1- Đặt vấn đề :
Cổng làng ở Kinh Bắc là một nét văn hoá đặc sắc tồn tại từ nghìn xưa bên cạnh luỹ tre xanh bao bọc Chùa làng và Cây đa giếng nước sân Đình . Ai đi đâu xa cũng nhớ về cổng làng của mình.
Nhưng ngày nay không gian làng đã thay đổi . Năm 1930 dân ta có 20 triệu , nay đã hơn 80 troệu người. Làng cổ đã mở rộng vkhông gian kiến trúc, trại mới lớn hơn làng cũ . Nhiều làng cổng làng xưa đã vào giữa làng. Đường làng mở rộng , cổng làng thấp bé , nhỏ hẹp, ô tô ( nhất là ô tô tải, cần cẩu cao ) không qua cổng vào làng được . Người có xe ô tô thì muốn nhanh chóng muốn đập phá cổng làng cũ và đói hỏi xây cổng làng như kiểu cổng chào hiện đại. Xe vào tận nhà giá đất sẽ cao gấp 5 gấp 10 những con đường ô tô không vào được!
Còn những kẻ hoài cổ thì thế nào ?
Cổng làng Kinh Bắc đang có nguy cơ bị huỷ diệt trước cơn lũ của đô thị hoá, công nghiệp hoá và hiện đại hoá !
2- Chức năngcủa cổng làng xưa ở Kinh Bắc:
Mỗi làng Kinh Bắc dù nghèo giầu khác nhau , nhưng làng nào cũng có cổng làng riêng.
Cổng làng có nhiều chức năng khác nhau.
Làng Kinh Bắc thường thấy có hào nước chạy quanh , vừa là tiêu thuỷ nước mưa , vừa là con kênh thuỷ lợi nối với hệ thồng ao làng. Luỹ tre làng bao quanh là ngăn cách địa lý giữa làng cánh đồng làng , trục đường chính vào làng là cổng làng. Một làng có thể có nhiều cổng Đông -Tây- Nam -Bắc . Làng giàu thì cổng làng xây to như tam quan chùa . Hầu hết đến cổng làng đều có bia đá chôn xuống đất chỉ dẫn với hai chữ : "Hạ Mã "( xuống ngựa) . Cổng làng còn có thể đắp những đôi câu đối ca ngợi cảnh đẹp và thuần phong mỹ tục tốt đẹp của làng. Cổng làng thường được xây bằng gạch. Cánh cổng thường bằng gỗ tứ thiết.
Có lẽ Chức năng chính ngày xưa là bảo vệ trộm cướp ban đêm xâm nhập vào làng. Nhà nào cũng có cổng và lại có cổng làng thì kẻ gian khó xâm nhập được vào ngôi làng bình yên xưa của Kinh Bắc.
Hương ước xưa của làng Kinh bắc thấy có ghi ai đi đêm phái cầm đến trong tay. Ngay gian được phân rõ.
Như vậy chức năng an ninh là chức năng chính của cổng làng.
Nhưng chức năng giáo dục cũng rất sâu sắc. Ai là dân ở làng này , đã uống nước giếng làng , đã chui qua cái cổng làng này, thì phải tuân theo Hương ước, thuần phong mỹ tục riêng của làng này! Đối với con dâu , con rể khi đã nwocs qua cổng này thì cũng phải chấp nhận lề thói của làng này.
Đối với khách qua được khi đã lọt qua cổng làng thì cũng phải tự răn mình! Qua một cổng làng tức là bước vào một Quy tắc ứng xử mới ! Cần phải khép mình theo ! Nðu có biển Hạ mã , khách phải tự giác xuống ngựa ! Nó có sức mạnh ngầm định !
Dù là dân của làng hay khách đến làng , tất cả đều phải Răm rắp tuân theo.
Cổng làng là nơi thể hiện uy lực của một làng. Bất kỳ ai cũng phải chui qua đây! Điều đó có nghĩa là họ phải chấp nhận luật chơi từ ngan xưa : " Phép Vua thua lệ làng "! Sức mạnh này có chiều thuận là giữ đực làng trong chiến tranh giữ nước. Trong cổng4 làng xưa cũng lưu giữ , là cái Van ngăn bao hủ tục lắng đọng lại trong không gian nhỏ hẹp thiêng liêng này! Đó là sức ỳ không dễ gì thắng trong phát triển kinh tế trong thời kỳ hội nhập của làng !
