Giới Thiệu Các Tác Phẩm
Văn Học Hy Lạp Cổ Đã Dịch Sang Tiếng Việt
của Nhà Văn - Dịch Giả HOÀNG HỮU ĐẢN




HOÀNG BÍCH NGA



1.2. Anh Hùng Ca Odyssée


T ác phẩm dày 602 trang, khổ 14x24, gồm 15 000 câu thơ, bìa in khá đẹp. Tác phẩm này là bản trường ca thứ hai của nhà thơ Hy lạp cổ đại Homère.

Nhà văn, nhà nghiên cứu văn hóa Jean Bérard đã viết: "Odyssée đã đào tạo, đã làm say mê trên một trăm thế hệ con người. Nó sẽ còn làm say mê bao nhiêu thế hệ nữa?".

Lời đầu sách của cuốn Odyssée dịch giả đã viết (trích nguyên văn trong tác phẩm Odyssée): Từ Iliade đến Odyssée - một bước tiến đáng kể.

"Cũng là hai "Trường ca của Homère"- có nghĩa là cùng một tác giả hoặc là cùng một thời đại - mà mới đọc qua một lần thôi, người ta có hai cảm nhận khác nhau: một bên chủ yếu là cảnh tượng những đoàn quân quyết liệt đánh nhau, đánh nhau dưới đất, đánh nhau trên trời, đâu cũng căm thù và máu, chỉ thỉnh thoảng (khúc ca VI, XVI) và từ khúc ca XXII mới thấy những dòng nước mắt và nỗi đau thực sự của con tim. Một bên là hiện tượng thật sinh động của một con người thông minh, tài ba, nghị lực, mưu trí – Ulysse, bị một ông thần vô hình vì thù riêng mà ngăn cản con đường về quê hương. Và cuối cùng, bằng mưu trí, tài ba và nghị lực của mình, chàng đã biết kiên trì chịu đựng tất cả và thắng tất cả, để trở về với người vợ thân yêu hai mươi năm đằng đẵng trung thành chờ đợi.

Hai đối tượng miêu tả khác nhau, hai kết cấu khác nhau, hai phong cách kể chuyện khác nhau, biểu hiện một sự chuyển biến quan trọng, đáng kể. Từ số phận của những tập thể, những cộng đồng, tác giả đã miêu tả số phận của những cá nhân. Cùng với hành vi bên ngoài, nhà thơ đã đi sâu miêu tả cuộc sống bên trong của mỗi người, những nỗi buồn vui, lo sợ, yêu ghét, thương nhớ, hy vọng đợi chờ... Bên cạnh Ulysse là nhân vật trung tâm được miêu tả một cách toàn diện và sâu sắc, còn có những nhân vật nữ, mà hình tượng để lại không thua kém bất cứ một hình tượng phụ nữ nào trong tiểu thuyết hiện đại và cả trong đời sống: Nausicaa, Nàng tiên Clypso, Pénélope, mãi mãi là những hình tượng điển hình.

