MƯỜI HAI
NHÀ THƠ MIỀN NAM
NHỮNG NĂM SÁU MƯƠI


    * cao mỵ nhân * diễm châu * đào minh lượng *
    * hà phương * hà yên chi * kiều thệ thủy * nhị thu *
    * như lan * tuyết linh * thanh nhung * trần dạ từ * viên linh *



DẪN NHẬP

Giới thiệu 12 nhà thơ mới nhất hôm nay của Miền Nam trong khoảng thời gian 1955 đến 1960, tôi không làm công việc phê bình mà chỉ ghi lại cảm tưởng riêng khi nhìn họ qua thơ trong giai đoạn bắt đầu - dù nhiều tác giả đã xuất bản thơ, như Hà Phương, Hà Yên Chi, Diễm Châu … và có tác phẩm đăng nhiều trên tạp chí, sách báo, đích thực đã là nhà thơ nổi tiếng với giới thi ca vào giai đoạn này.
Trước khi tập hợp một số bài báo thành cuốn MƯỜI HAI NHÀ THƠ MỚI NHẤT HÔM NAY (in ronéotypé trong Loại Sách Đại Nam Văn Hiến, Saigon 1961), những bài viết nói về các tác giả Cao Mỵ Nhân, Diễm Châu, Đào Minh Lượng, Hà Phương được đăng tải trên tuần báo Tân Dân, chủ nhiệm Mai Lâm Nguyễn Đắc Lộc, vào những năm 60-61, ký Đường Bá Bổn.
1961

__________________________________________________

(*) Sách in lần này mang nhan đề : MƯỜI HAI NHÀ THƠ MIỀN NAM NHỮNG NĂM SÁU MƯƠI ký Thế Phong.









4- HÀ PHƯƠNG



Khoảng đầu năm 1957 tôi đến tòa soạn Văn Nghệ Tiền Phong tìm gặp Tử Vi Lang. Nhà báo đang chọn thơ bạn đọc. Anh giới thiệu với tôi trong số ấy, có một học sinh làm thơ, thơ của cô bé này giội mạnh vào tâm hồn anh. Đó là Hà Phương. Sau, anh đưa cho tôi xem một ít bài, kèm theo lời giới thiệu thơ Hà Phương rất hay. Sau này, tôi nhớ lại lời giới thiệu ấy của Tử Vi Lang, khi D.Ch. đưa cho mượn tập thơ Giòng Thơ Sang Mùa, cũng với nhận định về thơ Hà Phương rất lạ về ý và đây là tập thơ đáng đọc. Khi đó, áo cơm làm bù đầu kẻ này, tôi đưa tập thơ của Hà Phương cho Uyên Thao. Đọc xong, anh có lời khen tặng tương tự hai người bạn trên, rồi anh viết bài điểm sách biểu dương nhà thơ còn là nữ sinh ấy. Hai năm sau, 1959, Hà Phương lại cho xuất bản tập thơ thứ hai: Buồn Hoang Thế Kỷ. Quả người thơ chứa chan ý thơ nói về nỗi buồn hiện tại với ý tưởng rất độc đáo, có bản sắc của một thi nhân tài ba.

Giòng Thơ Sang Mùa cũng như Buồn Hoang Thế Kỷ do chính tác giả bỏ tiền in,vì thời loạn lạc hậu chiến, lòng người xáo động nhiều, ít ai còn tha thiết đọc thơ như xưa. Cũng chẳng mấy ai dỗi dãi, nhàn tản mua một tập thơ để đọc, để bình, để ngâm. Người yêu thơ chỉ đọc thơ trên các báo ngày, báo tuần, báo tháng mà thôi. Tất nhiên là vậy và cũng tất nhiên kẻ bị thiệt thòi là người làm thơ còn phải có tiền, có vốn bỏ ra ấn loát thơ mình.
Giòng Thơ Sang Mùa gồm hai mươi bài thơ, phần nhiều viết theo lối thơ mới và lục bát. Cũng có bẩy chữ, sáu không vắng, sáu tám, đôi bài rất già dặn cả tư tưởng và kỹ thuật - cách diễn tả mang nhiều phong cách thơ Nguyễn Bính - nhẹ nhàng mà mai mỉa, đùa cợt - coi cuộc đời chẳng có nghĩa gì. Điều sau này đối với Hà Phương cũng dễ hiểu, cô chỉ mới nhìn vào đời, chưa gia nhập cuộc đời nên thơ phản ảnh chưa buồn chát chúa, nỗi đớn đau thấm lòng như thơ Nguyễn Bính. Ngôn từ trong thơ cô phơi bày vẻ ngây thơ lại ranh mãnh của người con gái đang ở tuổi dậy thì mà còn làm nũng mẹ:

