Việt Văn Mới Newvietart
Việt Văn Mới




Hồ Gươm Nấu Sử Sôi Kinh

Ỷ Lan Trong Vòng Xoáy Quyền/ Tiền




Lan ( 7 . 3 . 1044 - 24 . 8 . 1117 ) Linh Nhân Hoàng thái hậu, phi tần của vua Lý Thánh Tông , mẹ đẻ vua Lý Nhân Tông trong lịch sử Việt Nam .

Ỷ Lan tên là Lê Khiết Nương. Có tư liệu cho rằng bà tên là Lê Thị Yến hay Lê Khiết. Ỷ Lan là tên trong tước phong (tựa vào cây lan).

Bà hai lần đăng đàn nhiếp chính, đóng góp cho triều Lý, nhất là về Phật giáo và tài trị nước của bà, được sử gia tán dương.

Sử sách ghi. Để có quyền nhiếp chính, bà đã mưu kế thâm độc, phế truất và sát hại Thượng Dương Hoàng thái hậu đang nhiếp chính.

Cô hái dâu bỗng thành Hoàng thái hậu

Rất nhiều thơ, văn, truyền thuyết, kể về thân phận Ỷ Lan, từ cô hái dâu, bỗng lọt vào tay vua, thành Hoàng Thái hậu.

Ỷ Lan sinh 7/ 3 / 1044 ) tại hương Thổ Lỗi, sau đổi là Siêu Loại, nay thuộc làng Phú Thị (làng Sủi), xã Phú Thị, huyện Gia Lâm, Hà Nội. Năm Ỷ Lan 12 tuổi, mẹ ốm mất. Cha lấy mẹ kế họ Đồng, ít lâu sau ông qua đời. Ỷ Lan sống với người mẹ kế. Hai người rất thương quý nhau.

N ăm Giáp Thìn ( 1064 ). Vua Lý Thánh Tông đến chùa Thổ Lỗi cầu tự, mở hội tuyển cung nữ.

Đại Việt sử ký toàn thư chép:

..."Tục truyền rằng vua ( Lý Thánh Tông ) cúng khấn

cầu tự chưa thấy hiệu nghiệm, mới đi chơi khắp chùa quán. Xa giá đi đến đâu, con trai con gái đổ xô đến xem không ngớt, duy có một người con gái hái dâu cứ đứng tựa trong bụi cỏ lan. Vua trông thấy, gọi đưa vào cung, được vua yêu phong làm Ỷ Lan phu nhân"....

Lê thị vào cung, Lý Thánh Tông phong Ỷ Lan phu nhân, ghi nhớ gặp nàng nơi gốc cây lan. Tháng Giêng năm 1066 . Ỷ Lan sinh Hoàng tử Lý Càn Đức . Ngày hôm sau, vua lập Càn Đức là Hoàng thái tử , phong mẹ Ỷ Lan làm Thần phi .

Năm 1068 . Ỷ Lan lại sinh Minh Nhân vương . Thánh Tông cho đổi hương Thổ Lỗi làm hương Siêu Loại và phong Thần phi Ỷ Lan làm Nguyên phi, đứng đầu các phi tần trong cung, sau Dương hoàng hậu .

Ỷ Lan Nhiếp chính lần thứ nhất

Tháng 2 - 1069 . Lý Thánh Tông thân chinh đi đánh Chiêm Thành . Tin cậy Ỷ Lan, vua trao quyền điều khiển chính sự trong triều đình cho bà. Lý Đạo Thành , Thái sư đầu triều giúp.

Ra trận. Lý Thánh Tông đánh mãi không được, vua lui binh. Khi đem quân về đến châu Cư Liên ( Tiên Lữ , Hưng Yên ), nghe tin Nguyên phi giúp việc nội trị, cảm hóa, hòa hợp lòng dân, chính sự vững vàng, tôn sùng Phật giáo, dân gọi là bà Quan Âm .

Thánh Tông nói:

.Nguyên phi là đàn bà còn làm được như thế, ta là nam nhi lại chẳng được việc gì hay sao!. Vua quay lại đánh tiếp, bắt được vua Chế Củ và 5 vạn dân Chiêm Thành.

