Việt Văn Mới Newvietart
Việt Văn Mới


MỘT TẠP CHÍ VĂN NGHỆ

TRONG MƠ ƯỚC




      Lời Mở :
      Bài viết này đã đăng tải trong Tạp chí Hiện Diện số 2, tháng 12-1970 tại miền Nam nhưng vẫn còn giá trị thực tiễn cho tình trạng văn học nghệ thuật hiện tại ở miền Nam nói riêng và của Việt Nam nói chung.
      Việt Văn Mới Newvietart xin được chia xẻ những mơ ước của nhà văn Mang Viên Long và cống hiến bài viết này với bạn đọc

Hình như sống trong thời này, cái thời mà tình yêu thương rung rinh theo những cám dỗ vàng bạc; lẽ luân thường lay chuyển, vàng võ, mờ mịt trongtiếng đạn bom, đám cháy lớn nhỏ chung quanh; cái gì tầm thường nhất trong đời sống cũng chỉ giữ im lìm khắc khoải trong mơ ước. Những hố bom nặng nghìn cân đã đào sẵn để chôn, những cột khói cao ngất trời đã cuồn cuộn chắn lối: nhưng ước mơ trởi nên xa vời, khó đạt.

Từ những giấc mơ hiền từ được sống chết ở quê kiểng, mảnh vườn, đến mong muốn khiêm tốn được gần gũi chiu chắt bên vợ con, họ hàng, cũng là một điều thật là gian nan, khổ ải mới nuôi giữ được hy vọng. Đó, những ước mơ tầm thường, nhỏ bé như thế của con người đã mòn mỏi, vô tăm; thì nói chi tới những giấc mơ rạng rỡ, to tát. Những giấc mơ cao xa vời vợi. Tôi lại nghĩ rằng, dù cho có sống cằn cỗi, lao đao, bất hạnh tới đâu, chúng ta cũng không nên tự giết chết đi những mơ ước trong đời. Có ai cấm chúng ta nói cho nhau nghe những mơ ước kia, trong một đêm tâm sự? Những tâm sự sẽ nhạt nhẽo, buồn bã biết bao, nếu chúng ta không nhìn thấy những mơ ước của nhau, nếu những ước mơkhông được nói tới bằng giọng sôi nổi, nồng nhiệt của tuổi thanh niên. Nói ra những ước mơ ở đây, theo tôi, là để được tâm sự. Và tiếp theo, là một hy vọng cho những ngày sắp tới của tất cả. Xin hãy giữ lấy những hy vọng, dù thật mong manh, để hơi thở được êm dịu. Để cho mắt còn một hướng để trông, cho tim còn một điều mà tha thiết.

Một trong những ước mơ hiện thời ám ảnh nhiều nhất cho những người làm văn nghệ trẻ, theo tôi, là một Tạp chí Văn Nghệ thuật đúng với nghĩa của nó. Vậy một tạp chí trong ước mơ sẽ có một dáng dấp, cùng chưa đựng những gì? Những điều tôi sắp giải bày sau đây, rất có thể chỉ được nhìn từ nỗi sôi động được khuấy dậy ở ước mơ của riêng tôi thôi; thế nhưng, dù tâm sự có nhạt nhẽo torng ước mơ chưa trọn, tôi cũng mong rằng đã nói ra được một ước mơ. Trong lúc ngồi bó tay một chỗ, từng đêm ngồi thầm trong tối ngâm thơ giải sầu; giải tỏ được ước mơ, há chẳng phải một niềm hạnh phúc tuyệt diệu đó ru?

Với niềm hy vọng đó,với ước mơ chưa một lần đem ra thử thách, tôi sẽ bắt đầu kể tới giấc mơ về một Tạp chí Văn nghệ với những tưởngn ghĩ chân thành của lòng này.

