Việt Văn Mới Newvietart
Việt Văn Mới

Phố Cổ Hội An






GÌN GIỮ “HỒN ĐÔ THỊ”

VÌ SỰ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG CỦA THÀNH PHỐ



                              Phố mới mở nằm kề bên phố cũ
                              Hai mảnh khéo khâu nên tấm áo hài hoà


                              (Thành phố trẻ- Huy Phách.)

“Linh hồn chính là quá khứ”, một triết gia đã từng viết như vậy khi nhắc về quá khứ của của một thành phố. Các thành phố trên thế giới như Jerusalem, Paris, Bắc Kinh…sở dĩ thu hút mọi người từ khắp năm châu là do ở đó người ta cố gắng giữ gìn từng chiếc cột gẫy, từng mảng tường rêu phong, từng góc phố…vốn dĩ đã làm nên bản sắc của thành phố. Chính di sản văn hóa vật thể và phi vật thể của đô thị đã tạo nên được cái hồn cho đô thị ấy.

Một bộ phận quan trọng của quy hoạch đô thị là bảo tồn di sản văn hóa được ưu tiên hàng đầu trong quá trình phát triển đô thị, ở đó lịch sử hiện diện qua ký ức đô thị được lưu giữ trong từng ngôi nhà, góc phố... Đó chính là vẻ đẹp của quá khứ dành tặng tương lai. Điều đó tạo điều kiện cho công chúng có thể tiếp nhận những giá trị lịch sử - văn hóa một cách phong phú, hấp dẫn nhất.

Jerusalem mang vẻ cổ kính, linh thiêng bởi mỗi người khi đặt chân đến đây đều cảm thấy như đang trôi trong những giấc mơ bí ẩn. Mỗi viên đá trên các con đường hay mỗi bức tường… đều như gợi lại lịch sử hình thành của thành phố này.

Bắc Kinh đã trở thành một thành phố nổi tiếng thế giới về văn hoá và lịch sử với những di tích có một không hai như Vạn Lý Trường Thành hùng vĩ, hay Tử Cấm Thành với quy mô đồ sộ, hoặc du ngoạn Di Hòa Viên, Thiên Đàn… Phong cảnh thơ mộng và những kiến trúc lộng lẫy ở đây sẽ khiến bạn say sưa, lưu luyến.

Hà Nội với 36 phố phường, Hồ Gươm, Hồ Tây… đã đi vào lòng dân Việt Nam và du khách quốc tế, hồn của Hà Nội là ở những địa danh này. Những ai đến Hà Nội rồi sẽ không bao giờ quên những khoảng không gian tuyệt đẹp với những tỷ lệ vàng giữa các kiến trúc, đường xá, cây xanh quanh hồ, lòng mến khách, sự nhộn nhịp của khu phố cổ. “Cái đẹp, chất, hồn và duyên của Hà thành ẩn khuất trong những dãy phố và những ngõ ngách, trên những mặt nhà già nua, dưới những bóng cây rậm rịt, mà thiếu chúng, những con phố trở nên trơ trẽn” ( Hoàng Đạo kính).

Huế là thành phố di sản của Việt Nam phát triển đúng hướng là đô thị mới và cũ hòa nhập trong một không gian chung tuyệt đẹp và hài hòa. Và cái hồn của Huế, như chính quyền thành phố đã xác định, là sự hài hòa với thiên nhiên, hiền hòa và bình dị.

Đà Lạt trong tâm tưởng của chúng ta, là một thành phố cao nguyên xinh đẹp, một châu Âu của Việt Nam. Bản sắc của Đà Lạt là những con đường nhỏ rợp bóng thông, lề đường lát đá, một rừng hoa với những ngôi nhà, biệt thự nằm thấp thoáng trên những ngọn đồi, những thung lũng. Cái hồn của Đà Lạt là duy nhất mà không nơi nào ở Việt Nam có được.

Hội An vẫn lưu giữ những di sản độc đáo của một đô thị cổ. Ở đó có sự cân bằng tương đối giữa những khu  dân cư đông  đúc, nén chặt với những khoảng không quý giá giữa lòng đô thị. Có những lối ngõ nhỏ chỉ cách vài bước chân là thấy được cả một cánh đồng thơm ngát lúa vàng.

Các đô thị ấy cũng đều đã qua “một thời đạn bom, một thời hòa bình”, và đến nay các di sản đó vẫn đang được gìn giữ một cách trân trọng . Thành công ấy có được từ một điều giản dị: di sản văn hóa phải có một đời sống của chính nó, nhờ con người và vì con người- những con người quản lý thông minh và những người dân giầu văn hoá.