Một lần vua Lý Thánh Tông hỏi Ỷ Lan về kế trị nước, Ỷ Lan tâu:

Muốn nước giàu dân mạnh, điều quan trọng là phải biết nghe lời can gián của đấng trung thần. Lời nói ngay nghe chướng tai nhưng có lợi cho việc làm. Thuốc đắng khó uống nhưng chữa được bệnh. Phải xem quyền hành là một thứ đáng sợ. Quyền lực và danh vọng thường làm thay đổi con người. Tự mình tu đức để giáo hóa dân thì sâu hơn mệnh lệnh. Dân bắt trước người trên thì nhanh hơn pháp luật. Muốn nước mạnh, hoàng đế phải nhân từ với muôn dân. Phàm xoay cái thế thiên hạ ở nhân chứ không phải ở bạo. Hội đủ những điều ấy, nước Đại Việt sẽ vô địch”.

Ỷ Lan sát hại Dương thái hậu và 72 người thị nữ

Tháng Giêng , năm 1072 . Vua Lý Thánh Tông lâm bệnh nặng rồi băng hà, thọ 48 tuổi, trị vì 18 năm. Hoàng thái tử Lý Càn Đức, mới 7 tuổi, con của Ỷ Lan, kế nghiệp, là vua Lý Nhân Tông .

Hoàng hậu Thượng Dương là vợ cả Lý Thánh Tông nên được vua Lý Nhân Tông phong Dương thái hậu. Thái hậu cùng dự việc triều chính. Thái sư Lý Đạo Thành giúp.

Ỷ Lan mẹ vua Lý Nhân Tông nhưng là vợ thứ, nên chỉ được tôn là Linh Nhân thái phi. Ỷ Lan không có quyền xen vào việc triều chính.

Theo luật xưa. K hi hoàng đế lên ngôi lúc còn nhỏ tuổi thì T hái hậu sẽ được quyền nhiếp chính. Chỉ vì các quy định của triều đình mà Ỷ Lan, vừa là mẹ vua, vừa là một người có tài chính trị nhưng lại mất quyền nhiếp chính vào tay Dương thái hậu, người không thể sinh nổi cho vua một mụn con. Điều này khiến Ỷ Lan tức tối và tìm cách chiếm quyền nhiếp chính.
Dưới lợi thế là mẹ đẻ của Hoàng đế, cùng sự liên kết với Thái úy
Lý Thường Kiệt , Ỷ Lan đã sai khiến Lý Nhân Tông ra chiếu chỉ phế truất Thượng Dương Thái hậu. Giam Thái hậu cùng 72 cung nhân khác vào lãnh cung. Khi phát tang chôn cất vua Lý Thánh Tông, Thái hậu cùng các cung nhân bị buộc phải chôn theo.

Sách Đại Việt sử ký toàn thư chép:

" Quý Sửu ( 1073 )...Giam Hoàng thái hậu họ

Dương,...(bởi) Linh Nhân có tính ghen, cho mình là mẹ đẻ mà không được dự chính sự, mới kêu với vua rằng: "Mẹ già khó nhọc mới có ngày nay, mà bây giờ phú quý người khác hưởng, thế thì sẽ để mẹ già vào đâu?" Vua bèn sai đem giam Dương thái hậu và 72 người thị nữ vào cung Thượng Dương, rồi bức phải chết, chôn theo lăng Thánh Tông... Thái sư Lý Đạo Thành lấy chức Tả gián nghị đại phu ra coi châu Nghệ An .

Số phận của Dương thái hậu và các cung nữ đã kết thúc bi thảm. Thái hậu phải tự sát bằng dải lụa trắng mà vua ban cho. 72 cung nữ phải từ giã cõi đời một cách khốn khổ, bị bỏ đói đến chết.

Từ thân phận của một cô gái hái dâu, Ỷ Lan đã trở thành một trong những người phụ nữ quyền lực nhất trong lịch sử Việt Nam. Công và Tội còn ghi.