Về phong cách miêu tả và diễn đạt, cái giống nhau chỉ là bề ngoài, cái khác nhau là cơ bản. Giống nhau về cách nói, một số từ ngữ, một số câu chuyển ý thậm chí, những đoạn miêu tả bằng so sánh... Khác nhau thì khá sâu sắc: Trong Iliade hầu như không có đoạn nào miêu tả trực tiếp thiên nhiên, trong Odyssée ngược lại, thiên nhiên và con người được miêu tả xen nhau, hòa vào nhau, bởi trong thực tế, con người không bao giờ tách khỏi môi trường sinh sống: Từ quê hương Ithaque, cho đến mỗi một xứ sở mà Ulysse có bước chân tới, nơi nào cũng được miêu tả khá tỉ mỉ, tỉ mỉ đến nỗi các nhà nghiên cứu và khảo cổ đã có thể dựa vào những chi tiết của Odyssée mà tìm tòi, phát hiện, khai quật và xác minh được một cách có căn cứ những địa điểm khác nhau trên bờ Địa Trung Hải mà Ulysse còn để lại dấu chân mình. Bờ biển Phéacie, hang động Circé, đàn cừu của Cyclope... ở đâu có con người là có thiên nhiên. Và ở đâu có con người, là ở đó có một niềm tâm sự. Cái vui phơi phới của Nausicaa gặp Ulysse đã nảy ra cái mơ ước sâu kín: có được con người đẹp ấy làm chồng; cái thông minh, mưu trí của Pénélope dựng nên một máy dệt lớn, ngày dệt, đêm tháo, hò hẹn với bọn cầu hôn bao giờ dệt xong tấm vải, sẽ chọn lấy một người trong bọn chúng để trao duyên; rồi cái tâm sự của nàng tiên cô độc Calipso, thắm thiết yêu thương Ulysse bảy năm ròng, bây giờ phải gạt nước mắt để chàng ra đi, lòng vẫn oán trách Thần Vương cay nghiệt đem thế lực quyền uy ra cách ngăn, chia rẽ tình yêu... nghe không khác gì phụ nữ ngày nay đòi quyền tự do, bình đẳng.

Vẫn là thuộc loại sử thi, trường ca cổ đại, nhưng Odyssée đã có những đổi thay cơ bản so với Iliade. Về nội dung, cấu trúc, phong cách diễn đạt, phương pháp miêu tả và xây dựng nhân vật... đã mang dáng dấp của những cuốn tiểu thuyết sau này, tương tự như những truyện nôm bằng thơ của Việt Nam: Bích Câu Kỳ Ngộ, Chử Đồng Tử, Bạch Viên - Tôn Các... Trong cuốn Những người lao động biển, tiểu thuyết của Victor Hugo, có đoạn tả cảnh con người chống với bão tố cũng quyết liệt như Ulysse chống với Skylla và Charibde. Và chắc chắn không phải chỉ một nhà văn Victor Hugo đã nghĩ tới Ulysse trong những tác phẩm nào đó của mình.

Dịch toàn văn, chú thích và xuất bản hai cuốn sách đồ sộ này, tôi mong muốn các bạn đọc thân mến nghiên cứu kỹ cả hai cuốn song song, IliadeOdyssée, phân tích và đối chiếu hai bên để thấy, ngoài cái giá trị phản ánh lịch sử văn minh, giá trị nhân đạo và giá trị nghệ thuật của nó, quả tình hai thiên anh hùng ca bất hủ ấy chứa đựng đủ các loại hình văn học: sử thi, thơ trữ tình, bi kịch, hùng biện, miêu tả và tự sự, và “hiểu được vì sao luôn luôn và ở tất cả các nước văn minh chúng vẫn đứng ở vị trí hàng đầu trong cấu tạo chương ngữ văn của các trường đại học."4

Như vậy là, bản anh hùng ca Iliade nói về chiến tranh và những số phận của con người trong chiến tranh cùng với những hành động quả cảm của họ trong cuộc đấu tranh giữ danh dự và giữ Tổ quốc. Còn Odyssée nói về lòng dũng cảm của con người trong cuộc đấu tranh chống lại những khó khăn, hiểm nguy xảy ra nhằm đè bẹp con người, và cuối cùng con người đã chiến thắng. Với sự thông minh, dũng cảm, Ulysse đã chiến thắng hiểm nguy để về với cuộc sống thanh bình bên người vợ yêu quí của mình. Mặc dù không có binh đao, máu lửa nhưng Odyssée vẫn dựng lên sự tích anh hùng của con người cổ đại và chủ nghĩa anh hùng của họ, dám đương đầu với hiểm nguy với sự khôn ngoan và lòng dũng cảm tuyệt vời. Thế giới của con người được Odyssée miêu tả sinh động với những khúc ca mang đậm tính thần thoại, bay bổng diệu kỳ.

