Sinh năm 1922 ở Bắc Ninh. Tên thật là Nguyễn Văn Tài. Trước 1945 viết cho báo Tiểu Thuyết thứ bảy v.v...
Tác giả tả lại một câu chuyện xảy ra, người nghe là cậu giáo làng,
người kể là ông lão tản cư. Câu chuyện ấy: Lão Hai đóng vai chủ động, kể sinh hoạt của làng lão, chợ Dầu. Sự xê dịch hoàn cảnh chính trị ảnh hưởng trực tiếp tới con người đang sống trong hiện cảnh, chu kỳ đó. Lão Hai trước kia thường kể chuyện giầu sang của bọn phong kiến, lão cho rằng đó là một điều vẻ vang, thích thú. Rồi khi ánh sáng Tổng Khởi Nghĩa bừng lên, lão không thể kể chuyện ấy nữa, lão bắt đầu kể cho cậu giáo hay bất cứ ai về nếp sống mới. Và bắt đầu bằng nguyên nhân tản cư của những người sinh trưởng ở chợ Dầu lên Nhã Nam. Sự xung đột nhỏ nhặt giữa người thôn quê địa phương và người mới đến, lão Hai và bà chủ nhà. Tới khi có tin làng lão ai theo Pháp, bà chủ nhà sợ liên lụy yêu cầu trục xuất gia đình lão. Nhưng ít lâu sau, ông chánh tổng Chợ Dầu lên cải chính, làng Chợ Dầu không theo Tây, nhà cửa bị đốt cháy và sự thông cảm giữa bà chủ nhà và lão Hai lại nối lại và có phần thân thiết hơn xưa.
Kim Lân với giọng kể chuyện có duyên, hấp dẫn, nhất là những pha tả tâm trạng lão Hai thích ba hoa, mà chính là lão dốt, lão chưa đọc chữ thông suốt ; nhưng lại thích ra phòng thông tin nghe tin tức rồi về nhà kể cho mọi người nghe. Mặc cảm này ở Kim Lân được bày tỏ rất tinh tế, tài quan sát và tâm lý bén nhậy của tác giả xúc cảm sâu rộng bao trùm tâm trạng lão Hai, một người dân quê Việt Nam bỡ ngỡ với cách mệnh 1945; khiến chúng tôi nhớ đến một phần trong chuyện có hình ảnh Ả.Q. của Lỗ Tấn cũng một trường hợp tương tự xảy ra ở Trung Hoa vào 1911. Còn là tác giả truyện ngắn Con Chó Xấu Xí. in vào 1945; Nên Vợ Nên Chồng (truyện ngắn 1955), Hiệp Sĩ Gỗ ...
LÀNG
Tối nào cũng vậy, cứ đến lúc con bé lớn lão Hai thu thủ que đóm cháy nhập nhòa trong chiếc áo rách tất tả đi từ nhà bếp lên, và mụ Hai ngồi ngay thuỗn cái mặt trước đĩa đèn dầu lạc lầm bầm tính tiền của, tiền bún, tiền kẹo, tiền đồ thì lão Hai vùng dậy sang bên cậu giáo nói chuyện.
Không hiểu sao cứ đến lúc ấy lão Hai thấy buồn. Nằm nghe tiếng súng dội trong đêm tối và nhất là cái tiếng rì rầm tính toán tiền nong của mụ vợ tự nhiên lão sinh ra nghĩ ngợi vẩn vơ, nó cứ bực dọc làm sao ấy. Mà lão thì lão không thích nghĩ ngợi như thế một tí nào. Lão phải đi chơi cho khuây khỏa. Lần nào cũng thế, cứ vừa nhô đầu qua cái mái lá giang cậu giáo là lão hỏi ngay: – “Thế nào? Báo hôm nay có gì không cậu?” Không đợi trả lời, lão nói luôn – “Này Đác Giăng Li Ơ nó lại mới về Pháp đấy nhé. Hừ chơi vào. Còn là đi đi về về ạ”. Hoặc: – “Đêm qua ta lại đột kích vào bãi tàu bay Gia Lâm. Thảo nào cả ngảy hôm nay chẳng thấy bóng vía cái nào cả”. Rồi lão kể chuyện Tây khủng bố, chuyện Việt Gian, chuyện Thổ phỉ, chuyện lão lượm được hồi trưa ở ngoài điếm. Cả chuyện chính trị quân sự nữa. Ta bố trí nó thế này, ta bố trí nó thế khác; rất trơn tru, rất thành thạo, mà chẳng đâu vào đâu cả. Cậu giáo khen thì lão kéo nhằng một ria mép nhũn nhặn: –“Cũng là học lỏm cả đấy thôi cậu ạ ... Mấy bị chả là tôi cũng là phụ lão cứu quốc mà”. Và cuối cùng lúc câu chuyện hàng ngày đã nhạt rồi thì lão xoay đến chuyện cái làng của lão. Lão nhắc lại cái làng ấy một cách say sưa và náo nức lạ thường. Lão khoe làng lão có cái phòng thông tin tuyên truyền sáng sủa và đẹp đẽ nhất vùng. Lão khoe làng lão nhà ngói