Hiện nay khuynh hướng san phẳng di sản kiến trúc (kể cả việc lấp ao, san đồi) để xây dựng nhà cửa hiện đại nhưng vô cảm bị lên án khắp nơi. Singapore thành công khi xây dựng một quốc đảo tiên tiến, vậy mà xét về mặt văn hóa, Singapore vẫn là một thành phố hiện đại vô hồn giữa châu Á. Giá như họ đã không vội vã hủy hoại những khu phố cổ sinh động của Hoa kiều, di dân Ấn, cư dân Mã Lai… thì Singapore có lẽ là một thành phố đa văn hóa tiêu biểu nhất châu Á rồi. Đây là một bài học bổ ích cho chúng ta, là không nên vội vã phá bỏ cái cũ làm mất đi cái hồn đô thị. Trung Quốc bức xúc trước làn sóng công trình hậu hiện đại lấn át di sản…Thâm Quyến - được gọi là thành phố không quá khứ, bởi có đặt chân đến thành phố này, mới thấy nhiều điều khó có thể hình dung ở đặc khu kinh tế mới hơn 30 tuổi này. “Thâm Quyến là thành phố của cảm xúc dồi dào mãnh liệt, nhưng cũng là nơi ngập tràn thứ cảm giác lạc lõng" - một nhà văn đã nhận xét như vậy.

Đại hội UIA (Liên hiệp Hội KTS quốc tế) đã cảnh báo nguy cơ bản sắc của từng đô thị đang bị đồng hóa. Ở nước ta, do vội vã với tốc độ đô thị hoá quá nhanh, nhiều đô thị đang đứng trước nguy cơ xóa nhòa các di sản của quá khứ, các không gian đô thị đang bị quy hoạch theo cảm tính, phủ nhận nền kiến trúc của các thế hệ trước. Làm như thế, phải chăng chúng ta tự đóng cửa với quá khứ, làm mất bản sắc của chính mình. “Một thành phố luôn muốn xoá đi những kiến trúc cũ là thành phố mất trí nhớ”- một nhà kiến trúc nổi tiếng thế giới đã khẳng định như vậy.

Người ta đang nói nhiều đến việc xây dựng bản sắc dân tộc, tiên tiến, hiện đại cho các đô thị Việt Nam, nhưng có một nghịch lý là những gì đã từng đem lại bản sắc độc đáo cho một Hà Nội, Huế, Sài Gòn và các đô thị Việt Nam ngày xưa, và còn tồn tại đến ngày nay, thì đang dần bị phá hỏng bởi các công trình cao tầng hiện đại vô cảm và các dãy nhà ống-liền kề (có chiều rộng khu đất từ 3-5m) áp sát vào nhau mọc tràn lan từ phố này sang phố khác với đủ các kiểu đông tây kim cổ, các khu phố ở Bắc Ninh cũng hao hao như ở Vĩnh phúc, Hưng Yên, hay Bình Dương… Người ta không thấy đặc thù của từng vùng miền khí hậu, địa hình và sinh hoạt của từng địa phương khác nhau.

Đi tìm cái hồn cho đô thị còn là biết gắn kết đô thị giữa quá khứ, hiện tại và tương lai, tiếp nối tiến trình lịch sử của nó. Riêng với Bắc Ninh-Kinh Bắc nằm ở trung tâm châu thổ sông Hồng, có ruộng đồng bờ bãi phì nhiêu, là đất “địa linh nhân kiệt” đã làm nên bản sắc văn hoá đặc sắc của xứ sở Kinh Bắc, một nền văn hiến Kinh Bắc. Mảnh đất này đã thực sự là “cái nôi” hình thành và phát triển lịch sử-văn hoá của dân tộc Việt Nam. Sách “Lịch triều hiến chương loại chí” của nhà sử học Phan Huy Chú viết vào đầu thời Nguyễn, đã ghi nhận: “Kinh Bắc có mạch núi cao chót vót, nhiều sông núi vòng quanh, là mạn trên của nước ta… Mạch đất tụ vào đấy, càng nhiều chỗ có dấu tích đẹp, tinh hoa họp vào đấy, nên sinh ra nhiều danh thần, vì là khí hồn trọng ở phương Bắc phát ra nên khác với mọi nơi”.

