HÁT XOAN
– LỐI HÁT THỜI HÙNG VƯƠNG –
DI SẢN THẾ GIỚI MỚI NHẤT TẠI VIỆT NAM



Hát Xoan là loại dân ca lễ nghi, một “đặc sản” của vùng Đất Tổ. Hát Xoan thường xuất hiện trong các lễ hội mùa Xuân, hội Đình làng ở nhiều địa phương thuộc 4 phường hát Xoan (An Thái, Thét, Kim Đái và Phù Đức), tỉnh Phú Thọ.

Kiểu thức hát Xoan gần giống như hát Dậm (Hà Nam) hay hát Dô ở một số tỉnh vùng đồng bằng sông Hồng.

NGUỒN GỐC

Truyền thuyết cho chúng ta biết rằng hát Xoan ra đời từ thời Hùng Vương dựng nước, đồng thời mô tả cuộc hát của nàng Quế Hoa say đắm đến mức hoàng hậu của Vua Hùng quên đi nỗi đau sinh nở của người mẹ nên đã “mẹ tròn, con vuông”. Cuộc hát ấy diễn ra vào mùa Xuân nên gọi là Hát Xuân (chệch là Xoan). Ngoài ra, theo những phường Xoan ở đây, từ thuở Vua Hùng đi tìm đất để dựng Kinh đô. Dọc đường đi, anh em Vua dừng chân lại vùng có 4 thôn: An Thái, Thét, Kim Đái và Phù Đức…Thấy trẻ em đùa hát đồng dao vui chơi, Vua sai tùy tùng gọi bọn trẻ đến hát cho Vua nghe, Vua lấy làm thích thú và dạy bọn trẻ những bài hát mà Vua nghĩ ra. Sau cả bốn làng đều truyền nhau những điệu hát do Vua Hùng dạy.

Tại nơi Vua nghỉ chân và dạy trẻ hát sau này một ngôi miếu được dựng lên gọi là miếu Lãi Lèn (hiện không còn nữa) để cảm ơn Vua đã dạy dân điệu hát hay như thế. Nghi lễ hát cúng dân Vua của cả 4 phường Xoan đều diễn ra tại Lãi Lèn. Sau này, dân lập nên đình Thét để rước Vua về mỗi khi mở hội hoặc hát cầu Vua ban cho mùa màng bội thu, cảm ơn công đức Vua đã dạy dân làm ruộng, trồng dâu, trồng đậu, nuôi tằm và dệt vải. Thông qua việc thờ cúng này, người dân Phú Thọ coi Vua Hùng như một vị Thần nông.

Theo truyền thống, nghi lễ hát Xoan diễn ra hai lần trong năm: từ ngày mồng 1 đến mồng 7 tết Â.L (Lễ xuống đồng), sau đó là ngày 10-3 Â.L (xin Vua cấp nước xuống đồng cho cây lúa trổ dòng). Tất cả các làng tụ về miếu Lãi Lèn thờ Vua và hát nghinh Thần, sau đó các làng rước Vua về đình làng mình và tiếp tục hát ở đấy cùng 12 Quả cách (tràng mai cách, tứ dân thời cách, nhàn ngâm cách, hò chèo cách, đối dẫy cách, tứ đưa xoan cách, ngư tiều cách, xoan thời cách, hè mừng cách, mừng thu cách, đưa đông cách, hồi nghiên cách). Quả cách thứ 12 được gọi là Đóng đám (kết thúc nghi lễ cúng thờ). Hát Xoan theo trình tự quy định, gồm phần nghi lễ tôn giáo, phần diễn xướng 12 quả cách nêu trên…Cơ bản là hát lối và ngâm đọc, có thêm hát bội mang tính chất trữ tình, với nội dung về tình yêu lứa đôi, giao duyên.

Ngoài ra, hát Xoan kết hợp với dân ca địa phương tạo nên một loại hình sinh hoạt khá thú vị là Hát bợm gái, còn gọi là hát giao duyên, Hát múa bỏ bộ (có đến160 bài), mời rượu, đúm, cài huê, xin huê, đố huê, đố chữ, mó cá. Trong cả ba chặng hát: nghinh thần, đón đào Đức Bác và bợm gái thì Hát mó cá (khoảng 100 câu) trong chặng bợm gái được coi là thú vị nhất, bởi từ câu hát đến động tác múa đều mang đầy ý nghĩa của đời sống phồn thực.