san sát sầm uất như tỉnh, những đường trong làng lát đá xanh, trời mưa trời gió tha hồ đi khắp đầu làng cuối ngõ không bao giờ bùn dính đến gót chân. Tháng năm, ngày phơi rơm, phơi thóc thì tốt thượng hạng. Không có bao giờ có hạt thóc đất nào. Lão Hai hay có tính khoe khoang làng như thế xưa nay. Hồi đế quốc Pháp, mỗi bận đi đâu xa, khoe làng lão chỉ khoe cái sinh phần của viên tổng đốc làng lão. Lão có vẻ hãnh diện cho làng được cái sinh phần đó lắm? – “Chết ! Chết! Tôi chưa thấy cái dinh cơ nào mà lại như cái làng cụ Thượng tôi có lắm là lắm của, Vườn hoa cây cảnh nom như động ấy. Thầy bảo còn hơn cái lăng cụ Thiếu Hà Đông nhiều cơ mà”. Và mỗi bận có nhiều khách bên ngoài ở dưới Nam lên chơi là thế nào lão cũng phải dắt ra thăm lăng cho kỳ được. Lão mê man giảng giải cho họ. Cái tượng đá này của ông Hoàng Thạch Công đánh rơi giầy. Những người hàng xứ kia là Bát Tiên qua lại. Cái ống đắp bằng xi măng lù lù ở giữa cái hố bát giác kia là lấy cái kiểu tân bên Cao Miên ở chùa Đế Thích. Còn như cái cọc sắt nhọn hoắt cắm vào cái bầu rượu đắp bốn con giơi quét vôi vàng mãi tít trên ngọn sinh phần ấy là cái máy thu lôi. Khiếp lắm. Sấm sét là thu tất cả vào trong ấy.
"Chả nguyên à" cụ tôi ngồi phòng sau này nằm xuống, bất hạnh sét có đánh vào cũng không việc gì mà. Xem trí tư lự của người ta có khiếp không ? Nhìn cái mặt ngây độn của những người họ bên ngoại ấy rãn ra vì kinh ngạc, thì lão hả hê cả lòng. Lão thấy cái lăng ấy một phần như có lão. Nhưng từ ngày khởi nghĩa thì tuyệt nhiên người ta không còn thấy lão nhắc đến cái lăng ấy nữa. Lão quên phắt nó đi. Bây giờ lão lại khoe khác. Lão khoe những ngày khởi nghĩa rồn rập ở làng mà lão ra nhập phong trào từ, từ thời còn bóng tối. Những cuộc mét tinh, những buổi quân sự. Cả giới phụ lão, có những cụ râu tóc bạc phơ cũng vác gậy đi tập một hai, mà mỗi lần hô động tác anh em huấn luyện phải đếm tiếng ạ, ạ thườn thượt đằng sau như : “Nghiêm ạ, ạ” Nghỉ ạ ạ “Vác súng lên vai ạ, ạ” cẩn thận. Nhất là những ụ, những hố, những giao thông hào của làng lão thì công trình không kể đâu hết. Lão kể rành rọt từng cái một, cái tài đắp ở đầu xóm Ba Khu, cái thì xây ở trước Văn Chỉ... Cũng có khi thì lão lại kể những ngày xửa ngày xưa nào không biết lão uống rượu ở nhà ông ấy, ông nọ say khướt có cả lính lệ trên phủ về không biết có công việc gì, có công việc gì, nó lại hoạnh chủ nhà sao lại uống rượu ngang, nóng mắt lão đánh cho nó mấy cái bạt tai rồi chửi cho một trận nên thân của cậu ngượng, chỉ vào mặt lão dọa: “Rồi mày biết tay ông” rồi lủi mất. Cả xóm ai cũng kêu lão tợn và cứ sợ dùm cho lão. Thế mà chẳng sao cả. Hoặc cái Văn Chỉ sau chùa, trước vẫn có mấy thằng ăn mày ở đây sì sụp thổi nấu, rác rưởi ngập lụt lên, bây giờ làng sửa lại cho cao ráo sạch sẽ làm chỗ khai hội và phòng đọc sách. Lão cứ ngồi vén quần lên tận bẹn trên chiếc trõng tre nhà cậu giáo mà nói liên miên hết cái đường xóm này tốt, đến cái giếng xóm kia trong với những chuyện đâu đâu về làng của lão, làm như cậu giáo cũng quen biết và cũng bận tâm đến những thứ ấy lắm.
Thực ra lão chỉ nói cho sướng miệng và cho đỡ nhớ cái làng của lão chứ lão cũng chẳng để ý gì người nghe có thích nghe lắm không ? Đôi khi thấy mình mải nói quá, mà cậu giáo thì hình như lơ đễnh đâu đâu, lão nhắc lại :
– Cậu vẫn nghe đấy chứ ?
Thì cậu giáo giật mình trả lời vội vàng :
– Có, có. Tôi vẫn nghe đấy, ông kể nốt đi.