Trước khi đề cập tới giấc mơ (giấc mơ phải dành cho tàn đêm tâm sự để cùng nhau ngủ vùi êm ái), chúng ta thử lần lượt đếm lại coi, torng sinh hoạt văn nghệ hiện thời, có một Tạp chí Văn Nghệ nào khả dĩ đáp ứng đúng ước mong của hết thảy với tướng mạo và nhân cách của nó không? Lẽ dĩ nhiên mỗi người trong chúng ta sẽ trưng ra một ý kiến, bằng cớ, để bảo rằng chưa có một Tạp chí Văn Nghệ nào thực sự đúng như mơ ước. (Chữ mơ ước tôi dùng trong bài là thứ ước mơ được ngâm giữ, nuôi nấng, hình thành qua rất nhiều thất vọng, và hiện còn được thử thách). Với một snh hoạt văn nghệ cầm hơi số lượng tạp chí không đếm quá năm đầu ngón tay, thì làm sao đáp ứng và dung dương nõi cả một lớp người đang sôi sục trổi dậy, thay đổi? Phải tự ép mình để chui qua một vài cánh cửa mở hờ nhỏ xíu vướng mắc nhiều e ngại ư? Thu ngắn những hạt giống đang nẩy mầm xanh tốt để có thể gieo vào mảnh vườn với nhiều vẻ đài trang mà yên được hay sao. Không mở lối được bằng một con đường rộng lớn bát ngát, chẳng lẽ chúng ta chịu ngồi yên, hay quay về với một dĩ vãng chán phèo của những khung troời cũ mờ mơi sương ,? Tất nhiên những khung trời cũ cũng có rất nhiều lúc gợi lại chút bàng hoàng. Nhưng lúc này, nhớ những khung trời cũ để mà bàng hoàng thì thật là vô tích sự. Chưa đến tuổi chúng ta làm côngviệc đó. Tuổi chúng ta là tuổi đi tới, đi tới mạnh mẽ, đi tới hăng say không ngừng. Nếu có đủ can đảm, nếu đã chuẩn bị, chúng ta cũng có thể tiến bước mà không vướng bận một chút hành trang nào của quá khứ, của dĩ vang phai nhòa. Những thứ hành trang đó nhiều khi chỉ làm nặng vai, thêm mệt mỏi ngăn cách, khiến chúng ta dễ nằm dọc đường với bao thứ đó lắm.

Những tháng gần đây, nhất là sau khi thay đổi người chủ trương, tạp chí Quần Chúng không lột bỏ được vẻ gắng gượng, mà thêm vào đó một dáng dấplạ hơn nữa: nó được sinh ra bởi một lý do ngoài Văn Nghệ. Có những tạp chí khác có chung một kuôn mặt như thế, đại loại như Đất Nước, Nghiên Cứu Văn Học, Khởi Hành, Cấp Tiến, Diễn Đàn, Đời, Đối Diện … Tôi không đề cập tới những tạp chí đó, vì một lý do dễ hiểu: tôi chỉ nói tới những mơ ước Văn Nghệ. Những gì được khởi đi từ một điểm nào đó ngoài Văn Nghệ đều ngoài tham vọng của tôi. Và xin.miễn được bàn luận ở đây (Tôi sẽ nói kỹ hơn trong bài: Giá Trị Của Những Tạp Chí Trong Sinh Hoạt Văn Học Nghệ Thuật).

Tiếp theo những Tạp Chí Văn Nghệ vừa nêu, chúng ta còn thấy sự có mặt của những tạp chí Văn Nghệ khác:Tờ Vận động và Mặt Đất. với một hình dáng nghèo nàn, nếu không muốn bảo là tiều tụy, khốn khó như người chủ trương,, các tờ Vận Động, Mặt Đất không ngoi lên được với nỗi còm cõi nhiều khi kiểu cách của nó. Đó phải chăng chỉ là một cố gắnggiai đạon ngoài mong muốn của những người khai sinh ra nó? Bởi vậy nó cũng sẽ tiêu hao dần với sức vóc không chống đỡ được những cơn gió lốc ào ạt thổi tới từ bốn hướng. Giá trị cuả tờ Vận Động, Mặt Đất theo tôi, là một giá trị đạo đức. Sự hiện diện của chúng trong sinh hoạt Văn Nghệ vì vậy cũng là một dấu vết hững hờ của những bước chân cố đi tới với bao sức lực, phấn đấu của tuổi trẻ, mà thôi.