Trong khi chặng hát nghinh thần có những câu trang nghiêm như:

“ Đôi tay tôi nâng cả đám làng, Trống tôi vỗ bên vông thờ vua thờ chúa,
Trống tôi vỗ bên tầm đức đại vương…”

Thì lối Hát mó cá có lời hát vừa vui vẻ vừa da diết:

“Đánh cá bóng giăng, đôi ta đánh cá bóng giăng, cá thời chẳng được dung dăng bắt đào.
Đôi ta mò cá đầm đăng, cá thời không được tung tăng mò đào…”

CẦN DỊCH SÁCH – HIỆU ĐÍNH LỜI CA HÁT XOAN

Các nhà nghiên cứu nghệ thuật dân gian về hát Xoan, cho biết: hầu hết lời hát Xoan tại Việt Trì - Phú Thọ được viết bằng chữ Nôm, hiện chỉ còn một bản gốc do ông Nguyễn Khắc Xương giữ, những bản chép tay bằng chữ Quốc ngữ được ghi lại sau này từ trí nhớ của một số nghệ nhân già. Việc học hát Xoan bằng chữ cổ khó tới mức các năm trước từng có cả những cuộc thi ‘hát Xoan đúng lời’.

Nghệ nhân của 4 phường hát Xoan kề trên hiện không ai có thể đọc được sách chữ Nôm ghi lời các làn điệu Xoan. Dù đã thấy có độ sai lệch ca từ mà các phường Xoan đang hát, nhưng chưa ai bỏ công nghiên cứu, chỉnh lại lời chuẩn. Vì thế, việc cần thiết ngay bây giờ, chính quyền cần làm là dịch sách ấy, rồi hiệu đính để mọi người khi hát hiểu từng câu hát có ý nghĩa thế nào. Hơn nữa, có khuyến khích được người trẻ học hát Xoan và đắm say với hát Xoan thì mới mong giữ lại được căn cốt của Xoan.

Điều đáng buồn nhất là nhiều người hiểu lầm hát Xoan là hát Ghẹo. Nhưng xoan là xoan mà ghẹo là ghẹo. Hiện nay ở Phú Thọ chỉ có 4 phường hát Xoan, còn hát ghẹo lại thuộc huyện Tam Nông. Trang phục hát Xoan cũng khác: đào mặc áo dài nâu non (không có thắt lưng bao xanh), váy đen, chít khăn mỏ quạ; kép mặc áo the khăn đóng; trai làng mặc quần áo trắng, thắt lưng đỏ.

ĐƯA HÁT XOAN VÀO TRƯỜNG HỌC

Giỗ tổ Hùng Vương năm nay cũng như mọi năm, hát Xoan không bao giờ vắng ở cửa Đình. Những đêm hát Xoan đời nay dường như vẫn ăm ắp đủ đầy ngần ấy, từ điệu hát mang tính lễ nghi tôn giáo đến diễn xướng các quả cách, hát lối, hát bội, giao duyên…như một sợi dây ràng buộc chặt giữa xưa và nay.

Trải qua cả ngàn năm, dù có lúc tưởng như đã biến mất khỏi đời sống, áo xống có thể đành xếp lại song điệu hát Xoan vẫn không ngày nào thôi ngân nga. Và mùa xuân này như những mùa xuân trước, những đêm hát Xoan vẫn mở giữa vòng ngoài người xem.

Đầu năm 2010, khi các nhà nghiên cứu âm nhạc Việt Nam hoàn thiện hồ sơ về hát Xoan để trình Tổ chức UNESCO công nhận là “Di sản văn hóa phi vật thể”, thành phố Việt Trì, Phú Thọ cũng lên kế hoạch gìn giữ hát Xoan bằng cách đưa vào dạy trong các trường học.

Đây chẳng phải là một việc đơn giản, vì hát Xoan cổ có những làn điệu rất khó. Lời hát cổ cũng rất khó học, khó hiểu. Chức “ông, bà Trùm phường Xoan” dành cho các nghệ nhân thuộc tất cả các làn điệu và cũng nắm vững nhất các nghi lễ hát múa trong những buổi biểu diễn tại Đình làng và Miếu thờ. Mỗi phường Hát Xoan có một ông Trùm, nhằm để hướng dẫn và day dỗ các người trẻ học hát Xoan Nhiều nghệ nhân dân gian về hát Xoan cũng lúng túng trong việc dạy hát Xoan cho các học sinh trường mẫu giáo, trung tiểu học. Nhưng khi ý tưởng trên được đưa ra đã có đến 81 giáo viên tham gia học hát Xoan do chính các ông Trùm và nghệ nhân truyền dạy.

Mất chừng một tuần lễ, các giáo viên âm nhạc có thể học được một vài bài hát cổ, kèm một vài bài được biên lời mới phù hợp với đời sống ngày nay hơn, dễ học dễ thuộc hơn.

Các trường đề ra muc tiêu giản dị: Giúp học sinh hiểu được giá trị, ý nghĩa và nguồn gốc của hát Xoan Phú Thọ, bởi tương lai của hát Xoan là ở nơi các học sinh. Sau hơn nửa năm học, tất cả học sinh đều đã biết đến hát Xoan. “Đấy mới chỉ là việc giáo dục phần ngọn, còn phần gốc thì rất lâu dài” giáo viên ấp ủ.