Thế lão yên trí, lại cười vui vẻ kể tiếp :
– Nhưng cũng có nhiều bận, đang nói say mê như vậy bỗng dưng lão ngắc lại, mặt thần ra nghĩ ngợi một lúc lâu, lão thủ thỉ : “Chuyến này đi dăm, ba năm, mười lăm năm không biết có về được đến làng đến nước nữa không đây ?”. Lão im lặng rồi tiếp : “Nó chết một cái nhà tôi neo người quá đi chứ những như một mình tôi nhất định ở lại làng cùng anh em cơ đấy cậu ạ ...”
Thực tình lão Hai không muốn tản cư lên trên này một tí nào. Trong làng còn có một số anh em ở lại, họ quây quần với nhau trong một khoảng chừng năm sáu nóc nhà ở giữa làng. Ngày ngày cùng anh em đi đào đường, lắp ụ, mải vui công việc lão chẳng còn tưởng gì đến vợ con nhà cửa nữa. Năm nay tin mụ Hai nhắn về thúc phải lên ngay, lão chỉ nhe bộ răng cải mả ra cười : “Kệ, còn bận chưa lên được”.
Hôm nọ mụ Hai thân chinh đi ba bốn chục cây số về đón lão đã toan không đi. Lão nghĩ : “Mình sống ở cái làng này từ thuở chôn rau cắt rốn đến giờ. Ông, cha, cụ Kỵ mình xưa kia cũng sinh sống ở cái làng này đã từ nhiều đời nay rồi. Bây giờ phải cái lúc hữu sự như thế này nhất đón mình lại bỏ làng mà đi, như thế chả hóa ra con người không biết nghĩ ư ? Lão đành lòng. Với lại được cùng anh em ở lại giữ làng, lão thấy mình có cái hãnh diện được lo toan được có phận sự ở trong làng, công việc là công việc chung chứ của riêng mình ai ?” Lão bảo mụ vợ :
– Tao thì tao không đi được đâu. Mẹ con mày trên ấy liệu bảo nhau xoay sỏa làm ăn. Cứ neo người thì mượn lấy thêm một đứa ở. Tản cư thì cũng phải thiếu thốn mọi thứ chứ, lại như ngay trước thì đâu có ?
Nhưng mụ Hai khóc lóc, nằn nỉ bắt lão phải đi. Mụ bảo :
– Thế ông định bỏ mẹ con tôi chết cả nút à ? Ông phải lên trông nom chúng nó cho tôi xoay sỏa chứ. Mượn người ở thì lấy tiền đâu ?
Rồi mụ khẩn khoản với mọi người nhờ nói dùm hộ để “ông nhà tôi” đi. Lão Hai đành phải nghe theo. Lão buồn khổ lắm nhưng cũng không biết làm thế nào ? Tình cảm mẹ con chúng nó quả có gieo neo thật. Một nách ba đứa con dại, vốn liếng lại chả có cứ nhong nhong ôm con ở nhà thì lấy gì mà ăn. Lão lên thì cũng chẳng được việc gì đâu ? Nhưng không có lão không xong. Lấy ai trông trẻ cho mà làm ? Lão biết chứ có phải không đâu. Thôi thì chú ở lại làng cùng anh em được thì tản cư cũng là kháng chiến.
Lão ngủ lại chuyện trò cùng anh em một đêm. Rồi sáng hôm sau hai vợ chồng đi từ lúc mờ đất. Những ngày đầu ở trên này lão ít nói ít cười. Cái mặt lúc nào cũng lầm lì, hơi có điều gì khác là lão thét lác, đập phá to lên. Lắm khi chuyện chẳng đâu vào đâu lão cũng khơi ra to để gây sự với vợ “Chúng mày làm khổ ông. Chúng mày làm khổ ông nó vừa chứ ? Ông thì giết chết. Ông thì giết chết!” Nhưng lão cứ bước chân ra khỏi cái gian nhà tối thấp và bộn lên những hòm, bị, những nồi niêu với những giây quần áo ẩm sì ấy là mặt lão nhẹ nhõm, tươi hẳn lên. Sao mà lão sợ cái gian nhà ấy thế! Ngày lại ngày quanh ra quanh vào chẳng có công việc gì mà cất nhà lão càng bực dọc cáu bẳn. Nhất là những buổi trưa nắng, im vắng, oi ả, có tiếng mụ chủ nhà nói nheo nhéo ở bên ngoài thì lão không sao chịu được. Giá cứ cà khịa với nhau cãi toáng lên thì lão còn dễ chịu hơn. Thật tình lão Hai chưa thấy một người đàn bà nào lại tinh quái tham lam như mụ ta. Người thì gầy đét như thanh củi khô. Cái mồm mỏng lèo lèo nói cứ biến đi mà chúa thần là gian. Không vào trong nhà thì thôi, động vào là nhòm. Mụ nhòm só này một tí, rồi lục. Mụ giở lọ tương lên ngắm rồi đặt xuống, mụ giở tháp gạo ra xem lại đậy vào, mụ lục bồ mọi chiếc áo ướm thử vào người rồi vứt trả. Hình như trong ý mụ, mũ nghĩ : “Chúng mày ở nhờ nhà tao, thì những thức của chúng mày cũng như của tao”. Mà đúng thế, những đồ ăn thức dùng của mụ, mụ cất kỹ đi. Con dao, cái chậu, bó củi của người ta mụ đem dùng tự nhiên. Họ cất, mụ lại lôi ra. Không tìm thấy thì mụ nói móc nói máy như chính mụ bị người ta ăn hiếp mụ. Đến cả cái ăn , cái uống mụ cũng dây phần vào. Nhà đong có thức gì mụ đã biết rồi. Không một hôm nào ở quán về mụ không xấn tới vạch thùng xem.