Dịch giả đã giới thiệu nội dung tác phẩm Odyssée một cách cô đọng, người đọc có thể hiểu tổng quát để rồi đi sâu vào đọc tác phẩm, hiểu tác phẩm văn học cổ đại này dễ dàng hơn:

ODYSSÉE - BẢN ANH HÙNG CA CỦA SỰ KHÔN NGOAN VÀ TÀI BA

1.2.1. Khái quát

Odyssée (tiếng Hy lạp là Odysseus) - bản trường ca về Ulysse theo truyền thuyết, là bản anh hùng ca thứ hai của Homère. Nhưng theo hai nhà ngôn ngữ học của Alexandrie là Hellanicos và Xénon thì Odyssée không thể là của cùng một tác giả với Iliade. Vì:

1- Nền văn minh được phản ánh trong Odyssée đã ở mức cao hơn trong Iliade;

2- Cảm hứng, phong tục và ngôn ngữ trong Odyssée có nhiều khác biệt so với Iliade. Các nhà bác học ngày nay cũng thừa nhận: những phần xưa nhất trong Odyssée chỉ xuất hiện khoảng 50 năm sau Iliade tức là vào cuối thế kỷ IX trước công nguyên.

3- Kết cấu của Odyssée chặt chẽ hơn kết cấu của Iliade.

Nhưng cách sắp đặt tình tiết và ngay cách mở đầu một khúc ca có nhiều điều giống nhau giữa hai bản anh hùng ca cho phép ta nghĩ rằng với thiên tài của Homère vừa sâu sắc vừa phong phú và đa dạng, hai tác phẩm có thể vẫn do cùng một tác giả làm ra vào hai giai đoạn khác nhau của đời mình chứ không nhất thiết của hai tác giả cách nhau 50 năm.

Kết cấu của Odyssée hiện nay chúng ta có như sau:

- Phần xưa nhất và là phần cơ bản là phần thứ hai: Ulysse từ biệt nàng tiên Calypso dong thuyền đến đất nước Phéacie, lưu lại ở lâu đài Alkinoos một thời gian. Chàng kể lại những chặng đường phiêu lưu của mình từ khi chiến tranh thành Troie kết thúc cho đến lúc này. Vua Alkinoos rất quí Ulysse, cho người chuẩn bị thuyền bè cho chàng về Ithaque quê hương (khúc ca V- XII).

Tác phẩm được bổ sung dần. Phần bổ sung đầu tiên là từ khúc ca XIII đến hết khúc ca XXIV kể lại sự báo thù của Ulysse.

- Sau cùng, một Aède - nghệ sỹ hát rong - sáng tác không hay lắm nhưng có tài chắp nối, đã thêm hẳn một phần đầu, từ khúc ca I đến khúc ca IV, kể chuyện Télémaque, con trai của Ulysse, đi tìm cha, có tác dụng dắt dẫn vào đề và nối liền Odyssée vào với Iliade, và tạo cho Odyssée một kết cấu "tiểu thuyết" khá hiện đại.

Những đề mục lớn cũng như số hiệu các khúc ca, nhiều chỗ chênh lệch nhau, chắc chắn do những nhà ngôn ngữ học thời kỳ Alexandrie phân định, chỉ được ghi nhận sau thế kỷ III trước công nguyên.

1.2.2. Tóm tắt nội dung tác phẩm

1. Truyện phiêu lưu của Télémaque.

Nguyện đề: nguyện nữ thần thơ ca kể cho chúng ta nghe một vài chiến công của Ulysse.

Hội nghị các thần: Nữ thần Athèné xin với Zeus - cha giải phóng cho Ulysse, rồi dưới hình dạng Mentès, vua người Taphiens, nàng tới gặp Télémaque, con trai của Ulysse bảo cậu bé triệu tập hội nghị nhân dân để khiển trách bọn cầu hôn đang phá tán tài sản của Ulysse và ép buộc vợ chàng là Pénélope phải chọn một người trong bọn chúng làm chồng. Bọn này chống lại. Télémaque lại cầu nguyện Athèné. Nữ thần lại hiện lên dưới hình dạng Mentor, bạn của Ulysse, giúp cậu bé đóng tàu, giong buồm đi tìm cha (khúc ca I, II).