Sử thần Ngô Sĩ Liên có lời bàn:

Nhân Tông là người nhân hiếu, Linh Nhân là người sùng Phật, sao lại đến nỗi giết đích Thái hậu, hãm hại người vô tội, tàn nhẫn đến thế ư?... Thái sư Lý Đạo Thành phải ra trấn bên ngoài, biết đâu chỉ vì can gián chuyện ấy”.

Ỷ Lan nhiếp chính lần thứ hai

Sau khi sát hại Thượng Dương hoàng thái hậu, Ỷ Lan lên làm Hoàng thái hậu nhiếp chính . Lý Đạo Thành phụ chính Thượng Dương thái hậu, Ỷ Lan không dùng, cho ông ra trấn thủ > Nghệ An . Không lâu sau lại gọi Lý Đạo Thành về, ban chức Thái phó bình chương quân quốc trọng sự , cùng Thái úy phụ chính Lý Thường Kiệt điều hành đất nước. Lý Thường Kiệt đã kéo quân sang nước Tàu, đánh tan quân Tống xâm lược.

Nhà Tống thời Lý

Năm 1010. Lý Công Uẩn lập nhà Lý. Nhà Lý gả công chúa cho các thủ lĩnh miền núi, gắn chặt quan hệ máu thịt giữa triều đình và họ, để giữ yên vùng biên giới phía Bắc. Ba triều vua Lý Thái Tổ, Lý Thái Tông Lý Thánh Tông , nước Đại Việt phát triển ổn định, vững mạnh.

Ở phương Bắc. Nhà Tống từ khi thành lập (năm 960) đã phải khắc phục những hậu quả do thời chia cắt Ngũ đại Thập quốc để lại. Ngoài việc đánh dẹp các nước cát cứ. Nhà Tống phải đối phó với nước Liêu của người Khiết Đan lớn mạnh ở phương Bắc. Nước Liêu được vua nhà Hậu Tấn cắt cho 16 châu Yên Vân ở phía Bắc từ năm 936. Lãnh thổ Liêu bành trướng về phía Nam, uy hiếp Trung nguyên và thường can thiệp vào nước Tàu.

Đến thời Tống Thái Tông , dù dẹp hết các nước trong Thập quốc nhưng nguy cơ uy hiếp từ phía nhà Liêu vẫn luôn tiềm ẩn với nhà Tống.

Sang thời Tống Nhân Tông . Nhà Tống lại bị thêm sự uy hiếp của nước Tây Hạ của người Đảng Hạng ở phía tây bắc mới nổi lên. Nhà Tống phải cống nộp nhiều của cải và bị mất nhiều phần lãnh thổ cho Liêu và Tây Hạ. Trong nước, triều Tống bị rối loạn bởi những cải cách của Vương An Thạch .

Chủ trương tiến đánh các nước phía Nam nước Tàu, trông đó có nước Đại Việt, để giải tỏa các căng thẳng, trở thành một chiến lược của nhà Tống.

Mưu toan Nam tiến của nhà Tống

Từ năm 1070. Vương An Thạch chú ý đến phương Nam và muốn lập công ở ngoài biên, tâu lên vua Tống:

"Giao Chỉ vừa đánh Chiêm Thành bị thất bại, quân

không còn nổi một vạn, có thể lấy quân Ung Châu sang chiếm Giao Chỉ.".

Năm 1073. Vua Tống Thần Tông phái Thẩm Khởi làm Quảng Tây kinh lược sứ lo việc xuất quân. Thẩm Khởi đặt các doanh trại, sửa đường tiếp tế. Phủ dụ 52 động thuộc Ung Châu sung công các thuyền chở muối, để tập thủy chiến.

Thẩm Khởi sau đó làm trái ý vua Tống, bị điều đi nơi khác và Lưu Di thay chức. Lưu Di được lệnh tăng cường binh lực, tiếp tục điểm dân, tích lương, đóng chiến thuyền, luyện tập thủy binh và cấm người Đại Việt sang đất Tống buôn bán vì sợ bị do thám.