– Ừ nhà này nó có món cá ngon gớm. Chiều tớ phải xin một bát mới được. Thế là đến chiều mụ xui con bưng bát đến xin. Mụ đẩy lưng thằng bé :
– Con cứ xuống mà xin tội gì ?
Có cái gì ăn đâu mà mụ biết thì mụ đánh hơi. Mụ đứng giữa nhà, hếch cái mũi lên hít hít :
– A có mùi gì thơm gớm, y như mùi bánh dán ấy anh em ạ. Mẹ kiếp nhà này nó dấu.
Và cứ lâu lâu, mụ lại vay tiền. Lúc mua trầu vỏ, lúc mua diêm thuốc lúc mua mớ cau. Con cá...Có đòi thì mụ chủng chẳng :
– Tớ trừ vào tiền nhà thuê đấy.
Rồi mụ cười rất nhạt :
– Nói đùa đấy chứ, mai tớ cuốc sẻ sắn(14) tớ bán tớ khác trả.
Và mụ tiếp luôn : – Này ! Nói thì bảo tham. Nhà cái lão Hai này với nhà cậu Giáo bên kia ở thật tớ đếch được cái gì. Đằng xóm dưới cánh hàng xáo họ ở, họ nuôi lợn được vô khối là khuẩn. Nhà quê chúng tớ cho ở nhờ thì chủ có mỗi cái là khuẩn thôi.
Ngay từ dạo mới lên, lão Hai đã bực mình với mụ ấy lắm rồi. Năm bẩy lần lượt bảo vợ dọn nhà đi nơi khác, nhưng mụ vợ cứ lần chần. Mụ bảo :
– Biết đâu rằng hơn đâu. Hay là lại quá tội. Mấy lị trong làng ngoài phố, nhà nào cũng ba bốn hiệp tản cư, chật chội cả ! Có được chỗ chui ra chui vào thế này là may lắm rồi, còn gì nữa. Lão đành phải dùng dằng chờ vậy. Buổi trưa hôm ấy lão Hai ở nhà một mình. Con bé lớn gánh hàng ra quán cho mẹ vẫn chưa thấy về. Hai đứa bé thì ra vườn chơi. Lão nằm vắt tay lên trán mà nghĩ vẩn vơ về cái làng của lão, đến những ngày làm việc cùng anh em. Ờ độ ấy sao mà vui vẻ thế. Lão thấy mình trẻ ra như họ. Cũng hát hỏng, cũng bông phèng, cũng đào cũng cuốc, cũng mê man suốt ngày chả kém gì họ. Trong lòng lão lại thấy náo nức hẳn lên. Lão lại muốn về làng, lại muốn cùng anh em đào đường, đắp ụ, xẻ hào, khuân đá. Không biết cái chòi gác đầu làng họ đã dựng xong chưa ? Những đường hầm bí mật chắc là còn khướt lắm. Chao ôi ! Lão thèm có công việc quá. Chẳng việc to thì việc nhỏ miễn là có công việc làm. Bên ngoài ánh sáng dọi xuống mặt sân sáng lóa. Có mấy tiếng gà trưa cất lên eo óc. Cái gian nhà ấy cũng như lịm đi mờ mờ hơi đất. Giờ này là con mụ chủ sắp đi làm đồng về đây. Lão lại sắp phải nằm trong nhà mà nghe mụ chủ mắng con mắng cái kêu vại nước chóng cạn, cái bếp bừa bộn nheo nhóc lên đây. Cái liếp che cửa bỗng kêu lên lạch sạch, gian nhà bừng sáng lên, lão Hai giật mình ngóc đầu dậy. Đứa con gái nhớn gánh đôi thúng không, ở ngoài bước vào :
– Ở ngoài ấy làm gì lâu thế này ?
Không kịp để con bé trả lời, lão vơ lấy cái nón nói luôn :
– Ở nhà trông em bé. Đừng có đi đâu đấy. Lão giơ tay trỏ lên nhà nói khẽ : “Nó thì lôi ruột ra, nghe chưa ?” Trời xanh lồng lộng có những tảng mây sáng chói lừ lừ. Đường vắng hẳn bóng người qua lại. Họ rạt cả vào các khoang bóng cây. Một vài tiếng động khẽ gợn lên oi ả. Lão Hai đi nghiêng ngang giữa đường nắng, cái đầu cúi lả về phía trước hai tay vung vẩy, nhấp nhổm. Gặp ai quen là lão cũng níu lại :
– Này nắng này là chúng nó bỏ mẹ chúng nó.
Có người bỡ ngỡ hỏi lại : “Chúng nó nào ?” thì lão bật cười giơ tay chỉ về phía tiếng súng :
– Tây ấy còn chúng nó nào nữa. Ngồi xe tăng giờ này bằng ngồi tù.