Năm tháng êm đềm vẫn cứ trôi
Chị 17 tuổi đẹp quá thôi
Má hồng duyên dáng đôi môi thắm
Mẹ bảo cùng em “ chị lớn rồi”

(Tiễn Đưa)

và trong bài thơ về tâm trạng người chị đi lấy chồng, cũng sang sông, cũng khói pháo - thực tâm mà nói vẫn sáo và cũ. Như : Gió buồn đưa tiễn theo màu áo / Khói pháo cay cay ướt má hồng. Nói theo kiểu Nguyễn Bính, chị sang nhà người ta ở, chị lại dặn dò em ở lại nhà, tuy không có vườn dâu em đốn, mẹ già em trông, song thơ Hà Phương hãy còn chạy theo lối mòn dặm cũ:

Ở lại nhà em nhe
Thay chị trông đàn em
Cha mẹ già phụng dưỡng

( Ra đi mai chị về)

Đời sống thường nhật của ông, cha, chú, bác, cô, dì chẳng khác gì đời sống chúng ta hôm nay, hàng ngày vẫn ăn, uống, may mặc - lớn lên có gia đình, con rồi cháu, họ hàng, bạn bè, lân bang. Nhưng cái khác là lề lối sống, cảm nghĩ, đời sống vật chất, tinh thần phải biến cải theo lối hiện tại - thì người thơ không thể nào sống ở hôm nay mà diễn tả theo cảm nghĩ hôm qua. Một thời có sự sống một thời khác nhau, sao người thơ nỡ quên điều quan thiết đó.

Thế giới thơ của những người con gái làm thơ hôm nay có một điều giống nhau quá lắm! Là vẫn không nỡ từ bỏ lối truyền cảm qua cách diễn đạt phỏng theo người thơ tiền chiến. Thí dụ tả một người con gái đi lấy chồng luôn luôn dùng ngôn từ sang sông, em ở lại nhà phụng dưỡng, khói hương, nước mắt cay cay… Hình tượng thơ rỗng, sai sự thực. Thời đại của chúng ta nói về mộng mị vẫn dùng giấc mộng vàng son, đèn chong lạnh, sầu hư ảo. Nhìn vào thơ một số nhà thơ tiền chiến như Vũ Hoàng Chương chẳng hạn, hôm nay bất lực làm mới chính bản thân, nên vẫn dùng ngôn từ xưa, cảm nghĩ cũ - hẳn không thể trách cứ - nhưng người thơ trẻ trên dưới hai mươi không thể vô tình giết chết ý tưởng mới của hình tượng thơ chính mình đáng lẽ đang phát triển để chui vào âm thanh, ý tưởng của lồng son cũ. Đọc thơ Hà Phương thật rào rạt tình cảm, xúc động, nhưng nếu điều gọi là sáo, cũ kia tránh được chắc người đọc thơ cô còn xúc động hơn nhiều. Bởi lẽ cô chưa bộc lộ cảm xúc tận cùng của mình có, mà khả năng cô làm được - diễn tả theo cái cũ sẵn có đưa tới sự ép vướng như một dây tròng tự nhiên thắt họng mình cộng với ngôn từ tân kỳ để diễn đạt cảm xúc thơ của đời sống hiện tại. Hãy lấy một thí dụ : tả mối sầu não thế này, liệu có còn gì được gọi là sầu:
Tôi viết bài thơ vạn cổ sầu (tr.1)

Nhiều người thơ hôm nay đã khô họng hét và cho rằng thế hệ hôm nay buồn quá! Bất cứ câu nào, bài nào cũng có thể bắt đầu bằng Tôi viết bài thơ nhỏ gửi em hoặc Chép bài thơ gửi khắp muôn phương. Do đó trở thành cái dịch bệnh Tôi viết bài thơ. Như vậy có cũ và tầm thường không? Như trong thơ của Hà Phương còn có những câu:

Tôi viết bài thơ ngắn (tr.32)

Chép bài thơ gửi khắp (tr.30)

Dưới đèn tôi viết bài thơ nhỏ (tr.20)

Tập thơ đầu, nói về kỹ thuật làm thơ của Hà Phương phải nhận khá điêu luyện. Còn sầu đời à la mode, diễn tả tất cũng à la mode, ít phản ảnh tân cảm chân thành. Nên ít điều mới lạ. Tuy thế, triều thơ của những người con gái làm thơ hôm nay thì Hà Phương rất được biểu dương, khen tặng. Theo tôi, qua tập thơ này, Hà Phương cũng có những đoạn thơ riêng biệt, từ lối cảm nghĩ đến nghệ thuật diễn tả:

Chẳng buồn đâu em ơi
Phấn hồng tô má thắm
Từ nay yêu cuộc đời
Em ơi đừng khóc nữa
Cho gió đừng hắt hiu
Cho ngày đi của chị
Đừng có mưa rơi nhiều
Sáng có người qua ngõ
Buồn héo hắt đôi môi
Em ơi ! Giùm nhắn nhủ
Chị tôi lấy chồng rồi.