Nhà Tống đã biến Ung Châu thành một căn cứ xuất phát để đánh Đại Việt, giao cho Tô Giám, một viên tướng dày kinh nghiệm trong cuộc chiến chống Nùng Trí Cao trước đây chỉ huy căn cứ này.

Đại Việt kéo quân sang nước Tàu, chặn đánh Tống

Năm 1072. Vua Lý Thánh Tông qua đời. Thái tử Càn Đức mới 7 tuổi lên thay, là vua Lý Nhân Tông. Thái phi Ỷ Lan nhiếp chính, được các đại thần Lý Thường Kiệt , Lý Đạo Thành . phò tá.

Nhà Tống chuẩn bị tấn công đánh Đại Việt.

Tuy Tống cố gắng giữ bí mật, nhưng tình báo của Đại Việt nắm được ý đồ của quân Tống. Năm 1073. Từ Bá Tường, tiến sĩ nhà Tống, không được trọng dụng nên đã mật báo với nhà Lý. Nhờ thế, Đại Việt nắm được tình hình chuẩn bị chiến tranh của nhà Tống.

Lúc này số quân Tống đang tập hợp ở các căn cứ Ung, Khâm, Liêm khoảng 10 vạn đang huấn luyện, song chưa thể đánh ngay được vì số quân này là tân binh Hoa Nam vừa mới tuyển. Nhà Tống sẽ rút 45 ngàn cấm binh thiện chiến ở phương Bắc đưa xuống chiến trường phía Nam để lập đạo quân chủ lực, thì việc đó làm chưa xong.

Trước tình hình đó, Lý Thường Kiệt tuyên bố:

Ngồi yên đợi giặc sao bằng đánh trước để bẻ gãy mũi nhọn của nó

Lý Thường Kiệt đánh đòn phủ đầu. Tiên phát chế nhân. Ông mở trận tiến công quy mô sang đất Tống.

Năm 1075 . Thái úy Lý Thường Kiệt, sau khi cử gián điệp thu thập tin tức của nhà Tống, đã mang quân sang vây đánh Khâm châu và Liêm Châu (thuộc tỉnh Quảng Đông , nước Tàu). Phá tan kho lương thực và khí giới của nhà Tống ở Ung châu. Giết hơn vạn dân và lui binh.

Nhà Tống chấn động. Tiến quân đánh trả Đại Việt. Năm 1076 . Tướng quân Quách Quỳ , dày dạn trận mạc, cùng Triệu Tiết đem đại binh sang xâm lược Đại Việt. Thế quân Tống rất mạnh.

Quân đội nhà Lý dưới sự chỉ huy của Lý Thường Kiệt đã chống trả quyết liệt. Ông cử Lý Kế Nguyên đánh bại đội quân thủy của quân Tống sang kết hợp với quân đánh bộ của Quách Quỳ. Lý Thường Kiệt đánh bại đội quân nhà Tống tại trận tuyến trên sông Như Nguyệt . Năm 1077. Quách Quỳ rút quân về nước Tàu.

Vụ án Hồ Dâm Đàm Lê Văn Thịnh

Lê Văn Thịnh đỗ đầu trong khoa thi đầu tiên của Nho học được triều đình tổ chức năm 1075 , được bổ làm quan, đến chức Thái sư . Năm 1084 , ông bàn nghị về biên giới với quan nhà Tống, khiến nước Tàu phải trả lại 6 huyện, 3 động thuộc châu Quảng Nguyên cho Đại Việt.

Năm 1096 . Lê Văn Thịnh bị phế truất chức vụ, bị đày đi xa. Đó là vụ án hồ Dâm Đàm tiêu diệt Trạng nguyên đầu tiên của nước Việt.

Có người nói Lê Văn Thịnh là nạn nhân bởi sự xung đột ý thức hệ giữa Phật giáo và Nho giáo . Phật giáo được đề cao, được bảo trợ bởi Thái hậu Ỷ Lan. Nho giáo mới du nhập, vào đời Lý Thánh Tông. Lê Văn Thịnh là người đứng đầu Nho giáo, thông thái, công minh, có nhiều cải cách lớn trong cung đình.