Dứt lời lão lại vội đi như bận công việc lắm. Cũng như mọi hôm, việc đầu tiên lão vào phòng thông tin nghe đọc báo. Lão cứ đứng vờ vờ xem trông chờ người khác đọc rồi nghe lỏm. Điều này lão khổ tâm hết sức. Lão cũng đã có học một khóa Bình dân học vụ ở làng, cũng đã biết đọc biết viết. Nhưng chữ in khó nhận mặt chữ, lão đọc nó cứ bập bõm, câu được câu chăng mà chớ nhẽ cứ nghếch mãi cổ lên giữ chặt lấy tờ báo không cho người khác xem nữa. Lão ghét thậm những anh cậy ta lắm chữ đây, đọc báo cứ đọc thầm một mình, anh dân quân đọc rất to và rất dõng dạc và rành từng tiếng một. Cỡ chừng anh ta cũng mới học thành ra đánh vần được chữ nào anh ta đọc luôn chữ ấy như thế cho tất cả những người ở trong phòng thông tin này biết rằng ta biết chữ đấy. Lão nghe chẳng sót câu nào. Bao nhiêu là tin hay. Một em nhỏ trong ban Tuyên truyền xung phong bơi ra giữa hồ Hoàn Kiếm cắm quốc kỳ lên Tháp Rùa đấy. Cứ kêu là chúng nó trẻ con mãi đi, mình liệu đã bằng chúng chưa ? Một anh trung đội trưởng sau khi giết được bẩy tên giặc hết đạn anh ta đã tự sát bằng một quả lựu đạn cuối cùng làm chết thêm mấy tên nữa. Tin những người liều mạng cả. Thế mà cứ bảo người mình rát như cáy. Đáo sự ra cũng gan chí mề kém gì Nhật. Lại còn bao nhiêu tin đột kích vào một xe díp. Cứ thế, chỗ này giết được một ít, chỗ kia giết được một ít. Cả súng ống nữa cũng vậy. Hôm nay dăm khẩu, ngày mai dăm khẩu, tích tiểu thành đại làm gì mà thằng Tây không bước sớm. Ruột gan lão như múa cả lên vui quá. Lão khấp khởi bước ra khỏi phòng thông tin tạt vào một quán hỏi tào lao mụ vợ vài câu rồi đi thẳng về cổng Huyện cũ. Những người tản cư đứng ngồi lố nhố dưới mấy gốc cây đa sù sì, cành lá rườm rà và kên vào nhau rải xuống mặt đường và bãi cỏ một vùng bóng mát rộng. Lão ngồi vào một cái quán gần đấy. Hút một điếu thuốc lào, uống một hụm chè tươi nóng, lão chùi miệng ngẫm nghĩ. Bao nhiêu ý nghĩ vui thích chen chúc nhau trong đầu óc lão. Tiếng quát, tiếng thở trẻ con cùng với tiếng cười nói của bọn đi phá hoại về ran lên. Dưới chân đồi, những thửa ruộng xanh mượt uốn quanh co dưới trời nắng lấp loáng như một khúc sông. Có mấy bóng cò trắng bay rập trời.
– Các ông các bà ở đâu ta lên đấy ạ ? – Lão Hai đặt bát nước xuống trõng hỏi. Một người đàn bà mau miệng trả lời :
– Ồ Gia Lâm lên ạ. – Lúa má ở dưới ta thế nào ? Liệu có cấy được không ?
– Chả cấy thì lấy gì mà ăn. Cấy tất cả ông ạ. Chân ruộng dưới chúng tôi còn tốt hơn trên này nhiều.
Lão rít một hơi thuốc lào nữa gật gù cái đầu. Hừ đánh nhau cứ đánh nhau, cấy cầy cứ cấy cầy, tản cư cứ tản cư, phá hoại cứ phá hoại...Hay đáo để.
– Này bác có biết súng máy mấy hôm nay nó bắn ở đâu mà dữ thế không ?
Một người đàn bà cho con bú mé bên kia hỏi xen vào:
– Nó rút ở Bắc Ninh về Chợ Dầu nó khủng bố ông ạ.
Lão Hai quay phắt người lại cuống quít hỏi :
– Nó, nó vào làng Chợ Dầu hở bác ? Thế ta giết được bao nhiêu thằng ?
Người đàn bà cong môi lên đỏng đảnh :
– Có giết được thằng nào đâu ? Cả làng chúng nó Việt Gian theo Tây còn giết gì nữa ?
– Liệu có thật không vậy bác ? Hay là chỉ lại ...
– Thì tôi ở vùng ấy lên đây lại mà. Việt Gian từ thằng chủ tịch mà đi ông ạ ? Tây vào làng chúng nó bảo nhau vác cờ Thần hoàng ra hoan hô. Thằng Chánh Bên thì khuân cả tủ chè đỉnh đồng và vải vóc lên xe cam nhông đưa vợ con ra Hà Nội.
– Có người hỏi ?
– Sao bảo làng Chợ Dầu phong trào cao lắm cơ mà ?
– Ấy thế mà bây giờ đốn thế đấy!
Lão Hai trả tiền nước, đứng dậy chem chép miệng cười nhạt rồi vươn nói to :
– Hà nắng gớm, về nào ...