(Ra đi mai chị về)

và trong bài Khắc Khoải, một vài đoạn bộc lộ chân thành, rung động đưa người đọc đến nỗi buồn cao độ:

Hãy quên đi bao ý nghĩa cuộc đời
Đừng mở mắt hồng trần chua chát lắm
Hồn xa vắng, nghe buồn rơi chầm chậm
Sương đục ngầu là mắt của đêm sâu.
…………………………………………………
Nói làm sao một nỗi niềm tha thiết
Đêm buồn ơi ! vùi tất cả giùm tôi
Vì nói ra thì cũng đã muộn rồi
Trăng sao chết trời đêm nay tối quá !
( trang 37)

Buồn Hoang Thế Kỷ gồm 25 bài. Cả 25 bài nằm trong một đề mục : nói về tình yêu và tâm hồn lạc lõng trước cuộc đời. Vì Hà Phương là phái nữ, cho nên bước khởi hành đầu tiên vào đời (trong Giòng Thơ Sang Mùa), cô còn lạc quan vui tươi. Nếu có buồn chăng nữa vẫn chỉ là nỗi buồn à la mode như đã nhắc. Ba năm sau - chỉ cách ba năm thôi - giọng thơ của cô đã nhuốm phần buồn chán tuy chưa sâu sắc lắm, nhưng ở một phương diện nào của lò lửa cuộc đời, cô phải thốt lên giọng buồn cao độ, chan chán đời nhiều hơn để rồi cuối cùng lăn vào lòng mẹ khóc ròng. Cứng dắn cũng là phái nữ, nhưng mềm lòng nhất cũng vẫn là phái nữ (Bài thơ trở về). Nói về khía cạnh tình yêu của người con gái hai mươi, trong, ngoài đó, Hà Phương tha thiết giãi bầy lời thơ yêu tha thiết. Nhưng chắc gì ai cũng có tình yêu tha thiết - có, mà còn tùy trao cho đối tượng, nên ở đây mới có đi mà chưa có lại. Thế giới hôm nay tất cả như đâm chồi nẩy lộc rất mau, kể cả cỏ cây. Nên ngay cả trong tình yêu cũng phát khởi sớm. Một người nữ ở thế hệ trước, có cách xa bao nhiêu năm đâu, thì còn e lệ, người con gái hai mươi này đã hiểu cuộc đời rất cặn kẽ, vuông vức.Với Hà Phương cùng trong trường hợp tương tự.

Thế giới yêu đương của Hà Phương diễn tả tâm trạng ở tập thơ sau này còn phảng phất một đôi ý có ngôn từ thơ Nguyễn Bính. Nói thế, tôi nhận gián tiếp thơ Hà Phương đã mang ngôn ngữ với một phần, không vay mượn hầu hết ngôn từ thơ tiền chiến. Ở đây là không khí thơ Nguyễn Bính còn sót:

Tương tư là chuyện của lòng
Hoa pensées có hay không hở Người?

nào khác gì thơ Nguyễn Bính có câu:

Gió mưa là bệnh của trời
Tương tư là bệnh của tôi yêu nàng.

và phảng phất đôi nét cuồng si rất Tây của Xuân Diệu, song non tay hơn, ý vụng hơn (Tình Lạnh, Tự Tình):

Mà người đi, chỉ vì tôi rất lạ
Chỉ đi yêu người đã có người yêu
Rồi tương tư nhặt gió sớm mưa chiều
Để kết lại xây mộ phần im lặng
Giòng đời trôi nghe thời gian đọng lắng
Soát lại lòng chỉ có mấy hàng ghi
- Toàn là tình cô thừa nhận cuồng si
Đến rất thong thả đi không ràng buộc

( Tình Lạnh)

Cùng trong bài ấy, Hà Phương có một nét phác họa, nhìn nội tâm phản ánh : đẹp một cách rất thơ:

Sầu không mướn cũng vào tim nằm trọ
Lòng tôi ơi! Sao cứ mãi bâng khuâng
Sao đã yêu trăm bận, nhớ trăm lần
Mà vốn liếng chỉ toàn thơ tuyệt vọng?