Ỷ Lan sùng Đạo Phật

S ùng đạo Phật , và là "người tu tại gia"; về già, Hoàng thái hậu Ỷ Lan càng để tâm làm việc thiện, xây chùa và nghiên cứu đạo Phật . Tính đến năm (1115), Ỷ Lan đã cho xây 150 chùa, đền, trong đó có chùa Từ Phúc ở quê hương (Dương Xá, Gia Lâm ).

Năm 1117 . Thái hậu Ỷ Lan qua đời, thọ khoảng 73 tuổi, thụy hiệu Linh Nhân hoàng hậu . Triều đình làm lễ hỏa táng Ỷ Lan, có ba người hầu gái được chôn theo Linh Nhân hoàng hậu ở Thọ lăng , thuộc phủ Thiên Đức (nay là đất huyện Tiên Sơn , Bắc Ninh ).

Ỷ Lan được thờ ở một số nơi . Đáng kể là cụm di tích Đền Ghênh và Chùa Bà Tấm . Đình Yên Thái ở ngõ Tạm Thương, phường Hàng Gai , quận Hoàn Kiếm cũng thờ bà.

Đền Ghênh (Đền Lan) thuộc thôn Ngọc Quỳnh, thị trấn Như Quỳnh, Văn Lâm, Hưng Yên (quê gốc nơi sinh Ỷ Lan)

Chùa Bà Tấm nay thuộc huyện Gia Lâm Hà Nội là nơi tượng Ỷ Lan được di chuyển từ đền Ghênh đến để tránh bị tàn phá do chiến tranh chống Mỹ.

Cuộc đời Ỷ Lan công và tội rành rành. Không thể xóa. Để tranh quyền nhiếp chính, Ỷ Lan đã giết Thái hậu Thượng Dương và 76 người thị nữ bằng loại hình dã man. Mọi rợ. Truyền rằng Ỷ Lan bị ám ảnh về việc này, nên đã làm nhiều chùa Phật để sám hối.

Bà đã cho xây dựng nhiều chùa, tháp nổi tiếng, tồn tại đến tận ngày nay. Chùa Dạm, 1086 (Quế Võ - Bắc Ninh). Chùa Một Mái ở Hoàng Xá, 1099 (Quốc Oai, Hà Tây). Chùa Phật Tích, 1100 (Tiên Sơn, Bắc Ninh). Chùa Báo Ân, 1100 (Động Sơn, Thanh Hoá). Tháp Chương Sơn, 1108 (Ý Yên, Nam Định).

Năm 1115. Hương Thổ Lỗi, quê Ỷ Lan, được đổi thành hương Siêu Loại. Ỷ Lan đã cho xây ngôi chùa Linh Nhân tư Phúc tự dân gian gọi chùa Bà Tấm.

Bài Kệ Sắc không

  Bài kệ của Ỷ Lan trong Thiền uyển tập anh chứng tỏ bà hiểu sâu đạo Phật , giỏi chữ nghĩa. Theo GS. Nguyễn Khắc Thuần, "chính những lời đối đáp giữa bà với các bậc cao tăng đã đặt nền tảng đầu tiên cho việc ra đời của sách Thiền uyển tập anh rất có giá trị sau này"

Bài kệ không có đầu đề (đầu đề do người sau thêm vào, có sách ghi là Kệ Sắc không ), được Ỷ Lan làm sau khi đàm đạo với đại sư Thông Biện về những tôn chỉ của Thiền .

Phiên âm Hán-Việt :

Sắc thị không, không tức sắc,

Không thị sắc, sắc tức không.

Sắc không quân bất quản,

Phương đắc khế chân không.

Bản dịch:

Sắc là không, không tức sắc

Không là sắc, sắc tức không

Sắc không đều chẳng quản

Mới được hợp chân tông

Với bài kệ trên, Ỷ Lan đã được các nhà nghiên cứu văn học Việt xếp vào tác gia văn học thời - Trần .


Chùa Bà Tấm thờ Hoàng thái hậu Ỷ Lan


Chùa Bà Tấm (Đền thờ Nguyên phi- Hoàng thái Hậu Ỷ Lan ) thuộc xã Dương Xá , huyện Gia Lâm , ngoại thành Hà Nội .