Lão vờ vờ lảng ra chỗ khác một chút rồi đi thẳng. Tiếng cười nói sôn sao hỗn độn của đám người ấy vẫn rõi theo. Lão vẫn nghe rõ những tiếng chua lanh lảnh của người đàn bà cho con bú:
– Cha mẹ tiên sư nhà chúng nó chứ ? Đói khổ ăn cắp ăn trộm bắt được người ta còn thương. Cái thứ Việt Gian bán nước thì cứ cho mỗi đứa một nhát .
Lão Hai cúi gầm mặt xuống mà đi. Lão thoáng nghĩ đến mụ chủ nhà. Về đến nhà lão nằm vật ra giường. Mấy đứa trẻ thấy bố hôm nay có vẻ khác, chúng len lén nhìn nhau ra thềm chơi sâm sui với nhau. Nhìn lũ con tủi thân, nước mắt lão cứ ràn ra. Chúng nó cũng là trẻ con làng Việt Gian đấy ư ? Chúng nó cũng bị thiên hạ người ta rẻ rúng, hắt hủi đấy ư ? Khốn nạn bằng ấy tuổi đầu... Lão nắm chặt hai tay lại rít kêu lên : “Khốn nạn! Chúng bay ăn miếng cơm hay miếng gì vào mồm mà đi làm cái giống Việt Gian để nhục nhã thế này ?” Lão bỗng ngưng bặt, ngờ ngợ như nhời mình không được đúng lắm. Chả nhẽ cái bọn ở làng lại đốn thế sao. Lão kiểm điểm từng người trong óc. Không mà toàn những người có tinh thần có nhân cách mà. Họ đã ở lại làng quyết tâm một sống một chết với giặc, có đời nào họ lại làm cái điếm nhục ấy ? Nhưng sao lại nẩy ra cái tin như thế ? Mà thằng chánh Bên thì đích là người lãnh đạo không sai rồi. Không còn ai bịa tạc được nữa ? Chao ôi! Cực nhục chưa cả làng Việt Gian. Rồi đây biết ăn biết nói ra sao ? buôn bán ra sao ? Ai người ta chứa ? Ai người ta buôn bán với ? Suốt cả cái nước Việt Nam này, người ta đã ghê tởm, người đã thù hằn cái giống Việt Gian...Lại con bao nhiêu người làng tan tác mỗi người một phương nữa không biết họ đã biết cơ sự này chưa ? Chiều hôm ấy mụ Hai về cũng có vẻ khác. Mụ bước từng bước uể oải cúi mặt xuống bần thần. Đôi quang thúng thõng thẹo treo trên hai mẩu đòn gánh. Mụ đi thẳng vào trong nhà lúi húi xếp hàng vào một só hồi lẳng lặng ra bậc cửa ngồi ôm chân mà nghỉ ngơi. Trẻ con cũng chẳng đứa nào dám vòi quà. Trong nhà có cái im lặng thật là khó chịu. Không ai dám cất tiếng lên nói. Cả đến nhìn nhau họ cũng không dám nhìn nhau nữa. Mãi tới khuya mụ Hai mới chống tay đứng dậy. Mụ lẳng lặng xuống bếp châm lửa lấy, tính tiền hàng. Vẫn những tiền của, tiền bún, tiền đỗ, tiền kẹo... Vẫn cái giọng rì rầm thường ngày. Có khác là đôi khi mụ ngắc lại mắt thần ra nghĩ ngợi :
– Này thầy nó ạ.
Lão Hai vẫn nằm rũ ra ở chân giường không nói gì.
– Thầy nó ngủ rồi à ?
– Gì ?
Lão sẽ nhúc nhích :
– Tôi thấy người ta đồn...
Lão gắt lên :
– Biết rồi ...
Mụ nín bặt. Gian nhà lặng đi, hiu hắt. Ánh lửa vàng nhờ ở ngọn đèn dầu lạc vờn trên nét mặt lo âu của mụ. Tiếng thở đều đều của ba đứa trẻ châu đầu vào nhau ngủ nhẹ nhàng nổi lên. Nghe như tiếng thở của gian nhà.
– Thế người ta đồn trên này người ta không chứa những người chợ Dầu nữa thầy ạ.
Nghe ngóng một chút không thấy chồng trả nhời mụ lại cúi xuống lẩm bẩm tính. Nét mặt lặng đi chịu đựng và nhẫn nhục. Bên gian cậu Giáo đi ngủ từ lâu, chung quanh đều êm lặng. Một vài tiếng chó nhúc nhắc sủa phía xa xa và có tiếng trẻ khóc vẳng trong gió. Lão Hai vẫn trằn trọc không sao ngủ được. Lão hết giở mình bên này lại giở mình bên kia thở dài. Chợt lão lặng hẳn ngay đi chân tay bủn ra, tưởng chừng như không cất lên được ... có tiếng nói léo nhéo ở giàn trên. Tiếng mụ chủ... Mụ nói cái gì thế này ? Trống ngực lão rồn ; lão lắng tai nghe bên ngoài hồi hộp. Mụ Hai bỗng lại cất tiếng :
– Thầy nó đi ngủ rồi ư ? Dậy tôi bảo cái này đã.