Những làng nghề đã có khu riêng đểư lý ô nhiễm môi trường , nhưng mấy ai dám dũng cảm ra sống ở ngoài cổng làng để hành nghề ! Phá bỏ một tập quán xưa đã bị cổng làng níu kéo dén bao giờ !
3- Cổng làng Kinh Bắc qua ký ức của Nhà thơ Bàng Bá Lân :
Rất nhiều nhà nhiếp ảnh , hoạ sỹ , quay phim đã bị hút hồn với hàng trăm kiểu cổng làng Kinh Bắc.
Nhưng có lẽ chưa ai vượt được nghệ sỹ bực thầy Bàng Bá Lân đã " tạc "cảnh Cổng làng xưa ở Kinh Bắc :
Chiều hôm đón mát cổng làng
Gió hiu hiu đẩy mây vàng ôm trôi
Đồng quê vờn lượn chân trời
Đường quê quanh quất bao người về thôn
Sáng hồng lơ lửng mây son
Mặt trời thức giấc véo von chim chào
Cổng làng rộng mở . ồn ào
Nông phu lững thức đi vào ban mai
Trưa hè bóng nặng nắng oi
Mái gà cục cục tìm mồi dắt con
Cổng làng vài chị gái non
Dừng chân uể oải chờ cơn gió nồm
Những khi gió lạnh mưa buồn
Cổng làng im ỉm bên đường lội trơn
Nhưng khi trăng sáng chập chờn
Kìa bao nhiêu bóng trên đường thướt tha
Ngày mùa lúa chín thơm đưa
Rồi đông gầy chết , xuân chưa vội vàng
Mừng xuân ngày hội cổng làng
Là nơi chen chúc bao nàng ngây thơ
Ngày nay dù ở nơi xa
Nhưng khi về đến cây đa đầu làng
Thì bao nhiêu cảnh mơ màng
Hiện ra khi thoáng cổng làng trong tre
( Ghi theo Hoài Việt Tuyển tập thơ tiền chiến ( 1932-1945) thơ Bàng Bá Lân trang143-149,Nhà xuất bản Văn Nghệ Sài gòn năm 1993).
Bàng Bá Lân đã nói hết giá trị văn hoá của Cổng Làng . Nơi hội tụ những nét đẹp thuận Kinh bắc của mảnh đất yêu quý , cái nôi của văn hoá đồng bằng Bắc Bộ.
4- Kết luận :
Việc phá dỡ một cổng làng cổ chỉ làm trong giây lát. Nhưng đó là hành động phá vỡ di sản văn hoá cổ mà tiền nhân đã gây dựng hàng nghìn năm nay. Nơi đó ẩn chứa những sức mạnh văn hoá truyền thống tiềm tàng to lớn của làng quê Kinh Bắc.
Thay cổng làng cổ bằng cổng chào hiện đại, có thể giá đất của làng sẽ tăng lên trong trào lưu đô thị hoá , nhưng lại mất đi giá trị vô giá đã đi vào tâm thức nhiều thế hệ ở một làng quê Kinh Bắc.
Do vậy , hỡi các nhà Quy hoạch và các người có quyền lực ở mỗi làng Kinh Bắc : trước khi mở rộng không gian của làng theo nhịp sống đô thị hoá , cần quy hoạch thật cụ thể chi tiết.
Cổng làng cũ vẫn nên lưư giữ , Cổng làng cũ có thể chịu " thiệt thòi " thành đường phụ để mở đường mói như cổng chào hiện đại mà ô tô tải , cần cẩu cao có thể đi qua. Có thể học cách quy hoạch ví dụ như : Nếu ai đã đi Xuyên Việt qua khu Vĩ tuyến 17 , đều đã thấy dù cầu cũ Hiền Lương có thành đường phụ , như " Bảo Tàng " sống , nhưng tác dụng giáo duc tâm thức con ngừoi Việt thật vô giá .
Cổng làng Kinh Bắc sẽ như " Bảo tàng " văn hoá, nó sẽ mãi mãi giáo dục các thế hệ mai sau không quên thuần phong mỹ tục của tiền nhân .Cổng làng nhắc nhở con cháu ghi nhớ công ơn người xưa đã đổ mồ hôi ,xương máu gây dựng nên làng quê Kinh Bắc yêu dấu này !
Tiến Sĩ NGUYỄN VĂN HOA