CÒN LẮM GIAN NAN

Bà Trùm Nguyễn Thị Lịch ở phường Xoan An Thái, vốn là người có nhiều công lao trong việc quảng bá hát Xoan bằng nhiều hình thức, từ truyền dạy cho những người trẻ đến tham gia biểu diễn tại các chương trình văn hóa nghệ thuật quần chúng của tỉnh, viết lời mới cho hát Xoan cũng như hướng dẫn lớp trẻ tham gia các cuộc thi hát dân ca. Vậy mà nay bà Trùm cũng không khỏi ngậm ngùi cho biết phường An Thái có tới 43 người, nhưng cả chục năm rồi kể từ khi tái lâp phường, khoản đầu tư “lớn nhất” đối với phường xoan An Thái, cũng là khoản đầu tư duy nhất cho hát Xoan Phú Thọ là 19 bộ quần áo cho các đào, kép. Với 19 bộ quần áo ấy, mỗi khi phường Xoan biểu diễn, 43 người (cả già, trẻ, gái. trai) chia nhau tuần tự, người này mặc ra biểu diễn xong thì vào cánh gà thay ra cho người khác mặc.

Ở phường Xoan Phù Đức, ông Trùm Lê Xuân Ngũ tự bỏ tiền may sắm trang phục và trang trải các chi phí khác khi đi biểu diễn. Tất cả vẫn chỉ nhờ nỗi mê Xoan đăm đắm truyền lại từ đời Tiên Tổ.

HÁT XOAN ĐƯỢC CÔNG NHẬN “DI SẢN THẾ GIỚI”

Tin mừng đến với phái đoàn tỉnh Phú Thọ tham dư Hội nghị UNESCO tại Bali, Indonesia là vào đúng 11 giờ ngày 24-11-2011, các đại biểu đã nhất trí công nhận Hát Xoan Phú Thọ là “Di sản Thế giới Văn hóa Phi vật thể”.

Sau khi các Học sinh tỉnh Phú Thọ biết đến Hát Xoan, rồi Thế giới vinh danh, Hát Xoan chắc chắn sẽ phải được tỉnh Phú Thọ nói riêng, Tổng cục Du lich và ngành du lịch Việt Nam, nói chung, đầu tư, hiệu đính, soạn các lời mới cho Hát Xoan để xứng tầm là một Di sản Thế giới Văn hoa Phi vật thể mới nhất của đất nước Tiên Rồng mến yêu của chúng ta.

Hiện nay, Việt Nam có 15 Di sản Thế giới đã được UNESCO công nhận kể sau :

- Nhã nhạc – Mộc bản (triều Nguyễn) – Cố đô Huế

- Động Phong Nha – Phố (cổ) Hội An

- Mỹ Sơn thánh địa – Thành nhà Hồ

- Hội Gióng – Cồng Chiêng (Tây nguyên) !

- Điệu Ca Trù – Quan họ Bắc Ninh

- (Hoàng) Thành Thăng Long – Bia Văn Miếu (Hà Nội- 2 lần)

- Vịnh Hạ Long (2 lần)

– Điệu hát Xoan

          Thập ngũ (15) Di Sản (Thế giới) !
                    (Lời mới của bài hát “London Bridge”)

Đặc biệt, vào ngày 11-11-2011, Vịnh Hạ Long vừa được tổ chức NewOpenWorld (NOW) bình chọn là 1 trong 7 Kỳ quan Thiên nhiên mới của Thế giới, gồm có:

- Vịnh Hạ Long, Quảng Ninh, Việt Nam

- Đảo Jeju ở Hàn Quốc

- Sông ngầm Puerto Princesa (Philippines)

- Đảo Komodo (Indonesia)

- Thác Iguazu, Brazil và Argentina

- Rừng Amazon, Nam Mỹ

- Núi Bàn ở Nam Phi, Châu Phi

          Thất (7) Tân Kỳ quan (Thiên nhiên) !
                    (Lời mới của bài hát “London Bridge”)

Quả thật, dù nhò bé Việt Nam vinh dự cũng có Vịnh Hạ Long - 1 trong 7 Kỳ quan Thiên nhiên mới, để có thể sánh ngang với Trung Quốc có Vạn lý Trường thành – 1 trong 7 Kỳ quan Nhân loại mới của Thế giới với gần 200 quốc gia lớn nhỏ khác nhau !

___________________________________

(Tham khảo: Nhiều tài liệu)

© Tác giả giữ bản quyền.
. Cập nhật ngày 01.12.2011 theo nguyên bản của tác giả từ SaìGòn .
. Đăng tải lại vui lòng ghi rõ nguồn Newvietart.com