Télémaque đến Pilos, gặp Nestor: không có tin tức gì về Ulysse.

Télémaque lại đến Sparte, vợ chồng MénélasHélène (lúc này đã trở về với chồng cũ) tiếp đãi rất ân cần và cho biết trên đường trở về, Ulysse bị nàng tiên Calypso giữ lại trong hang động của nàng.

Đến đây, tác giả trở lại Ithaque, miêu tả sự bối rối lo âu của Pénélope và của bọn cầu hôn trước việc Télémaque vượt biển đi tìm cha (khúc ca IV).

2. Những chuyện kể tại lâu đài Vua Alkinoos xứ Phéacie - Mười chặng đưòng phiêu lưu của Ulysse.

Bốn khúc ca tiếp theo (khúc ca V- VIII) là phần xưa nhất và cũng là phần hay nhất của Odysse.

Theo lệnh Zeus, nàng tiên Calipso, mặc dù yêu Ulysse thiết tha, phải để chàng ra đi. Kẻ thù của chàng là hải thần Poséidon nổi phong ba hại chàng. Sau hai mươi ngày gian khổ vật lộn với sóng gió, Ulysse dạt vào đất Phéacie, được con gái vua Phéacie Alkinoos là nàng Nausicaa xinh đẹp giúp đỡ dẫn về lâu đài vua cha. Đây là một trong những đoạn tươi tắn, đẹp và hay nhất của bản trường ca (khúc ca VI). Ulysse giấu tên mình. Vua Alkinoos mở tiệc chiêu đãi. Nghệ sĩ hát rong- Aéde - Démodocos hát kể chuyện tranh chấp giữa Ulysse và Achille, chuyện con ngựa gỗ thành Troie. Ulysse xúc động khóc, vua Alkinoos để ý, biết. Rồi vua tổ chức những cuộc thi đấu trong đó Ulysse đã trổ hết tài năng và sức mạnh kỳ diệu của chàng.

Theo yêu cầu của Alkinoos, Ulysse nói thật tên mình và kể cho mọi người nghe câu chuyện 10 năm phiêu lưu của chàng trên mặt biển qua mười chặng đường đầy nguy hiểm, gian lao (khúc ca VII, VIII).

Thành Troie ở vùng Hellespont, Tây Bắc Tiểu Á, nhìn ra biển Égée. Ithaque ở bờ biển Tây Hy Lạp (biển Ionienne). Cuộc hành trình ngắn nhất là đi chéo một đường thẳng từ Troie băng qua biển Égée đến mũi Malée cực Nam Hy Lạp, rồi vòng theo bờ biển lên phía Bắc đến cử eo biển Corinthe là đến nơi. Nhưng người xưa của thời đại anh hùng chưa dám mạnh dạn vượt biển khơi, chỉ quen đi ven bờ. Trường hợp Ulysse là trường hợp đầu tiên vượt biển khơi.

- Chặng đường một: từ Troie đến Ismaros, xứ sở của người Kikones. Đánh nhau, chết mất sáu người, phải dong buồm chạy, hai ngày hai đêm liền.

- Chặng đường thứ hai: từ Ismaros đến mũi Malée, đáng lẽ vòng lên phía Bắc thì bị cơn gió mạnh, đoàn thuyền băng biển khơi đi về phía Tây Nam, chín ngày đêm liền, tạt vào xứ sở người Lotophages ăn hoa sen, ở vịnh Djerba, Nam Tunisie ngày nay.

- Chặng đường thứ ba: Ăn hoa sen thì sẽ quên ngày về, Ulysse cưỡng bách đoàn mình xuống thuyền; và có ngọn gió Nam liên tục ngày đêm, đến xứ sở Người Mắt Tròn Cyclopes, tức vùng núi lửa Vésuve ở vịnh Naples, trên bờ biển Tây (biển Tyrrhénienne) của nước Ý ngày nay. (Chúng ta nhớ rằng năm 79, núi Vésuve đã phun lửa hủy diệt cả thành phố Pompesi, Herculanum và Strabies).

