Việt Văn Mới Newvietart
Việt Văn Mới

Nhà Nghiên Cứu Văn Hóa Toan Ánh (1916 – 2009)





NHÀ NGHIÊN CỨU VĂN HÓA VIỆT NAM TOAN ÁNH                                                              







Toan Ánh tên thật là Nguyễn Văn Toán), là nhà văn, nhà nghiên cứu văn hóa Việt Nam. Nhà văn Toan Ánh sinh tại Thị Cầu, Bắc Ninh, một vùng quan họ  nổi tiếng với những lễ hội, đình đám. Mẹ ông làm nghề hàng xáo, ngày bà đi bán, tối về vừa xay gạo vừa dạy chữ Hán  cho ông. Sau, ông theo học với thầy Chu Kinh Phượng, là một thầy đồ nổi tiếng khắp vùng Kinh Bắc. Khi trưởng thành, nhờ ông làm nhiều công việc khác nhau, như thuế vụ, thanh tra, dạy học...và hay thay đổi nơi ở, nên ông biết được nhiều vùng của đất nước. Đến đâu ông cũng chú tâm tìm hiểu tập quán, hội hè, ca dao... và ghi chép một cách rất cẩn thận.


   Toan Ánh bắt đầu viết văn từ năm 1934. Năm 1935, truyện ngắn đầu tay của ôngChiếc nhẫn quý, được đăng trên báo Tiểu thuyết Thứ Bảy. Kể từ đó, ông gắn bó mật thiết với đề tài văn hóa truyền thống của Việt Nam từ nông thôn đến thành thị, từ Bắc vào Nam và để lại cho đời hơn 120 tác phẩm như: Nếp cũ  (11 cuốn), Việt Nam chí lược  (5 cuốn gồm: Người Việt Đất Việt Miền Bắc khai nguyên Miền Trung kiên dũng Miền Nam phú cường, và Cao nguyên miền Thượng) , Phong lưu đồng ruộng  (1958), biên khảo, Bó hoa Bắc Việt  (1958), biên khảo, Nếp xưa  (1962) , Tiết tháo một thời  (1957), tiểu thuyết, Thanh gươm Bắc Việt, tiểu thuyết lịch sử, Trong lũy tre xanh, (1957) tập truyện ngắn, Tinh thần trọng nghĩa Đông Phương, Phong tục Việt Nam, biên khảo, Tín ngưỡng Việt Nam, biên khảoHội hè đình đám  biên khảo, Hương nước hồn quê  (1999)

   Nối tiếp một số tiền bối như Phan Kế Bính, Ngô Tất Tố, Chu Thiên..., nhà văn Toan Ánh bắt đầu khuynh hướng viết tiểu thuyết phong tục của mình từ năm 1957 với truyện ngắn  Trong lũy tre xanh, và mấy bộ tiểu thuyết cùng loại đề tài sau đó như Ký vãng (1958), Nếp xưa (1962)... Nếp xưa là một tiểu thuyết tài hoa và đầy sức hấp dẫn mà vẫn đảm bảo được tính học thuật nghiêm túc, kết tinh từ năng khiếu quan sát, ghi nhận cuộc sống ở khía cạnh phong tục.  Trước năm 1945, ông từng cộng tác với nhiều báo và tạp chí như Tao đàn, Trung Bắc Chủ nhật, Bạn dân, Tiểu thuyết thứ Bảy, Bạn đường... ở Hà Nội; và Tân dân, Bách khoa, Lẽ sống... ở Sài Gòn. Những tác phẩm đầu tiên của ông phải kể đến là Bước đầu (Anh Thịnh xuất bản, 1943, Hà Nội), Phong lưu đồng ruộng (Anh Hoa xuất bản, 1944, Hà Nội)...
   Năm 1954, ông di cư vào Nam; năm 1955, ông giữ chức quản thủ thư viện Bộ Thông tin ở Sài Gòn cho tới khi nghỉ hưu. Trước 1975, có lúc ông được mời dạy về văn hoá, phong tục tại Đại học Vạn Hạnh (Sài Gòn) và Đại học Văn khoa Huế.

   Toan Ánh là một trong rất ít các nhà văn Việt Nam thế hệ trước Cách mạng Tháng Tám  còn lại ở thế kỷ 21  này. Ông có một kiến văn quảng bác và một bút lực dồi dào, đặc biệt về phong tục tập quán.

   Ông đã biên soạn hơn 120 bộ sách (mỗi bộ hàng chục tập). Trong đó có nhiều bộ sách rất giá trị như Nếp cũ (11 cuốn), nói về vòng đời của con người Việt Nam (từ lúc là bào thai, sinh ra, đi học, đi làm, lập gia đình, chết, cải táng...), Việt Nam chí lược (5 cuốn: Người Việt đất Việt, Miền Bắc khai nguyên, Miền Trung kiên dũng, Cao nguyên miền thượng, Miền Nam phú cường)... Nếu tập truyện Trong lũy tre xanh (1957) phê phán những hủ tục làng quê thì Phong lưu đồng ruộng (1958) là những bài viết ngắn ca tụng những nét đẹp của đời sống tinh thần nơi thôn xóm.

