Việt Văn Mới Newvietart
Việt Văn Mới






ĐÊM TRUNG THU NHỚ TRĂNG HỒ GƯƠM




Bài hát “Thằng Cuội” của Lê Thương


Mỗi năm, gần đến rằm tháng tám, khi nghe đâu đó câu hát :

          Bóng trăng trắng ngà, có cây đa to, có thằng Cuội già, ôm một mối mơ

Là những tháng ngày xưa cũ cứ hiện về. Lúc nhỏ, rằm tháng tám, tôi hay nhìn vầng trăng tròn lung linh, thấy trên đó có một vệt đen như hình cây đa và dưới gốc đa chắc là chú Cuội đang ngồi nhớ về trần gian, nên mới có câu hát

          Cuội ơi ta nói Cuội nghe, ở cung trăng mãi làm chi.

Mùa thu thường kèm những ngọt gió se se mát, thổi dịu dàng làm cho tâm hồn tuổi thơ như được chắp cánh lên không gian bao la.

          Gió không có nhà, gió bay muôn phương, biền biệt chẳng ngừng trên trời nước ta. Câu hát nói về ngọn gió mùa thu mênh mông bay đi khắp nơi mà không biết cội nguồn của mình ở đâu. Vì thế

          Lặng yên trăng gió bảo nhau, chị kia quê quán ở đâu?

Câu hát thật đơn giản, chân phương như lời nói của dân gian mà ta nghe đâu đó. Những đêm rằm tháng tám, trời quang đãng với ánh trăng sáng vằng vặc, được sống ở nông thôn yên ả, chắc ai cũng nghe được tiếng côn trùng đang tấu khúc nhạc đêm quen tai:

          Có con dế mèn suốt trong đêm thâu, hát xẩm không tiền nên nghèo xác xơ.

Lời hát ấy thật hay, tác giả đã dùng hình tượng con ve và cái kiến để đưa vào bài hát. Những con ve được thay bằng con dế hát xẩm (hát ăn xin) không lấy tiền nên ngàn đời vẫn nghèo. Nhưng công của dế nỉ non hàng đêm được đền bù bằng

          Trời cho ánh sáng ngàn muôn.

Tuổi thơ của tôi cũng có những chiếc lồng đèn đủ màu sắc, có những đêm đi rước đèn quanh xóm. Trông xa, ánh sáng của bao chiếc đèn lồng như nhiều ánh sao trời lung linh xuống trần, thật đẹp. Ánh sáng ấy được ví von

          Sáng rơi xuống đồi, sáng leo lên cây, sáng mỏi chân rồi, sáng ngồi xuống đây.

Tôi nghĩ nhạc sĩ Lê Thương sao quá tài tình khi nhân cách hóa ánh sáng của đèn lồng thành một hình tượng dễ thương, gần gũi với trẻ thơ đến thế:

          Lặng yên cho sáng nghỉ ngơi, cùng nhau ta hãy cười vui.

Ánh sáng dịu dàng hòa lẫn nhau làm thành một không gian như huyền ảo đầy thi vị của đêm Trung thu. Khi nào đi rước đèn đã mệt, hãy nhìn xuống đây nhìn lên bầu trời và ao ước

          Muốn lên cung trăng, cứ hỏi ông trời cho mượn cái thang.

Mà cái thang luôn là hình ảnh quen thuộc trong ca dao, vì thế người ta thương nói bắc thang lên hỏi ông trời... Thật thú vị khi nhạc sĩ đưa hình ảnh ấy vào bài hát. Cuối cùng, tác giả cũng gợi lại niềm vui cho trẻ thơ

           Mười lăm tháng tám trời cho, một ông trăng sáng thật to.

Ở Trung Quốc, Trung thu có xuất xứ từ thời nhà Đường. Hình ảnh Hằng Nga, thỏ ngọc là tiêu biểu cho đêm Trung thu. Nhưng ở Việt Nam, hình ảnh chú Cuội là một nhân vật tiêu biểu cho ngày Tết Thiếu nhi. Nó mang ý nghĩa giáo dục thật độc đáo, nhắc nhở trẻ em không được nói dối, không được lười biếng như Cuội.