Chùa này do Ỷ Lan lập ra. Bà là con gái làng này, lấy vua Lý Thánh Tông . Bà được dân gian gọi là bà Tấm. Năm 1117 . Ỷ Lan qua đời, ngôi đền thờ được xây dựng bên cạnh chùa.

Hiện nay, chùa còn giữ nhiều di vật quý. Hai tượng sư tử (bệ thờ), kích thước rất lớn, tạo bằng đá liền khối cao 1,2m rộng 1,36m trong tư thế phủ phục, đường nét mềm mại. Sư tử ở đền Ỷ Lan đang vờn hòn ngọc, trên trán có trổ chữ Vương khẳng định vị trí chúa tể muôn loài, đồng thời cũng thể hiện uy quyền của vương triều.

Trong đền còn có một thành bậc bằng đá chạm nổi rồng và lân đang chạy xuống. Thành đá dài 1,3m cao 0,8m. Cùng các di vật đất nung trang trí kiến trúc thời Lý đang được lưu giữ tại di tích.

Hậu cung đền có tượng Ỷ Lan được tạo tác rất đẹp, tạc khi bà là Nguyên phi, cùng sáu vị cung nữ trong triều. Gian ngoài có đặt ngai thờ và một số đồ tế khí. Trên ngai có bài vị ghi: Lý triều đệ tam Hoàng thái hậu.

Ngoài ra, còn có nhiều bia đá và nhiều di vật thời Lê và Nguyễn và hệ thống chân tảng, trong đó đáng chú ý là các chân tảng bằng đá sa thạch thời - Trần .

Hoa Lan trinh trắng bị Quyền/ Tiền nhuộm đen

Thế kỷ XXI. Người Việt Nam phán xét Ỷ Lan công và tội. Là thôn nữ, Ỷ Lan mang dòng máu mẹ Việt. Gắn bó với đời sống, sinh hoạt, làm ăn, cày cấy của người nông dân, tâm hồn, trí tuệ thấm đẫm Văn hóa dân gian Việt, thờ Mẫu và sung đạo Phật.

Khi vào cung đình, được vua trao quyền cai trị, Ỷ Lan đã hành động theo những gì tốt đẹp mà mình có. Bà thương con trâu cày, gắn với thân phận người nông dân. Các chính sách của bà hợp lòng dân đã tạo ra một cuộc sống thanh bình thuần Việt.

Về tư tưởng Văn hóa, Ỷ Lan theo Đạo Phật như các triều đại Đinh, Lê, và các vua khai sáng triều Lý, được lòng dân.

Nhưng không ai quên tội ác Ỷ Lan gây án cung đình dã man, để chiếm bằng được Quyền/ Tiền cai trị dân, tạo cớ cho nhà Tống xâm lược.

Tháng 7. 2016. Đêm Hồ Gươm người Nấu Sử Sôi Kinh nghe tiếng ai oán của Hoàng hậu Thượng Dương và 76 thị nữ:

Ỷ Lan trong vòng xoáy Quyền/ Tiền

Khuyên vua lời lẽ tưởng hay

Say Quyền/ Tiền tham ác, vận ngay vào mình

Ỷ Lan mưu quyền, ác ngửa ngang tội đồ

Gây án cung đình, làm mồi nhà Tống xâm lăng

Miệng nam mô, bụng bồ dao găm

Xây chùa sám hối, ngàn năm chưa thoát tội

Ngụp lặn đến kiếp nào Mới được hợp chân tông

Tiếc thay một đóa Hoa Lan

Trắng trong tinh khiết, Quyền/ Tiền nhuộm đen.

Cầu nguyện Địa Tạng Vương Bồ Tát cứu độ những linh hồn oan siêu thăng tịnh độ.


(Còn tiếp…)



. Cập nhật theo nguyên bản của tác giả chuyển từ HàNội ngày 17.3.2018.

VIỆT VĂN MỚI NEWVIETART NHỊP CẦU NỐI KẾT VĂN HỌC NGHỆ THUẬT VIỆT NAM TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC TỪ NĂM 2004