   Năm 1939, ông lập gia đình, vợ ít hơn 9 tuổi. Vợ ông là một hoa khôi khi 17 tuổi vùng Vĩnh Yên,Vĩnh Phú. Họ sống với nhau được 30 năm, có 11 người con, khi ông 55 tuổi (1969) thì người vợ yêu quý qua đời, lúc ấy bà mới 46 tuổi. An táng cho vợ xong, ông đóng cửa nửa tháng để viết hồi ký Nhớ thương rất cảm động.Từ đó tới năm 2009, (40 năm), ông sống đời goá bụa... Từ đó, ( ở tuổi 55) ông một mình nuôi con cho đến ngày m t. Nhà văn Toan Ánh mất lúc 23g50 ngày 14 ngày 5 năm 2009.

 

QUÊ HƯƠNG  VÀ TÁC PHẨM CỦA TOAN ÁNH

 

   Kinh Bắc là cái nôi văn hiến lâu đời, nhưng không bị những biến động, xáo trộn của thời cuộc làm thay hình biến dạng. Bắc Ninh quê Toan Ánh là vùng đất văn hóa của Kinh Bắc. Trong Hồi ký, Toan Ánh kể:

   “Tôi quê ở làng Thị Cầu, huyện Võ Giàng, Bắc Ninh - một vùng đất quan họ nổi tiếng. Vì vậy, bài biên khảo đầu tiên của tôi viết về tục hát quan họ ở vùng quê tôi, bài này đăng trên báo Trung bắc tân văn năm 1937, dưới bút danh Minh Trúc. Hát quan họ là một giọng hát đặc biệt, không phải của toàn miền Bắc mà chỉ của mấy huyện Tiên Du, Võ Giàng và Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh và của mấy xã thuộc huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang, như: Mật Ninh, Nội Ninh, Sen Hồ. Thời trẻ, tôi nhiều lần đi theo bọn hát quan họ nhưng không hề cất tiếng hát lần nào Tuy vậy, tôi tìm hiểu, ghi chép kỹ và sau này đã viết các cuốn Cầm ca Việt Nam, Hội hè đình đám.” Cuốn “Hội hè đình đám” của học giả Toan Ánh cho thấy, trong các hội xuân có hai loại: hội đình và hội chùa. . Dù trong hội đình hay hội chùa, dù hội kéo dài trong năm hay ngoài xuân, bao giờ ở hội cũng có rất nhiều trò vui để dân làng và khách trẩy hội giải trí. Trong các hội quê, lại có các hội về lịch sử, các hội về Tôn giáo, các hội hè về phong tục. Những hội hè đình đám lại là những dịp để thắt chặt thêm tình thân giữa dân làng và có khi giữa dân các làng lân cận bởi những tục giao hảo hoặc bởi hội hè đình đám làng này đã kéo dân làng khác tới chung vui. Những phong tục tập quán này biểu lộ tính dân tộc của Việt Nam với nhiều cái hay cái đẹp, nhiều cao khiết lành mạnh: nêu cao lòng biết ơn của người dân đối với các bậc anh hùng đất nước cũng như đối với các vị thần linh, nhất là các vị Thành hoàng đã che chở phù hộ cho dân mỗi xã.  Những hội hè đình đám là những dịp để người dân ôn lại lễ nghi, nhớ lại phong tục

   Trong suốt thế kỷ 20, cùng với Sơn Nam (chuyên về phong tục Nam bộ), Nguyễn Văn Xuân (phong tục Trung bộ), Toan Ánh được xem là nhà phong tục học Bắc bộ tài hoa.

   Từ khi lập quốc cho tới cuối thế kỷ 19, vùng đất Bắc Ninh (đời Hồng Đức, triều Lê gọi là Kinh Bắc) đã có tới 17 trạng nguyên, 622 tiến sĩ. Toan Ánh sinh ra từ truyền thống hiếu học này, nên thừa hưởng được sự bài bản, bác học và cả sự tinh tế, thanh lịch trong ứng xử, nghiên cứu. Đương thời, ông luôn đau đáu về chuyện xưa, nếp cũ của văn hoá và phong tục Bắc bộ.

   Từ khi còn rất trẻ cho lúc rời xa cõi thế, quan điểm, thẩm mỹ và chí hướng nghiên cứu, biên khảo của Toan Ánh là  đi ra từ hồn quê gốc rạ, và dùng học thuật để nhìn về hồn quê gốc rạ theo kiểu “phong lưu đồng ruộng”.

   Toan Ánh uyên thâm Nho học và vững vàng về tiếng Pháp, nên khi nghiên cứu, biên khảo, ông đều vận dụng linh hoạt hai vốn kiến văn này, dùng phương pháp phân tích của phương Tây để tìm hiểu văn minh Việt Nam. Đối với nhiều nhà nghiên cứu quốc tế, hay những sinh viên nước ngoài đến học, làm việc về văn hoá tại Việt Nam, các cuốn sách của Toan Ánh là một lựa chọn, vì sự minh bạch, gần gũi. Trong mỗi tác phẩm của ông, cách đặt vấn đề nhất quán, hành văn dung dị, nhưng cách tiếp cận thì khá linh hoạt. . Để biết thế nào là phong lưu và văn minh đồng ruộng; để biết thế nào là hội hè đình đám, nếp cũ, tục xưa; để biết câu ca điệu lý, giọng quan họ, các nhạc cụ cổ truyền và phong cách diễn xướng... của các đồng quê Bắc bộ, thì không thể nào bỏ qua các sách của Toan Ánh.


. Cập nhật theo nguyên bản của tác giả chuyển từ SàiGòn ngày 22.3.2015.
Trang Trước
Trang Tiếp Theo

TÁC PHẨM CỦA LƯƠNG VĂN HỒNG TRONG VIỆT VĂN MỚI