Lão Hai bật ngóc đầu dậy, giơ tay lên nhà lão sít hai hàm răng lại :
– Im khổ lắm. Nó mà nghe thấy lại không ra cái gì bây giờ ?
Đoạn lão lại ngả mình nằm xuống vắt tay lên trán nghe ngóng.
Đã ba hôm nay, lão Hai không bước chân ra đến ngoài, cả đến bên cậu giáo lão cũng không dám sang. Suốt ngày lão chỉ quanh quẩn ở cái gian nhà chật chọi ấy mà nghe ngóng. Nghe ngóng xem tình hình bên ngoài ra sao ? Một đám đông túm lại, lão cũng để ý. Dăm bảy tiếng cười nói xa xa lão đến chuyện ấy. Cứ thoảng như nghe những tiếng Tây... tiếng Việt Gian tiếng cam nhông... là lão vội lủi ra một góc giường nín thở. Thôi lại chuyện ấy rồi. Nhưng còn cái này nữa lão sợ, sợ có lẽ còn ghê rợn hơn cả mấy tiếng kia nhiều. Ấy là mụ chủ nhà. Từ ngày xẩy ra chuyện ấy hình như mụ lấy điều làm cho vợ chồng lão đau khổ ngầm là mụ thích. Sáng chiều bốn buổi đi làm đồng, mụ kéo lê cái cạo cỏ quèn quệt dưới đất qua cửa, mụ nhòm vào nói với những câu bóng gió xa xôi như khía vào thịt lão. Thôi thì bây giờ thế nào mà chả phải chịu. Có chỗ mà ở là may lắm rồi. Mỗi lần mụ nói, lão cố cười gượng làm như không biết chuyện gì. Lão thì lão muốn như thế mụ chủ nhà có để cho chúng yên đâu ? Sáng hôm sau lúc mụ Hai sắp sửa quang gánh ra hàng thì mụ chủ ở nhà trên bước xuống. Mụ đứng dọng háng ở ngoài nói chõ vào :
– Bà lão chưa đi hàng cơ à ?
– Chưa bà ạ. Mời bà vào chơi trong này.
– Vâng bà để mặc em... À bà Hai này – Mụ chạy sát vào bực cửa thân mật. Trên này họ đồn rằng dưới làng nhà ta đi Việt Gian theo Tây, ông bà biết chưa nhỉ ? Họ bảo có lệnh đuổi hết những người ở làng chợ Dừa ra khỏi vùng này không cho ở nữa. – Mụ chủ chép miệng giọng ngọt sớt: – “Em cứ khó nghĩ quá... ông bà cũng là người làm ăn tử tế cả. Nhưng mà có lệnh biết làm thế nào ? đành nhẽ ông bà kiếm nhà khác vậy. Nay ở với nhau đang vui vẻ ông bà dọn đi em lại cứ nhớ đáo để đấy nhớ.”
Mụ Hai cúi mặt xuống rân rân nước mắt mụ nói :
– Vâng...thôi thì chính phủ đã chẳng cho chúng tôi ở nữa chúng tôi cũng đành chịu đi nơi khác chứ biết làm thế nào ? Nhưng xin ông bà trên ấy nghĩ lại thư thư cho vợ chồng chúng tôi vài ba hôm nữa. Bây giờ bảo đi... chúng tôi cũng không biết là đi đâu nữa?
Mụ chủ đi rồi, mụ Hai và con bé nhớn cũng gánh hàng ra quán. Lão Hai ngồi lặng trên một góc giường. Bao nhiêu ý nghĩ đen tối ghê rợn rối bời bời trong đầu óc lão. Biết đem nhau đi đâu bây giờ ? Biết ở đâu người ta chứa bố con lão mà đi ? Thật là tuyệt đường sinh sống. Mà không gì một cái đất Thằng này. Ở Đài, ở Nhã Nam, ở Cao Thượng; đâu đâu cũng có người Chợ Dầu người ta cũng đuổi như đuổi hủi. Hay là quay về làng ? Vừa chồm nghĩ như vậy lập tức lão phản đối ngay. Về làm gì cái làng ấy nữa. Chúng nó theo Tây cả rồi. Về làng tức cũng là phản quốc, là chịu quay lại làm nô lệ cho Tây. Lão nghĩ ngay đến mấy thằng kỳ lý chuyện môn khua khoét ngày trước lại ra vào hống hách ở trong đình. Và cái đình lại như của riêng chúng, lại thâm nghiêm ghê gớm chứa toàn những sự ức hiếp : đè nén nạt nộ. Ngày ngày chúng lại dong ra dong vào đánh tổ tôm mà bàn việc làm tư với nhau trong ấy. Những hạng cùng đình như lão có đi qua chỉ dám liếc trộm vào, rồi cắm đầu xuống lùi lũi đi. Lão nghĩ mà rợn cả người. Từ Tổng khởi nghĩa đến giờ lão đã được đi lại ra vào tự do trong cái đình ấy như mọi người. Lão không thể về cái làng ấy được nữa. Về bây giờ ra lão mất hết à ? Lão lại cam tâm làm thằng bạch đinh không có quyền ăn, quyền nói à ? Không, không thể nào về được. Làng thì yêu thật nhưng làng theo Tây thì phải từ. Giết bớt chúng nó đi. Phá tan các làng ấy đi. Triệt hạ ! Triệt hạ hết! Nước mắt lão ứa dòng trên gò má. Lão ôm thằng con út lên lòng, vỗ nhè nhẹ vào lưng nó mà khẽ hỏi :
– Húc kia, thầy hỏi con nhé, con là con ai ?
