GIÁO DỤC - CHÌA KHÓA
MỞ CỬA VÀO MÙA XUÂN ĐẤT NƯỚC


Giáo dục Việt Nam dịch chuyển, biến động qua các thời đại

Gần đây trên diễn đàn báo giấy,báo mạng rất nhiều tiếng nói của các bậc thức giả,các nhà nghiên cứu giáo dục,các nhà giáo đặt vấn đề bức xúc hiện nay: Đi tìm giải pháp chấn hưng nền giáo dục Việt Nam - một vấn đề nóng bỏng xem ra không còn chần chờ gì nữa khi đất nước mở cửa hội nhập,kinh tế đi trước một bước tham gia sân chơi thế giới kéo theo một loạt các lãnh vực khác của xã hội lập tức phải chuyển động thích ứng .Hiệu ứng “Kinh tế Thị trường”đang phát huy cực mạnh,các thiết chế cũ hoặc không còn đồng bộ hoặc mất tác dụng trở thành vật cản.Giáo dục được xác định là quốc sách hàng đầu,trên thực tế đang ở trạng thái lùng nhùng …- nhiều chuyên gia mách nước,hiến kế nhưng qua các tham luận báo cáo hội thảo,tôi có cảm giác cứ lẩn quẩn không vượt nổi qua chính mình –Chưa kể những tiếng nói đó ít nhiều “lập uy” bảo thủ nhiều hơn là cú hích đột phá .-Tôi rất chia sẻ trạng huống đó bởi chính mình người trong cuộc đôi lúc cũng bất lực…

Như chúng ta biết hoạt động giáo dục của một quốc gia luôn hướng đến con người, mang tính xã hội, gắn chặt với thời đại và luôn chứa đựng mục tiêu chính trị.Từ xưa đến nay qua các giai đoạn lịch sử, bất kỳ chế độ xã hội nào cũng đều xác lập một hệ thống quan điểm mang tính chỉ đạo xuyên suốt cho mọi hoạt động giáo dục mà ta gọi triết lý giáo dục.

1-Thời phong kiến (PK) -(tính từ khi có Quốc Tử Giám(1075) kéo dài khoảng gần 10 thế kỷ) :Triết lý giáo dục PK coi mục đích của việc học cốt để đi thi,đỗ đạt làm quan chứ không xuất phát từ nhu cầu muốn được trang bị tri thức. Ta không phủ nhận nền giáo dục đó đã sản sinh một đội ngũ trí thức khá hùng hậu trong đó có nhiều bậc đại trí thức làm rạng danh nền văn hiến Việt Nam song cũng phải thấy nền giáo dục mà đại đa số các nho sinh thấm đẫm tinh thần học tập thụ động, máy móc thì “sản phẩm” xuất xưởng sẽ là những con người chỉ biết bắt chước,thiếu khả năng sáng tạo.

2-Thời thuộc Pháp: Qua hệ thống giáo dục Pháp dành cho người bản xứ(Enseignement Franco-Indigène) - triết lý giáo dục thực dân hướng đến mục tiêu đào tạo người bản xứ thông thạo tiếng Pháp,hiểu biết chút ít văn minh Tây phương để làm công chức phục vụ chính quyền thuộc địa ( các trường đào tạo Thông ngôn –Collège des Interprètes;trường Hậu Bổ-chuẩn bị bổ ra làm quan – Apprenti Mandarin ) và sâu xa nhằm chủ trương nô dịch đồng hóa dân Việt .

3-Ở miền Nam trước 1975 :Triết lý giáo dục được công khai minh định trên ba nguyên tắc”nhân bản-dân tộc-khai phóng”(tài liệu”Những nguyên tắc căn bản “do Bộ Quốc gia Giáo dục ấn hành năm 1959 ).(Nguồn Wikipedia))

- Nguyên tắc nhân bản chủ trương con người có địa vị quan trọng trong thế gian này;lấy con người làm gốc,lấy cuộc sống của con người trong cuộc đời này làm căn bản;xem con người như một cứu cánh chứ không phải là một phương tiện hay công cụ phục vụ cho mục tiêu của bất cứ cá nhân,đảng phái hay tổ chức nào khác.Triết lý nhân bản chấp nhận có sự khác biệt giữa các cá nhân,nhưng không chấp nhận việc sử dụng sự khác biệt đó để đánh giá con người,và không chấp nhận sư kỳ thị hay phân biệt sự giàu nghèo,địa phương,tôn giáo,chủng tộc…Với triết lý nhân bản,mọi người có giá trị như nhau và đều có quyền được hưởng những cơ hội đồng đều về giáo dục.