Như nói ở trên, tâm hồn phái nữ cứng dắn thật cứng dắn, yếu mềm cũng thật yếu mềm, lả lướt càng hơn. Ở đây, Hà Phương trong bài Thư cho Chị nồng nặc không khí thơ T.T.Kh trong Đan Áo:

Bây giờ biết nói làm sao
Bởi em trót khổ để đau một người
Mơ điên khóc giữa tiếng cười
Mười đêm là mộng đủ mười, chị ơi!

Đã nhiều lần đọc thơ tình kiểu T.T.Kh, tôi hết sức chống đối với chính bản thân - nhưng có lần tôi bị thơ lả lướt cuốn theo. Song bao giờ cũng vậy, thơ lả lướt liễu rủ kia, kể cả bậc thầy, tôi chưa hoàn toàn biến chuyển nơi tâm hồn sâu đậm cao độ và lâu bền cả. Nên tôi không trách Hà Phương phỏng ý, mượn ngôn từ T.T.Kh, dầu sao Hà Phương cũng chỉ là em chỉ là người em gái thôi (con gái đúng với ý của tôi nghĩ hơn).

Phẫn nộ trước cuộc đời sóng gió, nhất là hôm nay, mấy ai câm lặng nổi khi người ấy có tâm hồn văn nghệ? Với Hà Phương, cô ghi cảm xúc ấy trong bài thơ Tôi sẽ buồn. Tiếng thơ Hà Phương chân tình, nhưng táo bạo. Táo bạo mà không làm cho người đọc thơ phải đỏ mặt, nhưng lời đối-thoại-thơ đánh thức, rồi tự hỏi, làm người ai chả có lần như thế! Bài thơ này là một trong ba bài: Trước giờ lâm hành, Hãy để tôi đi gần như vần thơ tuyệt bút của Hà Phương:

Tôi sẽ buồn không là cô độc
Vì đêm đêm cứ phải ngủ một mình
Mà buồn vì người chẳng biết làm thinh
Khi tôi đến thăm giữa trời mưa nhỏ
Tôi sẽ buồn với loài người không có
Một cơn say sóng như trùng dương
Để hiểu rằng tình chẳng có biên cương
Không tổ quốc mà cũng không thần thánh
………………………………………………………………
Tôi sẽ buồn nếu người thương diệu vợi
Nẻo hồng trần người chẳng đến gặp tôi
Rồi suốt cuộc đời có một kẻ mồ côi
Trong sa mạc cứ mơ hòn ốc đảo
Tôi sẽ buồn nếu khung trời ảo não.

Phiá sau đám mây xanh, hẳn có cả một thế giới mà không sao ta khám phá nổi hết. Hẳn rằng có một lần mình đã ngắm mây bay, để rồi cũng nghĩ như thế! Đọc thơ văn của những thi nhân, văn sĩ mình ưa thích, mình phục tài họ, qua giòng chữ in, đó là một thái độ liên tài. Nhờ đó, mình hiểu rộng thêm thế giới kỳ bí của trái tim mà chưa biết, rồi càng khám phá càng thấy xôn xao. Thì thơ Hà Phương có một phần như vậy:

Xin thưa rằng lòng người còn hẹp lắm
Thương cuộc đời tôi viết một bài thơ

và rất chân tình qua những giòng thơ sau, cô ghi lại được hình tượng, vóc dáng suy tư của người nữ hôm nay nhiều cảm giác lạ:

Người hãy nói đi ngậm ngùi chưa tắt
Giấc mơ nào không vẹn nét trinh nguyên
Mà chiếc hôn không xoá nổi ưu phiền
Vòng tay ấm không xiết tâm hồn giận?
………………………………………………….
Mai tôi đi rồi, người yêu luyến mến
Và chúng mình muôn thuở đành xa nhau
Ôi ! bài thơ tình thương mến làm sao !