Ảnh Cầu Chọi

Quả vậy, nằm trong sự giao lưu hội nhập mạnh mẽ về kinh tế, văn hoá, tín ngưỡng và tôn giáo, Bắc Ninh đã sản sinh ra những giá trị văn hoá vật thể và phi vật thể hết sức phong phú, đa dạng. Bắc Ninh không có núi rừng trùng điệp, không có các tài nguyên thiên nhiên phong phú. Trải qua những thăng trầm của lịch sử, trên dải đất Bắc Ninh vẫn lưu giữ được hàng trăm ngôi đình, chùa, đền , miếu, thành quách và những ngôi nhà dân gian có giá trị nghệ thuật cao, mà không phải địa phương nào cũng có được. Từ thành cổ Luy Lâu, thành cổ Bắc Ninh, chùa Bút Tháp, chùa Dâu, đình Đình Bảng…dù mới đi qua một lần ta đã thấm và thấu cái chất và cái hồn Việt trong nghệ thuật, cho tới Quan họ Bắc Ninh đã được vinh danh là di sản thế giới. Một vùng đất văn hiến và đã được hội tụ, toả sáng ở bản sắc văn hoá, và đấy chính là cái hồn của mảnh đất Bắc Ninh này mà các vùng đất khác không có được!

Ngay từ năm 1938 thị xã Bắc Ninh đã được xếp vào thành phố thứ 5 của xứ Bắc Kỳ sau các đô thị: thành phố Hà Nội, thành phố Hải Phòng, thành phố Nam Định và thị xã Hải Dương, còn hiện nay thì sao? Từ một thị xã “đèn dầu”, sau hơn 16 năm tái lập, Bắc Ninh đã có một thành phố khang trang và một thị xã sôi động, và hiện tại đã có quy hoạch xây dựng vùng tỉnh đến năm 2030, tầm nhìn cho tới năm 2050. Hiện nay, dân số Bắc Ninh mới chỉ hơn 1 triệu người, với mật độ dân số đã cao thứ ba trong toàn quốc (chỉ sau Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh), liệu đến năm 2030, với số dân trên 1,4 triệu người, mật độ dân số sẽ là bao nhiêu, tỷ lệ cây xanh , mặt nước giảm đi đến mức nào…? Với các nhà quản lý hiện nay, cái cốt lõi của quy hoạch đô thị Bắc Ninh là gì để hồn của mảnh đất “địa linh nhân kiệt” được gìn giữ và toả sáng? Thận trọng từ những việc lớn trong phân khu chức năng của quy hoạch chung tới những việc cụ thể trong quy hoạch chi tiết. Từ những cánh đồng quy mô lớn tới hồ nước quanh thành cổ Bắc Ninh hay chiếc cầu đá của Nam giao học tổ, kể cả những dải đồi thấp, hồ nước tới các làng nghề và những món ăn độc đáo xứ Kinh Bắc nữa chứ!

Nói tới Bắc ninh, ngoài vương quốc của lễ hội, của những ngôi chùa cổ và quê hương quan họ với “một làn nắng cũng mang điệu dân ca”, thì Bắc ninh còn là quê hương của ẩm thực với những món ăn độc đáo, sang trọng. Mâm cỗ đãi khách ở tất cả các làng Quan họ gốc bao giờ cũng phải là “mâm đan, bát đàn”. Chỉ nói riêng một loại bánh phu thê của Đình Bảng thôi cũng đủ thấy con người của mảnh đất này khôn ngoan và tinh tế đến nhường nào: Ai chưa được ăn bánh thì bị hấp dẫn bởi cái tên (phu thê- vợ chồng), còn ai đã từng một lần thưởng thức thì không thể quên hương vị độc đáo của nó. Gạo nếp cái hoa vàng phải dùng cối giã và lọc lấy tinh bột gạo. Nhân bánh là đỗ xanh đem bắc chín thắng với đường, trộn lẫn với vài sợi dừa nhỏ. Bánh được gói bằng hai thứ lá. Bên trong là lớp lá chuối chống dính, ngoài cùng là lớp lá dong. Khi bóc chiếc bánh ra ta sẽ thấy bánh có màu vàng ươm trong suốt. Khi ăn, bánh thường được cắt làm bốn nên trong nhân bánh 4 hạt sen được đặt ở 4 góc.Bánh ăn có vị thơm ngon, tinh tế như chính con người làm ra nó vậy! Rồi Bắc Ninh còn có bún Ném, nem Bùi, bánh tẻ làng Chờ, cơm chay Đào Xá…độc đáo góp thêm phần tạo nên cái hồn cho xứ Kinh Bắc này!