- Nguyên tắc dân tộc đòi hỏi giáo dục tôn trọng giá trị truyền thống của dân tộc trong mọi sinh hoạt liên hệ tới gia đình,nghề nghiệp và quốc gia.Giáo dục phải bảo tồn và phát huy được những tinh hoa hay những truyền thống tốt đẹp của văn hóa dân tộc.Dân tộc tính trong văn hóa cần phải được các thế hệ biết đến,bảo tồn và phát huy,để không bị mất đi hay tan biến trong những nền văn hóa khác.

- Nguyên tắc khai phóng thể hiên:Tinh thần dân tộc không nhất thiết phải bảo thủ,không nhất thiết phải đóng cửa;ngược lại giáo dục phải mở rộng,tiếp nhận những kiến thức khoa học tân tiến trên thế giới,tiếp nhận tinh thần dân chủ,phát triển xã hội,giá trị văn hóa nhân loại để góp phần vào việc hiện đại hóa quốc gia và xã hội,làm cho xã hội tiến bộ tiếp cận với văn minh thế giới”.

4-Sau ngày thống nhất đất nước : Triết lý giáo dục Cách mạng được khẳng định với ý chí mạnh mẽ:“Nhằm xây dựng những con người và thế hệ thiết tha gắn bó với lý tưởng Độc lập và Chủ nghĩa Xã hội,có đạo đức trong sáng,có ý chí kiên cường xây dựng và bảo vệ Tổ quốc;công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước;giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa của dân tộc ,có năng lực tiếp thu tinh hoa văn hóa của nhân loại ;phát huy tiềm năng của dân tộc và con người Việt nam,có ý thức cộng đồng và phát huy tính tích cực của cá nhân,làm chủ tri thức khoa học và công nghệ hiện đại,có tư duy sáng tạo,có kỹ năng thực hành giỏi,có tác phong công nghiệp,có tính tổ chức và kỷ luật,có sức khỏe,là những người kế thừa xây dựng CNXH vừa “hồng”vừa “chuyên” như lời căn dặn của Bác Hồ”.(NQ TƯ2-khóa VIII).

Luật giáo dục nêu rõ:”Mục tiêu giáo dục phổ thông là giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức,trí tuệ,thể chất,thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản,phát tiển năng lực cá nhân,tính năng động và sáng tạo,hình thành nhân cách con người Việt Nam Xã hội chủ nghĩa,xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân;chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc sống lao động,tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.”(Điều 27-Luật GD số 38/2005/QH11 ngày 14/6/2005).

Giáo dục trong hướng nhìn mới

Thực tế ngày nay không một quốc gia nào trên thế giới không nói đến vai trò của giáo dục đào tạo(GDĐT)trong việc phát triển nguồn nhân lực.Một quốc gia muốn tồn tại và phát triển, nguồn nhân lực phải là quốc sách hàng đầu.

Các chuyên gia cao cấp của UNESCO đã khẳng định một quy luật thép:”Không có sự thành đạt và tiến bộ quốc gia nào mà lại có thể tách khỏi sự tiến bộ và thành đạt trong lãnh vực giáo dục của quốc gia đó.Và những quốc gia nào coi nhẹ giáo dục hoặc không có đủ tri thức khả năng làm giáo dục một cách hiệu quả thì số phận quốc gia đó coi như đã an bài và điều đó còn tệ hơn là sự phá sản”.

Ông Hermann Schaufler,Bộ trưởng Kinh tế và Công nghệ bang Baden Wurttemberg(CHLB Đức trước đây),trong một lần đến thăm TP,Hồ Chí Minh đã đưa ra nhận xét:”Việt Nam có những điều hấp dẫn,70 triệu dân( số liệu năm 1990)* con số này mang tính thị trường.Đây là một dân tộc trẻ được mọi người biết đến” – Ông nói thêm “Chúng tôi (CHLB Đức)không tài nguyên mà thành đạt là nhờ đẩy mạnh công tác giáo dục.Ai muốn tận dụng triệt để tài nguyên thiên nhiên thì trước tiên phải khai thác tài nguyên thiên nhiên con người”.(Báo Tuổi Trẻ-24/11/1991)

Hiện nay nền kinh tế tri thức toàn cầu hóa là cơ hội và thách thức đối với tất cả các nước.Khoảng cách về sự phát triển giữa các nước chính là do khoảng cách về tri thức.Nhiều nước đã đề ra “chiến lược đi tắt vào tri thức”,”chiến lược Công nghiệp hóa dựa vào tri thức”,”Sử dụng tri thức cho phát triển”…và một trong những nhân tố quan trọng hàng đầu để thực hiện các chiến lược ấy là phát triển vốn con người,vốn tri thức,phát triển mạnh Giáo dục đào tạo,nâng cao năng lực và khoa học công nghệ.