Bài hát Thằng Cuội của nhạc sĩ Lê Thương đã đi theo nhiều thế hệ, gợi nhớ bao kỷ niệm tuổi thơ. Bài hát ấy như một bài đồng dao với lời lẽ giản dị mà súc tích, mang tính khái quát cao, gần gũi với tâm hồn trẻ thơ, khơi gợi sự liên tưởng phong phú qua hình ảnh thằng Cuội. Cấu trúc âm nhạc cũng đơn giản ở thể loại hai đoạn đơn, nên rất dễ nhớ và dễ hát. Mỗi năm, vào dịp Trung thu, khi nghe bài hát này, lòng tôi luôn dâng tràn một niềm cảm xúc dù tuổi thơ qua rất lâu rồi.

Bây giờ trẻ con đã khác nhiều. Có em suốt ngày bù đầu vào việc học, ánh điện muôn màu xóa mất ánh trăng tha nh. Có em, có khi chưa bao giờ ngắm một đêm trăng sáng, nhất là các em ở đô thị. Tuổi thơ bây giờ nhìn trăng rằm cũng không có sự liên tưởng đầy thi vị như ngày xưa. Những chiếc lồng đèn giấy được thay bằng những chiếc lồng đèn bằng mủ chạy pin, phát ra điệu nhạc vô cảm, không ý nghĩa. Những chiếc lồng đèn giấy hình như chỉ dành cho con nhà nghèo? Tuổi thơ các em dần sẽ trống rỗng trong ngày Trung thu. Và rồi các em sẽ ít được nghe những bài hát hay Tết Trung thu rước đèn đi chơi... hoặc Bóng trăng trắng ngà...

Ca khúc “Chú Cuội và Hằng Nga” của Phạm Duy


Trăng soi sáng ngời
Treo trên biển trời
Tình ơi
Một đàn con trai
Rủ đàn con gái
Ra ngồi nhìn trăng
Ra nghe chú cuội
Ngồi gốc cây đa
Cuội ơi
Để trâu ăn lúa
Nhìn mây theo gió
Miệng ca bồi hồi

Ta yêu cô Hằng
Đêm xưa xuống trần
Nàng ơi
Nàng về dương gian
Tìm người nuôi nấng
Cung đàn Hằng Nga
Xin đôi cánh vàng
Mượn chiếu mây non
Cuội ơi
Cuội theo ánh sáng
Cuội lên cung vắng
Cuội không về làng

Ánh trăng vàng bên người đẹp yêu chồng
Khúc nghê thường quên đường về dương gian
Ánh trăng vàng kìa là ánh trăng vàng
Đời dương thế có người trong đêm tối
Chờ sao chiếu mối tình của Hằng Nga
Đời đời mọc trăng tơ sáng loáng

Trăng soi tóc thề
Đưa trai gái về
Tình ơi
Nửa đường thôn quê
Gặp đàn em bé
Hát vè một câu
Câu thơ chú cuội
Mà lấy tiên nga
Cuội ơi
Để Trâu ăn lúa
Ngồi trên lưng gió
Tình yêu mặn mà.

Chú Cuội là một hình ảnh trên Mặt Trăng do người xưa và các em nhỏ nghĩ ra, dựa trên một truyền thuyết "chú Cuội ngồi gốc cây đa" được mọi người nhắc đến trong ngày Rằm tháng Tám. Lúc trăng tròn, những chỗ lõm của Mặt Trăng được nhìn thấy có hình dạng nối liền giống như một cây đa nên câu chuyện này ngày càng dược mọi người biết đến với những hình ảnh đó. Trong ngày Trung Thu, chú Cuội và chị Hằng là hai nhân vật chính mà các em nhỏ quan tâm tới.

Lê Ngọc Trụ , (Giáo sư ngôn ngữ học Việt Nam) cho rằng chữ "Cuội" có gốc Hán-Việt là chữ "Quải". Chữ "Quải" ( từ điển Thiều Chửu ) hoặc "Quảy" (từ điển của Đào Duy Anh ) có nghĩa là "lừa dối, dụ dỗ người khác mua hàng", "bắt con nít đem bán (mẹ mìn )".

Ca dao, tục ngữ

- "Nói dối như Cuội"

- Ca dao :

Thằng Cuội ngồi gốc cây đa,
Để trâu ăn lúa, gọi cha ời ời.
Cha còn cắt cỏ trên trời,
Mẹ còn cưỡi ngựa đi mời quan viên.
Ông thời cầm bút cầm nghiên,
Ông thời cầm tiền đi chuộc lá đa

Thơ ca

"Muốn làm thằng Cuội"

Đêm thu buồn lắm chị Hằng ơi

Trần thế em nay chán nửa rồi

Cung quế đã ai ngồi đó chửa

Cành đa xin chị nhắc lên chơi

Có bầu có bạn can chi tủi

Cùng gió cùng mây thế mới vui

Rồi cứ mỗi năm rằm tháng tám

Tựa nhau trông xuống thế gian cười.