- Chặng đường bốn: sau khi mất một số thủy thủ vào bụng tên khổng lồ Polyphème, Ulysse dùng mưu thoát ra được khỏi hang Cyclopes, dạt đến xứ sở thần gió Éole đến xứ sở Người Lestrigons ăn thịt người, tức ở vịnh Portro Puzzo (cảng Giếng) ở mũi Đông Bắc đảo Sardaigne ngày nay.

- Chặng đường năm: thoát khỏi bọn Lestrigons sau khi mất gần hết các thủy thủ, Ulysse lại đi về phía Đông, dạt vào hang động Circé cũng ở bờ biển Tây của Ý, phía Bắc vịnh Naples. Từ lâu đài Circé, Ulysse đến cửa ngõ âm ty gọi hồn người chết, được gặp một số người trong đó có mẹ là Eurycléa và thày bói nổi tiếng Tiresias, cho biết bọn cầu hôn sẽ đến quấy nhiễu, ép buộc vợ chàng là Pélélope phải lấy một người trong bọn chúng, nhưng Pélénope vẫn trung thành chờ chồng.

- Chặng đường sáu: rời khỏi lâu đài Circé, Ulysse vượt qua được một cách thắng lợi, nhờ có ý chí qua xứ sở của những nàng Sirénes mình chim mặt đàn bà có tiếng hát mê hồn, (tất cả những ai mê tiếng hát mà ở lại sẽ ở lại mãi nơi vùng xương trắng) tới một nơi nguy hiểm nhất, xứ sở của hai con quái vật khủng khiếp, Kharibde và Skylle, ở hai bên bờ eo biển Messine (Giữa đảo Sicile và mũi cực nam của bán đảo Ý ngày nay).

Lên đảo (Sicile), nhằm lúc Ulysse đang ngủ, các thủy thủ thịt mất nhiều con bò của thần mặt trời, chè chén suốt sáu ngày.

- Chặng đường bảy: Ulysse vẫn kịp xuống thuyền, Zeus theo yêu cầu của con là thần mặt trời, liền cho thổi ngọn gió đông rất mạnh, liền chín ngày đêm thổi bạt con thuyền Ulysse đến tận cùng của Biển Mặt Trời Lặn, tới hang động của nàng tiên Calipso, dưới chân núi Atlas - Bắc Phi- Gần eo biển Gibraltar.

- Chặng đường thứ tám: Calypso yêu Ulysse, bảy năm liền giữ chàng lại ở lâu đài của mình, muốn biến chàng thành bất tử. Nhưng rồi theo yêu cầu của Athéna, Zeus sai Hermès tới tận nơi ra lệnh cho Calipso phải tạo điều kiện đưa Ulysse trở về Ithaque. Ulysse ra đi. Poséidon vẫn nặng căm thù chàng. Thuyền chàng sắp sửa vào được đất liền, đã thấy đất Phéacia hiện ra trước mắt, thì Thần nổi sóng gió, làm cho chiếc bè của chàng tan tành, mọi thủy thủ đều bị chết. Một mình Ulysse dạt được vào bờ Phéacie, vương quốc của Alkinoos, cha nàng Nausicaa. Phéacie ( đảo Schérie) ở trên bờ biển Tây của Hy Lạp, phía bắc Ithaque, cách nhau một ngày đường, tức là đảo Corfou ngày nay.

- Chặng đường chín: được Alkinoos đón tiếp nhiệt tình, Ulysse kể lại cho Alkinoos nghe câu chuyện mười năm phiêu lưu của mình, tham gia những cuộc thi điền kinh do Alkinoos tổ chức - ở môn nào chàng cũng được giải - Cuối cùng, Alkinoos cho một chiếc thuyền với năm mươi hai thủy thủ đưa Ulysse về an toàn trong đêm, đặt chàng và bao nhiêu tặng phẩm lên đất Ithaque rồi rút lui khi trời chưa sang

- Chặng đường mười: trên đường về, chiếc tàu cùng với đoàn thủy thủ Phéacie bị Poséidon - ông Thần Biển thù dai đối với Ulysse - biến thành một tảng đá to, ngày nay là hòn đảo hình tam giác Karavi ở Tây Bắc Corfou.

