Lâm-Nguyễn Đắc Lộc quả xứng danh là một  " cụ già gân" - với tất cả ý nghĩa cao đẹp của câu đó.
 
Xuân Quý sửu, 1973.
 
Bs NGUYỄN HỮU PHIẾM.
 
 
Năm 1998 Sài Gòn kỷ niệm" 300 năm- Hà Nội 980 .
 Vào  thời kỳ này, tôi  ao ước  tập di cảo  sẽ được xuất  bản thành sách.
 
Nhớ lại năm 1996,  chị Ý Nhi, trưởng Chi nhánh nxb Hội Nhà văn tại tp. HCM  dự định xuất bản-  chị cho  nhập liệu vi tính. Ít lâu sau, chị  nói với ông Giang Kim, bản thảo"Hà Nội 100 năm trước"  gặp trở ngại.  Chị không cho biết lý do, sau đó , một vị có phương danh Văn Giá ( 1959-  ) ,từ Hà Nội vào, cùng quê Hưng Yên  với ông  Giang Kim-  đem bản thảo  về Hà Nội xin cấp phép xuất bản. Vài tháng sau, PTS Văn Giá cho biết chuyện lại  không thành.
Cuối  cùng, ông Giang Kim-Nguyễn Thế Bình  đành gửi  bảo đảm  qua bưu điện ra Hà Nội, mong  di -cảo-vè" Hà Nội 100 năm trước "của Mai Lâm-Nguyễn Đắc Lộc được lưu trữ tại" Thư Viện Quốc Gia, tọa lạc tại 41 phố Tràng Thi, Hà Nội" .
 
Nơi đây nhận được, đã gửi một thư hồi âm- vậy là" Hà Nội 100 năm trước, di-cảo-vè  của ông Lộc  đã được lưu trữ ở đây - dành cho đọc giả  tham khảo- và ,tới nay,  chưa có  tín hiệu  nào   rằng  di cảo trên  được  in  ra nhân dịp  " Kỷ niệm 1000 năm Thăng Long-Hà Nội".....
 
-và  bác sĩ Nguyễn Hữu Phiếm , người viết tựa di cảo kia,  từng ao ước:"  thiên trường ca hồi ký của cụ Mai Lâm-Nguyễn Đắc Lộc ( " Nhớ Hà Nội"  được đổi thành" Hà Nội 100 năm trước"  đáng được cho mọi người hoan nghênh, đó là một tư liệu lịch sử rất quý giá...."
 

(trích một phần  " CHIÊU NIỆM BỐN NHÀ VĂN SÀIGÒN:
   Vũ Hoàng Chương- Đinh Hùng- Tam Lang- Vũ Đình Chí & Mai Lâm-Nguyễn Đắc Lộc)
tác giả:  Thế Phong, nxb Đồng  Nai 1999).
 
 
 

...Còn Tiếp ...

© tác giả giữ bản quyền.
. Cập nhật theo nguyên bản của tác giả ngày 06.04.2010.
. Trích đăng lại xin vui lòng ghi rõ nguồn Newvietart.com