Rất nhiều điều cần những người làm công tác quản lý đô thị suy ngẫm để giữ cái hồn của đô thị Bắc Ninh qua những bài học quý giá ở các tỉnh bạn. Không phải ngẫu nhiên người KTS thiết kế khách sạn Horizon (Hà Nội) đã cố công giữ lại một trong hai chiếc ống khói (của nhà máy gạch Đại La ở cuối đường Cát Linh- một biểu tượng hiền hoà chất phác và kiêu hãnh của nền văn minh gạch máy đầu thế kỷ trước) chỉnh trang thành một tượng đài đẹp đẽ và ý nghĩa như một di sản. Sẽ chẳng bao giờ còn có một ống khói như thế mọc lên ở bất cứ đâu trong gầm trời công nghệ cao này. Nếu vội vàng, những tầng sâu tàn tích văn hoá lâu đời rất có thể sẽ nói lời ly biệt vĩnh viễn với chúng ta

Ảnh thành cổ Bắc Ninh

Ví như khi nói tới thị xã Bắc Ninh cũ, người ta không thể không nhắc tới một “Viên ngọc quý” là  Thành cổ Bắc Ninh- một trong bốn tòa thành đẹp nhất vùng Bắc Kỳ thời bấy giờ- ngôi Thành cổ đầu tiên của Việt Nam được xây dựng theo đồ án hình lục giác, từng đi vào câu ca Quan họ với niềm tự hào “Trong sáu tỉnh người đà chưa tỏ, ngoại năm thành chỉ có Bắc Ninh”. Nói tới thị xã Bắc Ninh, người ta nhớ đến Văn Miếu của miền đất khoa bảng với “…một đống tiến sĩ, một bị trạng nguyên…”, nhớ đến Chợ Nhớn bốn mùa sầm uất, dốc Suối Hoa rộn rã sắc mầu và cây cầu Chọi có mái ngói đỏ soi bóng trên dòng Ngũ Huyện Khê…

Ví như khi nói tới Tiên Du là ta nhớ đến hội Lim, các liền chị liền anh mớ ba mớ bảy ngọt ngào câu ca quan họ, gái “Cầu Lim” đảm đang duyên dáng, nhớ tới chùa Phật Tích với hội Khán hoa để chàng Từ Thức gặp tiên…

Ví như khi nói tới Từ Sơn là ta nhớ tới quê hương đứa trẻ thiếu cha nhưng trở thành ông vua khai sáng một triều đại huy hoàng: Thái Tổ Lý Công Uẩn, nhớ tới huyện Đông Ngàn thông minh hơn người (dốt Đông Ngàn hơn người ngoan thiên hạ), nhớ tới mái đao cong mềm mại của mái đình Đình Bảng, nhớ tới làng Tam Sơn - địa phương duy nhất cả nước có đủ tam khôi với 22 vị đại khoa (tiến sỹ) trong đó có hai trạng nguyên…

Nhìn rộng ra tất cả các huyện khác trong tỉnh Bắc Ninh cũng đều có những nét đặc trưng cực kỳ ấn tượng mà trong cả nước ít nơi nào sánh kịp. Hết thảy đều để chúng ta suy ngẫm về cái hồn của đô thị Bắc Ninh tương lai!

Ngoài việc lưu giữ, tôn tạo các di tích lịch sử, văn hoá, bảo tồn các di sản, việc khai thác những lợi thế mà thiên nhiên ban tặng cho Bắc Ninh cũng là một trong những nhân tố hết sức quan trọng trong công tác quy hoạch đô thị, góp phần tạo nên cái hồn của xứ Bắc Ninh- Kinh Bắc này . Bắc Ninh không có núi rừng trùng điệp, không có các tài nguyên thiên nhiên phong phú. Nhưng Bắc Ninh có những dòng sông chở nặng phù sa, những dải đồi thấp mang đầy những truyền thuyết say đắm lòng người.

Bắc Ninh đồng bằng, nhưng đột khởi núi non.Ấy là những dải đồi thấp cực kỳ quý giá giữa mênh mông biển lúa vàng, mà có lúc nơi này, nơi kia ai đó đã vội san ra lấy đất đắp nền! Hãy khai thác và gìn giữ lấy màu xanh của núi đồi, để điểm vào những ngôi nhà thấp tầng mái đỏ và công viên rừng được tạo nên cùng những đường đi dạo cho người dân đô thị..sẽ càng tô thêm vẻ duyên dáng của xứ Kinh Bắc. Ai đã qua Gia Bình, lên núi Thiên Thai, ngọn núi đã vào Quan họ:”Trèo lên trái núi Thiên Thai”.... mà nghe “gió sông Đuống quạt lên, mà như nghe mây trời đậu vào hàng thông vi vút”. Lên núi Lạn Kha (Phật Tích)có bàn cờ tiên, lên núi Lãm Sơn(Dạm) thuộc vùng đất tứ linh, có chùa “Bà Tấm” Nguyên Phi Ỷ Lan với cột đá sừng sững thi gan cùng tuế nguyệt! Các đồi núi sót với độ cao từ 20 đến 120m so với mặt biển, lại thường gần các con sông và các thung lũng có thể tạo thành hồ nước rộng hàng chục ha với những di tích lịch sử, văn hoá như đền, chùa, miếu mạo tạo nên khung cảnh sơn thuỷ hữu tình cực kỳ hấp dẫn.