Theo Ông Andrew Steer-Giám đốc Ngân hàng thế giới tại VN(năm 2001),để xây dựng một xã hội tri thức, Việt Nam cần 4 yếu tố :

1-Hệ thống giáo dục phải đáp ứng được nhu cầu của thế giới hôm nay và ngày mai chứ không phải thế giới của ngày hôm qua.Thế giới ngày nay cần những học sinh học để biết cách giải quyết vấn đề,có khả năng làm việc trong một tập thể,phát huy sáng tạo với những ý tưởng mới và có thể truyển đạt ý tưởng mình một cách rõ ràng.

2-Cần phải có một niềm đam mê học hỏi và học hỏi suốt đời .Các công dân càng ý thức được rằng học tập về những điều đang thay đổi là một trách nhiệm hàng ngày.

3-Cần có những cách thức hiện đại và hiệu quả để tiếp cận với tri thức toàn cầu…- tất cả người công dân Việt Nam cần phải được tiếp cận với internet nếu không muốn tụt lại ở phần còn lại của thế giới.

4-Phải thiết lập một cách thức truyền tải thông tin mới đến các ngành công nghiệp để tạo ra những sản phẩm hiệu quả hơn.

Các chuyên gia đã nhận định: Kinh tế(KT)thế kỷ XXI là nền KT tri thức(knowledge)-(KT kỹ thuật số (Digital),KTmạng(Network),KTthông tin(information), KTdẫn dắt bởi trí tuệ(Knowledge driven)…)- chính nó sẽ làm đảo lộn cơ cấu kinh tế,cơ cấu lao động,cung cấp quản lý kinh tế và xã hội,thúc đẩy quá trình dân chủ hóa và bắt buộc mọi người phải học tập thường xuyên nếu muốn theo đuổi sự thay đổi diễn ra từng ngày,từng giờ trên toàn cầu.Mô hình giáo dục truyền thống sẽ chuyển sang mô hình học tập suốt đời.Đầu tư vô hình (cho con người, giáo dục,khoa học,văn hóa xã hội…),cao hơn đầu tư hữu hình(xây dựng cơ sở vật chất…)- đó là sự chuyển hướng mạnh trong chính sách đầu tư của những nước đang đi nhanh vào kinh tế tri thức.

Giáo dục Việt Nam cần làm gì ?

Từ thực tế giảng dạy,công tác quản lý trường phổ thông tại TP.Hồ Chí Minh nhiều năm qua ,tôi có mấy kiến nghị nhỏ :

-Đã đến lúc về mặt chiến lược chúng ta cần hiệu đính phương châm- triết lý giáo dục theo hướng “mở” trên nền tảng nhân bản,dân tộc,hiện đại-xuyên suốt trong toàn bộ hệ thống giáo dục từ Tiểu học đến Đại học,từ chương trình,sách giáo khoa,giáo trình giảng dạy đến qui trình đào tạo Sư phạm.-Những gì tiên tiến, cao cả,tốt đẹp nhất, là cứu cánh của nhân loại ,tôi chắc cũng không nằm lọt ra ngoài phạm trù Chủ nghĩa Xã hội..

-Ở bậc học phổ thông cần tinh giản mạnh chương trình, nghiên cứu rút bớt hoặc bố trí lại các môn học-không nhất thiết theo hình xoáy trôn ốc, nên chăng cuốn chiếu theo cấp lớp,hiện nay học sinh THPT dàn hàng ngang đối mặt quá nhiều môn – phải đến 13,14 đơn vị kiến thức: Văn,Toán,Vật lý,Hóa học,Lịch sử,Địa lý,Giáo dục công dân,Ngoại ngữ ,Sinh học,Công nghệ,Tin học,Thể dục,GD Quốc phòng,Hoạt động ngoài giờ lên lớp,Hoạt độn giáo dục Hướng nghiệp (K11 học thêm nghề phổ thông).Thử tưởng tượng theo pháp lệnh không được phép cắt bỏ, đập dập lược bớt chương trình,kiểm tra thi học kỳ không sót môn nào - ta nhìn thấy ngay :

- Với khối lượng kiến thức ôm đồm nhồi nhét, học sinh nếu không stress “tẩu hỏa nhập ma” thì cũng mụ mẫm con người!