Bên cạnh, những cố gắng đó, chúng ta phải ghi nhận việc làm của những tạp chí rải rác ở các tỉnh . Những tờ Trước Mặt, Cùng Khổ, Việt, Sóng, Ý Thức, Dựng Đất, Nhìn Mặt, Thế Đứng (I) Những tạp chí này đều có chung một thiếu sót: không quy tụ được đông đảo những người viết trẻ có chung một hướng nhìn. Chính cũng bởi lẽ không có một đường hướng hoạt động rõ ràng khả dĩ thích hợp với mọi người cọng tác trong hoàn cảnh phũ phàng họ đang lẽ loi sống với; cho nên có nhiều tờ đã chết sớm, có nhiều tờ còn chập choạng bước đi, không có gì vững chắc, mạnh mẽ. Khi những bước đi đó đã làm nản lòng người tạo dựng ra, và cả những người đón nhận, thì không nên giữ lạinhững hơi thở đã hụt. Trong cái chết vắng tanh của vài tạp chí loại này, người ta thường nhớ tới lúc khai sinh ồn ào, khoe trương của nó. Lâu dần, hễ đọc được một trang quảng cáo, giới thiệu rùm beng nào, người ta lại nghĩ tới cái chết vắng tanh kia, mà buồn. Nếu tôi khônglầm, những tạp chí nọ chỉ được tung ra bởi lòng nóng nảy, hối hả, của một vài người, trong mộtl úc nào đó thích chí muốn làm báo. Như vậy, tờ báo cũng chết đi theo sự èo uột, sớm tàn của những hứng chí bất tử; bỏ sót những tính toán cần thiết cho việc nuôi dưỡng, bồi đắp. Sinh mà không dưỡng, để bỏ vào cô nhi viện, viện tế bần, thì thực là môt điều đáng buồn, thương tâm làm vậy.

Đến đây, nếu bỏ qua những tạp báo người ta vẫn thường thấy treo nhan nhãn ở các quán sách, hiệu sách, với những bức hình màu khiêu gợi của những tài tử cải lương, tân nhạc, hay xi nê, v.v… thì có hơi độc ác. Ở đây, tôi cũng chỉ nhắc tới rồi thôi bởi chúng không là một tạp chí Văn Nghệ, mà là một tạp báo thương mại. Chúng không igúp ích được gì cho Văn Nghệ mà là những ghẻ lở, nhỡng xấu xa chung. Về phương diện xã hội, luân lý, giáo dục, chúng càng trở nên những ung nhọt thối tha tha hồ truyền nhiễm. Tôi xin nhân đây mở một cái ngoặc nói với Sở Phối Hợp Nghệ thuật một lời: phải chăng những Tạp báo đó đã được phối hợp kỹ lưỡng giữa Nghệ Thuật và …? Nói tới kiểm duyệt khắc khe, trước nhất, hãy đem ra áp dụng cho những loại báo nhân danh Văn Nghệ để thao túng, lừa đảo, bậy bạ đó cái đã. Nghĩ cho cùng, một tại Chí Văn Nghệ đưng đắn, có giá trị, có chủ trương, chỉ phản ảnh trung thực xã hội của nó. Nó là một tấm gương phản ảnh gương mặt của mọi người, ghi vết lăn trầm của một thời đại. Kiểm duyệt, trước nhất, hãy giúp đỡ những tạp chí như vậy để mới mong có cơ … phối hợp nghệ thuật, phát triển nghệ thuật cho xứ sở dươ được phối hợp kỹ lưỡng giữa Nghệ Thuật và …? Nói tới kiểm duyệt khắc khe, trước nhất, hãy đem ra áp dụng cho những loại báo nhân danh Văn Nghệ để thao túng, lừa đảo, bậy bạ đó cái đã. Nghĩ cho cùng, một tại Chí Văn Nghệ đưng đắn, có giá trị, có chủ trương, chỉ phản ảnh trung thực xã hội của nó. Nó là một tấm gương phản ảnh gương mặt của mọi người, ghi vết lăn trầm của một thời đại. Kiểm duyệt, trước nhất, hãy giúp đỡ những tạp chí như vậy để mới mong có cơ … phối hợp nghệ thuật, phát triển nghệ thuật cho xứ sở được. Nếu làm trái lại với một vẻ khó chịu trong một cuộc rình rập dấu diếm âm thầm nhất định sẽ tạo ra nhiều hố sâu giữa người cầm bút, và chính quyền, gần hơn hết là Bộ Văn Hóa giáo Dục, Bộ Thông Tin… Cuối cùng, chẳng có ích lợi cho bên nào cả.