    3 .Cuộc trả thù của Ulysse

Khúc ca XII- XVI kể câu chuyện của Ulysse từ lúc vua Alkinoos đóng cho một chiếc thuyền và cho đoàn thủy thủ người Phéacie đưa chàng về đảo Ithaque, sẽ sàng đặt chàng lên bờ trong lúc chàng đang ngủ say, rồi rút lui. Tỉnh dậy, Ulysse ngơ ngác chẳng biết mình đang ở nơi nào... Theo lời khuyên của nữ thần Athèné, trước tiên chàng tìm đến người chăn lợn cũ của mình là Eumée.

(khúc ca XIV). Télémaque cũng đến đó. Ulysse gặp con, lập mưu kế trừng trị lũ cầu hôn. Dưới dạng một kẻ hành khất, Ulysse lẻn vào chỗ tụ họp của chúng, bị chúng sỉ nhục, bị tên Antinoos đánh, chàng nguyền rủa nó.

Tối đó, vú già Euryclée rửa chân cho khách, nhận ra Ulysse (khúc ca XVII- XX)

Đến đây bắt đầu cuộc trả thù.

Trước kia, Pénélope, để lẩn tránh sự tấn công của chúng, đã tuyên bố sẽ lấy làm chồng kẻ nào trong bọn chúng biết sử dụng thành thạo nhất chiếc cung của chồng nàng. Hôm nay bắt đầu cuộc thi tài. Không một tên nào giương nổi chiếc cung của Ulysse cả. Ulysse bước vào chỗ thi, ra lệnh đóng hết các cửa lại và xin được dự thi. Bọn cầu hôn không cho, nhưng Pénélope đòi cho chàng được thi thử, rồi lui về buồng, Ulysse giương cung lên một cách dễ dàng và bắn một phát trúng ngay đích (khúc ca XXII).

Tức thời, với sự giúp đỡ của Télémaque, Eumée và Philoetios (người chăn bò của Ulysse) chàng đã trừng trị toàn bộ lũ cầu hôn, không một tên nào thoát chết (khúc ca XXII)

Ở phần đầu khúc ca XXIII, Pénélope nhận ra chồng. Đây là một trong những khúc ca hay nhất của Odyssée.

Khúc ca XXIII còn lại và khúc ca XXIV:

- Ulysse tìm tới xứ sở của cha là Laerte.

- Hồn bọn cầu hôn xuống âm phủ, gặp Agamemnon.

- Ulysse và Laerte nhận nhau.

- Cuộc chiến đấu giữa cha con Ulysse một bên với gia đình bọn cầu hôn và cuộc thu xếp dàn hòa.

Ulysse trở thành người chủ tuyệt đối của Ithaque.

1.2.3. Giá trị tư tưởng và nghệ thuật của Odyssée

Một sự khác biệt dễ nhận ra giữa hai bản trường ca của Homère về mặt tư tưởng là:

+ Iliade ca ngợi lý tưởng anh hùng trong chiến đấu, gắn liền cái vinh quang của cá nhân với vinh quang của tập thể, bộ tộc, đất nước;

+ Odyssée thì đề cao trí tuệ, sự tinh khôn và tài tháo vát cá nhân trong cuộc đấu tranh trường kỳ cho hạnh phúc của chính mình. Người ta có thể coi đó là một bằng chứng về sự chuyển biến tư tưởng - thế giới quan và nhân sinh quan- từ trạng thái còn nặng tính tập thể nguyên thủy sang trạng thái đã nhuốm đậm tính chất cá nhân. Cũng là một bằng chứng có giá trị rằng Odyssée xuất hiện sau Iliade.