(Ngậm Ngùi)

Rất bâng khuâng cho số phận người con gái được đem so sánh với thân phận người đàn bà - dù dọc ngang - sau cũng chỉ là:

Tìm qua muôn dặm nghìn trùng
Tâm tư rồi cũng cuối cùng làm ga

(Đường Về)

Một số bạn trai đồng tuổi với Hà Phương khi viết nhận định về thơ Hà Phương, hình như họ phản đối nàng thi sĩ học trò thì phải? Lập luận của họ tuy hơi khe khắt (§) cho thơ Hà Phương mang ngôn từ cũ rích, bắt chước hoàn toàn thơ tiền chiến, thiếu bóng dáng thơ hôm nay. Tôi nhận thấy điều này chỉ đúng một phần nhỏ, mà không riêng chỉ nói về thơ Hà Phương đâu - còn phải kể đến Cao Mỵ Nhân, Hà Yên Chi, Phương Duyên, Thanh Nhung, Tuyết Linh, Như Lan….

Cũng không thể quá khe khắt như thi-triết-gia Nietzsche, nhưng phải đồng ý rằng ngưiời nữ có từ thuở bà Eva đến giờ, có ai làm được gì thật mới lạ đâu? Bởi lẽ, vẫn theo Nietzsche, đừng đánh giá trị đàn bà so với đàn ông, về cả tài năng, cả sự phán đoán và cả trong nghệ thuật. Có tài như nữ văn sĩ Pháp Simone de Beauvoir, qua cuốn tiểu thuyết Les Mandarins, tính đàn bà cynique như là đàn ông cứng dắn cũng vẫn chỉ là Anne. Một con chim làm đẹp mắt chúng ta, qua bộ lông cánh, tiếng hót lanh lảnh làm cho ta vui, buồn theo chốc lát, như thế là đủ rồi! Đừng đòi hỏi nhiều và không nên ghen với đàn bà, khi họ có thân hình, vóc dáng mềm mại, quyến rũ! Ghen với đàn bà ở tài năng như các bạn trai làm thơ đồng lứa với Hà Phương lẽ tất cả còn quá trẻ, nhận diện nghĩa lý sống thật mãnh liệt, mà thiếu kinh nghiệm chín chắn ở chiều sâu, cộng thêm kiến thức chưa rộng, nhận định còn thiếu cái nhìn tổng hợp!

Tôi chọn một bài thơ hay của Hà Phương làm điển hình (§) mang theo một tạm kết luận về thơ Hà Phương : một nữ thi nhân cần, rất cần để đóng góp vào vận hội tài hoa trong số các nhà thơ trẻ hôm nay - trong đó có Cao Mỵ Nhân, Hà Yên Chi, nói chung những nhà thơ được đề cập chung trong cuốn sách nhỏ bé này.

©

Trích thơ Hà Phương:

TRƯỚC GIỜ LÂM HÀNH

Trời trở lạnh bỗng dưng buồn ngây ngất
Buồn như là thiên hạ mất người yêu
Buổi hôm nay bươm bướm chẳng dạo nhiều
Tôi đã gọi tên người sao không gặp?
Sầu hoàng hôn mây trời trôi tăm tắp
Gió tha hương lá rụng ngập vườn hồng
Cố nhân còn biết có nhớ nhau không?
Và xác bướm hồn hoa về ươm mộng
Tôi mải miết điên cuồng đi đuổi bóng
Thích bạc tình mà cũng luyến yêu đương
Quá kiêu căng nên đã quá tầm thường
Lắm tham vọng nên càng nhiều thất vọng
Qua 18 tuổi đời đi lạc lõng
Mà ân tình vạn nẻo vẫn bơ vơ
Bởi vì tôi thì mộng rất đơn sơ
Mà thực tế, chao ôi, kiêu kỳ lạ!
Tôi ca ngợi mùa xuân trên tàn tạ
Đem mặt trời về ngự giữa sương đêm
Bắt lá ngậm trăng khóc nắng bên thềm
Quyến rũ Thiên Thần nửa đêm họp chợ
Đời chỉ một: Huy hoàng, hai: Tắt thở
Không âm thầm ngờ ngợ sống vô danh
Một phút quyền uy rồi vỡ tan tành
Không để lại chút di hài thời cũ
Và người ơi, nếu vẫn còn vũ trụ
Vẫn còn tôi kiêu hãnh nhất hồng trần
Hãy đề tên tôi vào bậc Thánh Nhân
Của đạo giáo vỡ lòng môn khinh bạc
Tôi sẽ làm thơ cho đời ngơ ngác
Rồi sẽ đi cho kịp chuyến lâm hành
Giờ tôi đi, Anh đừng khóc, nghe Anh!

(trích Buồn Hoang Thế Kỷ)


HÀ PHƯƠNG


_________________________________________________












© tác giả giữ bản quyền.
.tải đăng theo nguyên bản của tác giả gởi Newvietart.com ngày 23.06.2009.
. Trích đăng lại xin vui lòng ghi rõ nguồn Newvietart.com