Vì lý do bài viết có giới hạn của trang báo, và giới hạn cả việc … “phối hợp nghệ thuật” nữa; cho nên tôi xin được quay về ước mơ một đời của tôi, của bạn hữu: Một Tại Chí Văn Nghệ Trong Mơ Ước.

Một Tạp Chí Văn Nghệ trong mơ ước theo tôi, trước tiên sẽ là nơi mà những người viết trẻ tìm thấy nhiều hơn hết, thích hợp với mong mỏi của họ về hình thức, cả nội dung. Một tại chí có khả năng qui tụ được những người viết có nhiệt thành, có khả năng đi vào đời sống thực sự của chính họ và đồng loại. Qui tụ được nhiều người, vẫn chưa đủ. Tạp chí đó phải có một đường lối rõ rệt được quảng bá, chấp nhận mà không ai thấy bị gò bó, hẹp hòi. Tạo được một nhóm hoạt động như Tự Lực Văn Đoàn xưa, thì tốt.

Với một ngồi lại gần nhau chặt chẽ như thế, tạp chí sẽ là tiếng nói trung thực, vàcó quyền thế hơn hết để nói về tuổi trẻ, quê hương. Ở đó, những tác phẩmVăn Nghệ đúng nghĩa, sẽ được lần lượg igới thiệu, trước khi in thành sach (Nhà xuất bản do tạp chí này chủ trương). Sở dĩ tôi nói tới những tác phẩm Văn Nghệ đúng nghĩa, là bởi hiện naqy hầu như các tạp chí đều có cái lệ nể vì, và xin bài của những người viết được coi như có tiêng sẵn. Hơn ai hết, chúng ta dư biết rằng sự hình thành một tác phẩm không phải một cái máy. Muốn lúc nào, có lúc đó. Viết hoài, mà không khi nào thấy ngại ngùng, thiếu thốn, găng gượng được. Do đó, tạp chí Văn Nghệ trong mơ ước không làm công việc xin xỏ; chỉ kêu gọi lòng hợp tác thẳng thắng, vô tư. Người chọn tác phẩm cho tạp chí không cần biết bài đó gởi từ đâu, Huế hay Saigon, và do ai viết nên. Tôi cũngđã có dịp bàn chuyện với một vài người đã chủ trương một tạp chí, họ đều phàn nàn về việc nể người này người nọ, và cũng đôi khi ở vào trường hợp thiếu thốn bài vở. Nhũng cái kẹt này, dĩ nhiên sẽ chẳng có lợi lộc gì cho cả người viết lẫn tạp chí đó. Theo tôi, một tác phẩm không có giá trị thì dầu có được lăng xê đến mấy cũng chỉ phản bội lại cho người viết ra chúng mà thôi. Vì vậy, tạp chí trong mơ ước sẽ không muốn phải lập lại, hoặc chôn vùi tác giả, phản bội bạn hữu bằng cách đó. Giữa những tác phẩm chói lọi trong Tạp Chí, một tác phẩm lấy lệ mà ký tên của một đại văn hào cũng là một điều ngu muội.