Tản Đà


Ca khúc “Thương quá Việt Nam” của Phạm Thế Mỹ

Trăng sáng ngời trên môi hoa.

Trăng lên tiếng hát vui đêm già

Trăng sáng ngời trên non xa.

Trăng xua bóng tối trong hồn ta.

Sáng lên Trăng, sáng lên Trăng.

Sáng cho người tìm về bên nhau

Sáng lên Trăng, sáng lên Trăng…

Sáng cho tình người nở đêm sâu.

- Không chói lòa như mặt trời, không xa xăm như những vì sao, là hành tinh phản chiếu ánh sáng của vầng thái dương, Mặt Trăng mang bản thể âm, đã phát tỏa một diện mạo của sự hiền hòa, hấp dẫn, chuyển hóa huyền ảo.

Mặt Trăng đã cho nhân loại từ thơ ấu nguyên thủy đến văn minh tha hồ ngắm nghía, gửi gấm, phóng chiếu tưởng tượng và thêu dệt huyền thoại. Chỉ với vài vết loang mờ đen trên mặt Trăng, mà con người ở những chỗ đứng khác nhau trên địa cầu, đã nghĩ ra những hình ảnh đầy phong phú. Người Tầu xưa đã vẽ lên mặt Trăng một huyền thoại Hằng Nga bay về trời cùng hình ảnh con thỏ ngọc nghiền thuốc trường sinh

Còn chúng ta, những cư dân văn minh Thần Nông Việt Nam chân chất, chung tình nhìn lên mặt Trăng và kể với nhau về chú Cuội và cây đa có lá chữa bệnh, giúp con người trường sinh…Mỗi nền văn minh, mỗi dân tộc ngay từ thời thơ ấu lịch sử của mình đã đăng ký với mặt Trăng một tác quyền riêng, dù là truyền khẩu.

- Đêm Trung thu nhớ Trăng hồ Gươm, Hà Nội

Thời thơ ấu, người viết thuộc nhất là bài hát:

Đêm Trung thu là Trăng Việt Nam tươi mới
Đêm Trung thu đèn sao, cờ bay phấp phới
Tiếng trống khắp nơi, câu ca vang trời
Ấy Tết Thiếu nhi, là muôn người múa vui tươi !

Đã hơn 60 năm, hồi ấy Bà ngoại thường tụ tập con cháu trước sân nhà, nằm cạnh một cái ao lớn ở quê Pháp Vân, Thanh Trì (trước đây là Hà Đông, nay là Hà Nội) gió vi vu thổi cùng với hơi nước bay lên rất mát mẻ, Bà phân phát bánh Trung thu, rồi kể chuyện cổ tích chú Cuội ngồi gốc cây đa, chuyện Hằng Nga, khiến lũ nhỏ chúng tôi mê tít thò lò.

Giờ đây, mỗi năm tới mùa Trung thu - Tết trông Trăng của trẻ em, người viết nhớ lại hình ảnh như hiển hiện trước mắt: học sinh của trường Nguyễn Du xếp hàng đi rước đèn xung quanh hồ Gươm, nhớ lại, cảnh tượng ánh đèn giấy bóng kính màu sặc sỡ, lung linh đi quanh hồ như một con Rồng dài , đẹp ơi là đẹp. Lòng bỗng nhớ Trăng hồ Gươm thật là da diết!

Hiện nay, trẻ em thích hát bài ca sau đây:

Tết Trung thu rước đèn đi chơi
Em rước đèn đi khắp phố phường
Lòng vui sướng với đèn trong tay
Em múa ca trong Ánh Trăng rằm
Đèn ông sao với đèn cá chép
Đèn thiên nga với đèn bươm bướm…
Trông ánh đèn rực rỡ muôn màu.