Trong Odyssée, mỗi sự kiện xảy ra, một chi tiết có ý nghĩa đều xoay quanh cái trí tuệ thông minh và tài tháo vát của cá nhân Ulysse.

Với tư cách là nét đặc trưng của tâm lý thời đại, tài trí thông minh, tháo vát đó biểu hiện như thế nào? Trước hết, hãy phân tích tính cách nhân vật trung tâm.

Diện mạo chàng trai Ulysse, vua đảo Ithaque ấy trong Iliade mới chỉ được phác thảo qua vài nét đơn sơ, nhưng cũng đã khá nổi bật.

Đó là một người giỏi giang trong lời ăn tiếng nói, kiên cường trong chiến đấu và lắm mưu mẹo khôn ngoan để giành thắng lợi trong chiến tranh. Trong Odyssée, chàng trai đất Ithaque đã có một tính cách, một con người hoàn chỉnh, điển hình. Vừa bảo tồn những nét tính cách đẹp nói trên, Ulysse vừa phát triển nó lên đến mức có thể đạt tới, tôi luyện nó, thử thách nó qua mọi nguy hiểm, gian lao tưởng như sức con người không thể nào chịu đựng nổi.

Tư tưởng bao trùm quán xuyến tâm hồn Ulysse là cái ý chí trở về thấy lại Tổ quốc, quê hương, dù có phải trả bất cứ giá nào. Đó chính là lòng yêu nước, lòng yêu nước bắt đầu từ lòng yêu ngôi nhà mình đã sinh ra và lớn lên, gắn bó thiết tha với quê hương, xứ sở. Chính vì để thực hiện ý chí bất khuất đó mà chàng đã vận dụng hết sức mạnh tinh thần và thể xác của mình. Sự say mê của chàng không dữ tợn như sự say mê của Achille, nhưng sâu sắc không kém. Achille là một chàng điên, gần như là một đứa trẻ con; nhưng Ulysse lại là một tay cứng cổ dịu dàng.

Bị nàng tiên Calipso, rất mực yêu chàng, giữ lại trong hang động, chàng suốt ngày ngồi ở mỏm đá nhìn ra mặt biển sóng nước mênh mông mà tim kiếm hình ảnh của đảo Ithaque thân thương:

" Trên mỏm đá, người dũng sĩ thanh cao đang than khóc,

Vẫn chỗ này đây, tháng lụi ngày qua

Ngồi đó thường xuyên, dòng lệ chan hòa

Nức nở buồn thương mơ ngày trở lại..."

Đó là tất cả của Ulysse. Calipso âu yếm tìm đủ mọi cách giữ chàng lại, chàng không lay chuyển mảy may. Chàng đáp lại Nàng Tiên đang đắm đuối yêu mình ấy bằng những câu giản dị, đường hoàng mà đẹp đẽ biết bao:

"Hỡi Thần Nữ chí tôn đáng kính

Nghe ta nói và xin Nàng chớ giận!

Bản thân ta đã biết rõ trong lòng

So Pélénop vợ ta thì Thần Nữ đẹp xinh hơn,

Hơn dáng điệu, hơn về tầm vóc.

Pélénop chỉ là người trần tục,

Nàng, một nữ thần, mãi mãi duyên tươi.

Dù sao, ta vẫn cầu mong ước nguyện từng ngày

Được về quê quán và ánh lên phút giây đoàn tụ.

Dù phải chịu muôn vàn gian khổ nữa

Do một vị thần dội xuống giữa trùng dương

Cũng xin vâng, bởi trái tim ta đau khổ đã từng

Ta đã chịu nhiều và trải nhiều vất vả

Trong cuộc chiến tranh, giữa làn sóng cả.

Sau những nỗi qua rồi, nếu phải chịu thêm

Một nỗi xót xa, ta sẽ chịu cam lòng!..."

(Khúc ca V, câu 259-274)

Con người giàu tình cảm ấy tất phải là con người rất tế nhị bởi tế nhị là khôn khéo trong sự chân thành tình cảm. Ulysse xử trí "hay" biết bao khi chàng trần truồng trên bãi biển mà gặp người con gái đẹp, nàng Nausicaa!