Một người bạn văn già hoạt động đồng thời với Thế Lữ, Xuân Diệu ngoài Bắc di cư vào Nam, có lúc làm giám đốc có lúc làm nghị sĩ, có kể cho tôi nghe một chuyện vui đến chảy nước mắt về việc làm báo của ông ta. Đó là một cuộc gặp gỡ giữa ông và một người ngoại quốc nọ chịu bỏ tiền tài trợ cho ông làm báo. Không ai không có nỗi lo, chí hướng với người nào mà chịu hi sinh, giúp đỡ chân thành cho người đó cả. Ở đây, ông bạn văn nọ cũng hiểu rõ thế, bèn thưa thiệt, giúp đỡ thì cảm ơn, nhưng tạp chí phải được độc lập. Nghĩa là không chịu sự cố vấn.Văn hóa, Văn học đâu có cố vấn bao giờ ? Ai dám báo sẽ thông suốt vận mệnh văn hóa của một dân tộc mà làm công việc quân sư ? Văn hóa của mộtdân tộc không thể uốn nắn theo ý muốn riêng của một số người được. Cuối cùng ông bạn ngoại quốc tốt bụng nọ từ chối cái lối giúp đỡ mà chẳng thu lại món lợi nào. Tạp chí Văn nghệ kia cũng chết yểu luôn. Như vậy, tạp chí Văn Nghệ trongước mơ cũng sẽ sống chết cho sự Độc Lập, Tự Do của những người cầm bút như thế. Không nhận và chịu một chút chi phối nào có phương hại đến Nghệ Thuật. Tạp Chí Văn Nghệ trong mơ ước sẽ là noi giải bày trọn vẹn những ước vọng, suy tư, cuộc sống chung. Đã là con người thì dù Nam hay Bắc, ai cũng có những xúc động thật xao xuyến khi nhìn một tà áo màu, một bóng dáng thôn nữ, một cách đồng xanh rờn ngọn lúa… Tạp Chí Văn Nghệ sẽ chú trọng vào điều không phân biệt đó. Ngoài ra, cái gì có thể phân biệt được, đều không có trong Văn Nghệ. Chúng ta phải có can đảm nhìn thẳng tới, rung động thực tình, hy sinh hết mức, mới có thể làm cao Văn Hóa, bồi đắp Văn Nghệ. Một tác phẩm Văn Nghệ lớn không thể chỉ hợp với một số người, ở vào một miền nào đó thật giới hạn. Tạp Chí Văn Nghệ trong mơ ước sẽ vượt qua mọi giới hạn, để sống còn với đồng loại, với tất cả.

Phác họa sơ lược cái chất của một tạp chí trong mơ ước không thể quên cái dáng dấp của nó. Hình như lúc nào cái hình thức của một tạp chí trong ước mơ tôi cũng chập chờn quanh quẩn. Nó quyến rũ, ám ảnh tôi đến mệt đừ. Dĩ nhiên cái quyến rũ ở đây sẽ không phải như cái hối thúc bậy bạ của những hình bìa của những tạp chí thương mại. Ở những tạp chí trong mơ ước, tôi muốn có sự góp mặt, phối hợp nghệ thuật (phối hợp thực tình) giữa một văn phẩm và một họa phẩm. Do đó, rải rác trong tạp chí sẽ có nguyên một phụ bản giá trị. Ngoài ra, không có cái trò trang trí phụ bản nhì nhằng bằng một vài bức hình phản nghệ thuật. Kèm theo đó, tạp chí cũng sẽ không có giới hạn về bộmôn âm nhạc. nhữngbài thơ được phổ nhạc có giá trịđích thực, cũng sẽ được giới thiệu trong tạp chí đó. Nói tóm , tạpchí phục vụ hoàn toàn cho những tuyệt đỉnh của cán bộmôn văn nghệ. Cuối cùng, tạp chí sẽ không ghi tên tuổi của những người cộng tác, dùcó tiếng tăm lẫy lừng xưa nay.Công việc làm của tạp chí sẽ đem lại giá trị,cùng niềm tin tưởng cho chính nó hơn những cái tên to tát kia. Giá trị thật mới và niềm tin thật bền vững …

Saigon, tháng 8/69.
(Tạp chí Hiện Diện số 2, tháng 12-1970)

. Cập nhật theo nguyên bản của tác giả chuyển từ Bình Định ngày 28.2.2014.