– Là con thầy mấy lị con đẻ.
– Thế nhà con đâu ?
– Ở làng Chợ Dầu.
– Thế con có thích về làng Chợ Dầu không ?
Thằng bé nép đầu vào ngực bố. Nó trả lời khe khẽ:
– Có...
Lao Hai ôm khít tay thằng bé một lúc lâu. Lão lại hỏi:
– À thầy hỏi con nhé. Thế con ...
Mấy hôm ru rú ở só nhà một mình mình những lúc buồn khổ quá, chẳng biết nói cùng ai, lão lại thủ thỉ với đứa con nhỏ như vậy. Lão nói như thể ngỏ lòng mình lại minh oan cho mình nữa. Anh em đồng chí biết cho bố con lão. Cái lòng bố con nhà lão lúc nào cũng thế, có bao giờ dám đơn sai. Chết thì chết chứ có bao giờ dám đơn sai. Mỗi lần nói ra được đôi câu như vậy nỗi khổ tâm trong lòng lão cũng vợi vợi đi được đôi phần. Khoảng ba giờ chiều hôm ấy, có một người đàn ông đến chơi nhà lão Hai. Hắn cũng là người làng Chợ Dầu. Đâu như hắn là cháu gọi lão Hai là chú. Hai người đứng thì thầm ở góc nhà với nhau một lúc lâu rồi thấy lão kịp dặn trẻ coi nhà. Lão đi mãi đến sẩm tối mới về. Cái mặt buồn chảy một ngày rạng rỡ hẳn lên. Mồm bỏm bẻm nhai trầu. Cặp mắt hung hăng đỏ hấp háy. Vừa đến ngõ lão đã lên tiếng :
– Chúng mày đâu cả rồi, ra thầy chia quà cho nào.
Lũ trẻ ở trong nhà ùa ra, lão dúi vào cái bọc lá chuối khô cho con bé lớn :
– Bánh rán đường đây, chia cho mỗi em một cái.
Dứt lời lão lật đật đi thẳng sang gian cậu Giáo. Chưa đến cửa lão đã bô bô:
– Cậu giáo làm gì đây ? Tây nó đốt nhà tôi rồi cậu ạ. Đốt nhẵn. Ông chủ tịch làng tôi vừa lên trên này, chính ông bảo cho tôi biết, cải chính tin làng Chợ Dầu chúng tôi Việt Gian ấy mà. Láo. Láo hết. Toàn là sai mục đích cả.
Cậu giáo chưa nghe thủng câu chuyện ra sao, lão đã lật đật bỏ lên nhà trên :
– Tây nó đốt nhà em rồi ông chủ ạ. Ông chủ tịch làng em vừa lên cải chính. Cải chính cái tin làng Chợ Dầu chúng em Việt Gian ấy mà. Ra láo. Láo hết. Chẳng có gì sất. “Toàn là sai mục đích cả”.
Cũng chỉ được bằng câu ấy lão lại bỏ đi nơi khác. Còn để cho người khác biết chứ. Lão múa tay mà khoe cái tin ấy với mọi người như một sự đắc thắng, vinh dự. Ai ai cũng vui mừng cho lão. Đến cả mụ chủ nhà là người sẽ xa xầm mặt xuống, trái lại cũng tỏ ra sung sướng, mụ reo lên:
– Có thế chứ, thế mà cứ tưởng dưới nhà đi Việt Gian. Thật tớ ghét ghê ấy. Thôi bây giờ ông bà cứ ở lại tự nhiên. Chẳng ai nói gì đâu?
Lão cười gật gật. Tối hôm ấy lão Hai lại sang bên cậu Giáo, ngồi trên cái trõng tre nói về cái làng của lão. Về chuyện Tây vào làng khủng bố, dân quân tự vệ đánh chúng làm sao, cầm cự thế nào, rành rọt tỷ mỷ như chính lão vừa dự trận đánh nhau xong thật.
KIM LÂN
(1947)
Tác phẩm đã xuất bản : Đầu Súng Trăng Treo (thơ, 1966,72,84), Thơ Chính Hữu (4.1997).
Theo ông, với nghiệp làm thơ, chỉ nên: “...Tôi tự xác định mình chỉ nên là, và chỉ có thể là người làm thơ nghiệp dư, tài tử, để có thể tự do. Để tự do chỉ viết những điều nội tâm mình thôi thúc phải viết...”.
Quê quán Nghệ An.
Sinh ngày 5 –5 – 1925, nhà thơ trưởng thành trong kháng chiến.
Tác giả những bài thơ : Quê hương chiến đấu, Những cánh buồm, Trong gió lửa, Hướng mùa thu v.v... Bài ca Vỡ đất trích dẫn dưới đây là một bài thơ nổi tiếng nhất của ông.