NHỮNG THÁM HIỂM LÊN MẶT TRĂNG

- 02/01/1959: Liên Xô phóng thành công tàu thăm dò Mặt Trăng Luna-1

Luna-1 là tàu vũ trụ không người lái thứ 4 thuộc chương trình Luna khám phá Mặt Trăng của Liên Xô. Trước Luna-1, Liên Xô đã phóng 3 tàu vũ trụ khác trong năm 1958 (Luna-1958A, Luna-1958B và Luna-1958C) nhưng đều gặp sự cố, các tên lửa đẩy đã phát nổ chỉ trong vòng vài phút sau khi rời mặt đất, chưa kịp thoát ra khỏi bầu khí quyển.

Luna-1 có dạng hình cầu, khối lượng vào khoảng 361 kg, được phóng lên bằng tên lửa Vostok. Vào ngày 4/1/1959, Luna 1 bay qua (fly by) Mặt Trăng với khoảng cách 5995 km. Tuy nhiên, do lỗi điều khiển từ Mặt Đất, Luna-1 đã không « đâm xuống » (impact) Mặt Trăng theo như kế hoạch mà tiếp tục chuyển động trên một quỹ đạo hành tinh giữa Trái Đất và Sao Hỏa.

Luna 1 đã thu thập thêm số liệu về vành đai Van Allen, phát hiện Mặt Trăng không hề có từ trường, là thiết bị đầu tiên đo được gió Mặt Trời.

Luna-1 là vật thể nhân tạo đầu tiên đạt được vận tốc vũ trụ cấp 2, là tàu thăm dò không người lái đầu tiên tiếp cận Mặt Trăng và là hành tinh nhân tạo đầu tiên của hệ Mặt Trời.

21/07/1969: người Mỹ đầu tiên bước lên Mặt Trăng với Appolo 11

Trong khi các tàu thám hiểm không người lái của Liên Xô đã lên tới Mặt Trăng trước bất kì tàu nào của Hoa Kỳ, người Mỹ Neil Armstrong trở thành người đầu tiên bước trên bề mặt của Mặt Trăng vào 21 tháng 7 năm 1969, sau khi hạ cánh ngày hôm trước đó. Chỉ huy trưởng của phi vụ Apollo 11, Armstrong nhận sự trợ giúp của phi công module chỉ huy Michael Collins và phi công module Mặt Trăng Buzz Aldrin trong một sự kiện được theo dõi bởi 500 triệu người khắp thế giới. Những bình luận viên xã hội đều công nhận hạ cánh lên Mặt Trăng là một trong những khoảnh khắc định hình của thế kỉ 20, và lời của Armstrong khi đầu tiên bước lên Mặt Trăng đã được ghi vào lịch sử: " Đây là bước chân nhỏ bé của một người, nhưng là bước tiến khổng lồ của nhân loại"

Con người đã bước lên mặt Trăng. Chính thông qua những cuộc chinh phục ngoại giới vô tận, vũ trụ con người mở mang cõi nội giới sâu thẳm của mình, để mình được là mình, mình hiểu mình hơn

TÓM TẮT

Trẻ em ở thành phố Việt Nam thiếu hẳn thứ quan trọng nhất: ông Trăng. Trăng thành phố chịu lép vế dưới ánh điện nên vô vị lắm. Cứ mờ mờ nhàn nhạt, dường có dường không. Nhưng Tuổi thơ người viết được may mắn sống ở thành phố Hà Nội, tuy Trăng nhàn nhạt, nhưng an ủi là nhờ có hồ Hoàn Kiếm cây xanh tươi mát bao quanh hồ, lại học trường Nguyễn Du (nay là Hàng Vôi) tọa lạc ở gần hồ, nên có biết bao kỷ niệm về Trăng Trung thu: học sinh trường Nguyễn Du rước đèn vòng quanh hồ Gươm –một lẵng hoa của Trái tim đất nước Rồng Tiên …

- “Một con người vĩ đại là người không đánh mất Trái tim của Trẻ con”(James Legge).

- “Trái tim tôi hiến dâng cho Trẻ em” (Sukhomlinsky, nhà giáo dục Nga)

Vì thế, Trăng Thu không chỉ là duyên cớ cho những cảm xúc tâm hồn, mà trở thành biểu tượng cho sự hồn nhiên trong sáng, cho thế giới Thần tiên thơ trẻ, cho Nụ cười hạnh phúc rạng ấm Nụ hôn gương mặt Mẹ - Mặt Trăng…


(Tham khảo: Tài liệu trên Sách báo và Internet)

. Cập nhật theo nguyên bản của tác giả chuyển từ SàiGòn ngày 20.9.2013.


Quay Lên Đầu Trang