Nằm trong vùng văn minh châu thổ sông Hồng, có 3 con sông lớn chảy qua các làng mạc, thôn xóm và bồi đắp hình thành các bãi bồi ven sông xanh ngắt bãi lúa, nương dâu là điều kiện hết sức thuận lợi để phát triển kiến trúc sinh thái. Đất Kinh Bắc coi như có“món quà của những dòng sông”, nó là thành tố quan trọng góp phần hình thành nên vùng văn hoá xứ Bắc, làng quê Kinh Bắc với “sông Cầu nước chảy lơ thơ”, “sông Đuống trôi đi một dòng lấp lánh”, và sông Dâu sầm uất trên bến dưới thuyền“soi chín nhịp cầu, chín tầng tháp cổ”, Sông Tiêu Tương thơ mộng với chàng Trương Chi “người thì thật xấu, hát thì thật hay”…

Ðặc trưng của vùng đồng bằng về kiến trúc cảnh quan là hình ảnh của những làng quê, hình ảnh con đò, bến nước đã đi vào những nét khái quát mang "tinh thần của nơi chốn" còn ở các đô thị "nén", dòng sông và không gian xanh hai bên bờ nước với các nhà quy hoạch là không gian mở vô cùng quý báu với những sinh hoạt công cộng phong phú và hấp dẫn. Cây cầu để nối liền không gian hai bên bờ không chỉ là phương tiện giao thông mà còn là phương tiện để thể hiện thẩm mỹ đô thị với kiến trúc riêng của nó ( rất tiếc hiện nay các nhà kiến trúc và điêu khắc vẫn chưa được tham gia vào hình dáng thẩm mỹ của cầu nên cây cầu vẫn chỉ đơn thuần là phương tiện giao thông!).

Các hồ nước trong đô thị cùng cần đặc biệt lưu ý, nó là tài nguyên quý giá của một đô thị, bên cạnh vai trò cải thiện môi trường, vai trò là các hồ điều hoà, vai trò thẩm mỹ. Về mặt chức năng  nó là không gian mở, và cũng tương tự như những quảng trường trong các đô thị, là nơi nghỉ ngơi vui chơi giải trí, giao tiếp, sinh hoạt công cộng của đô thị. Trong bối cảnh các đô thị được "nén" chặt, có khí hậu nhiệt đới nóng ẩm như ở Việt Nam thì vị trí, vai trò của chúng lại càng quan trọng. Nhiều đô thị của ta có các hồ nước song chúng cũng đang bị lấp dần trong quá trình đô thị hoá và giá đất gia tăng của đô thị. Mặt nước, không gian mặt đất ven bờ hồ, cây xanh, đường dạo, tranh tượng, các trang thiết bị kỹ thuật là những yếu tố chính tạo nên kiến trúc cảnh quan của hồ nước. Quy hoach các khu đô thị mới cần thiết phải có thêm các hồ nước. Những hồ đã có nên chăng cải tạo lại kiến trúc cảnh quan, nó sẽ mang lại những dấu ấn đẹp và vun đắp cho cái “hồn đô thị”. 

“Để biến cả cánh đồng thành đô thị chỉ mất vài năm. Nhưng biến đô thị thành đồng ruộng là điều không thể. ” – một vị lãnh đạo của Hội An chia sẻ và điều đó thật sự có lý khi mỗi nét bút của các nhà quy hoạch, mỗi hoạch định cho sự phát triển của các nhà quản lý đều ảnh hưởng rất lớn tới việc gìn giữ cái hồn đô thị, tạo nên sức sống trường tồn cho đô thị - nhất là khi đô thị ấy bây giờ chỉ mới là đô thị loại III, nay mai sẽ lớn nhanh lên thành đô thị loại I- để sớm đưa cả tỉnh thành một thành phố - Thành Phố Bắc Ninh- văn minh, hiện đại và giầu bản sắc !



. Cập nhật theo nguyên bản của tác giả chuyển từ Bắc Ninh ngày 08.02.2014.