-Vì ôm đồm cho nên dẫn đến cái gì cũng học nhưng học vẹt,nhớ táp nham,kiến thức phổ thông rỗng rễnh.

-Thi cử thì giờ chót (cuối tháng 3 hàng năm) Bộ mới công bố 6 môn thi TNTHPT, biết trước 3 môn Văn,Toán,Ngoại ngữ,thầy trò phải đoán mò dạy và học hú họa 3 môn thi còn lại là ẩn số suốt năm học.-Học hành thi cử kiểu đó có điều gì không bình thường- nhà trường phải tính toán “nhấn lướt” chương trình,tém gọn môn phụ - phát sinh chuyện dạy thêm,học thêm ,giáo viên quần thảo với công việc như những người lao động dũng cảm và biết trước mình sẽ được “dựng tượng” trong Ngày Nhà giáo (20/11) hàng năm…

-Cần sắp xếp sao cho khi lên cấp lớp12,học sinh chỉ còn phải học 6 đến 8 môn :Toán,Lý.Hóa,Sinh,NgữVăn,Sử,Địa,TiếngAnh- theo hướng các khối thi Đại học(A,B,D)- Việc phân ban qui định theo cách tăng giảm thời lượng,liều lượng kiến thức, hệ số môn chính ban.(học chung một bộ sách giáo khoa nhưng giới hạn chương bài theo ban)

-Rút bớt môn để có thời gian tăng cường tiết dạy thưc hành thí nghiệm,thực hành tiếng- tổ chức tham quan du khảo học ngoài trời.-có thời gian đầu tư soạn giảng đổi mới phương pháp ,tổ chức nhóm hs nghiên cứu các chuyên đề nhỏ,tập viết báo cáo khoa học dạng thu hoạch,thuyết trình,thảo luận,chất vấn…

-Nên chăng biên soạn lại giáo trình bộ môn Văn-Tiếng Việt - chú ý giáo dục bồi dưỡng phẩm chất nhân cách,tư tưởng tình cảm con người qua các bài tập đọc thuộc lòng( bậcTiểu học), các bài giảng văn(bậc Trung học) đậm chất nhân bản bởi trước khi là gì thì học sinh phải là con người cái đã,khoan vội khoác chiếc áo chính trị dày cui.- Hãy nhìn ra xã hội –thuốc thử của giáo dục - trẻ vị thành niên phạm pháp - nhiều vụ khung hình phạt phải bó tay bởi khi làm luật người ta chắc chắn các cháu là cháu ngoan tuyệt đối, không hề nghĩ con trẻ dám cầm dao vấy máu.(như vụ Lê Văn Luyện và các vụ bạo lực học đường).

Trên đây là mấy ý kiến thô thiển xin được đóng góp thêm.Câu chuyện giáo dục là câu chuyện sinh tử tác động đến vận mệnh dân tộc- một dân tộc có truyền thống hiếu học.Tôi hoàn toàn tin tưởng giáo dục Việt Nam không ngừng cải tiến đổi mới ,sẽ là chìa khóa mở cửa vào mùa xuân của đất nước.

Trong một dịp đến Việt Nam,trò chuyện với nguyên Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết,Ông Lý Quang Diệu-cố vấn chính phủ Singapore,đưa ra nhận xét: “Việt Nam đang có động lực lớn,năng lượng lớn cho phát triển.Điều quan trọng là cần có tầm nhìn lớn và bắt tay biến tầm nhìn ấy trở thành hiện thực”- và ông kết luận: ”Nếu thắng trong cuộc đua này – (cuộc đua trong giáo dục),sẽ thắng trong phát triển kinh tế” - Và “Việt Nam sẽ thắng !”. (Nguồn ViêtNamNet -17/01/2007).


______________________________________

(Saigon,12/5/2012)
© Tác giả giữ bản quyền.
. Đăng ngày 18.05.2012 theo nguyên bản của tác giả gởi từ SàiGòn.
. Xin vui lòng ghi rõ nguồn Newvietart.com khi trích đăng lại.