" Nữ chúa ơi! Tôi quỳ gối dưới chân Người,

Dù là thần linh hay là khách trần ai-

Là thần linh, giữa các vị chủ nhân bất diệt

Của cánh đồng trời, thì Nàng hẳn phải là Artémis

Con gái yêu của đấng vĩ đại Thần Vương:

Tầm vóc kia, dáng đi kia, sắc đẹp ấy: chính Nàng!

Là người thế, ở với chúng tôi cõi đời tục lụy

Thì hạnh phúc ba lần mẹ và cha nàng yêu quí!

Hạnh phúc ba lần những người máu mủ anh em!

Trong tim họ say sưa, nàng rót bao sung sướng êm đềm

Mỗi lúc thấy trời xanh xinh đẹp ấy

Của gia đình, bước chân vào vũ hội.

Vào tận đáy tâm hồn, hơn mọi khách trần ai,

Sung sướng thay người trai trẻ anh tài

Bằng tặng phẩm, được đưa nàng về chốn

động phòng hoa chúc!

Mắt tôi chưa từng thấy một ai xinh đẹp

Có thể sánh nàng, dù nữ giới hay nam nhi,

Gặp nàng đây, tôi ngượng ngập trăm bề...

Tại Đê-lôx xưa, cạnh đền thờ Phê-bux

Tôi đã thấy một hiện tượng tương đương xuân sắc:

Một chồi tơ cây cọ chọc trời xanh..."

( Khúc ca VI, câu 185- 205 )

Ở nửa sau bản trường ca, Ulysse tỏ ra có một sức mạnh tinh thần đáng quí. Về tới nơi rồi, vẫn chưa được hưởng cái hạnh phúc bao nhiêu năm ấp ủ "thấy lại quê hương", chàng phải nén đựng căm thù, nén đựng tình cảm để hội đủ điều kiện cần thiết hòng trừng trị dứt điểm cả lũ cầu hôn từng làm khổ nhục vợ mình suốt cả mười năm. Cách làm của chàng hết sức khôn khéo, thận trọng. Và khi chàng ra tay, thì quyết liệt không ai bằng. Hơi tiếc rằng về nghệ thuật mà nói, tác giả đã không miêu tả nhiều hơn, sâu hơn chút nữa cái tình huống tình cảm đặc biệt giàu chất bi kịch và chất thơ này.

Các nhân vật khác, tuy không được miêu tả kỹ càng như Ulysse, nhưng cũng đều mang những nét tính cách khá tiêu biểu.

Télémaque còn trẻ quá, yếu đuối và vụng về trong hành động, đó là lẽ đương nhiên. Nhưng cậu biết yêu thương cha mẹ, biết bất bình trước hành vi của bọn cầu hôn, và phần nào đã ý thức được cái địa vị xã hội của cha mình và cũng của bản thân mình, do đó đã tỏ ra rất biết điều và dễ thương trong cả cuộc hành trình vượt biển, tìm đến những người bạn của cha mình hỏi dò tin tức.

Eumée là một sáng tạo tuyệt vời nhất của tác giả ở nửa sau của Odyssée. Eumée là điển hình người đầy tớ già tận tụy và trung thành tuyệt đối, hoàn toàn không vụ lợi và cả không nghĩ đến chuyện người ta trả nghĩa, đền ơn: tất cả chỉ vì lòng mến yêu, trân trọng. Cảm động biết bao khi nghe Eumée kể chuyện "ông chủ" của mình với Ulysse (vừa trở về Ithaque) dưới hình dạng một kẻ ăn mày: ông ta đinh ninh Ulysse, chủ của ông ta có thể chết từ lâu rồi.

"... Xót xa thay, ông chủ thánh thần xa vắng của tôi!

Trong khi đã vì người, khóc than thương nhớ,

Tôi còn phải nuôi béo hàng đàn lợn nữa

Cho những lũ người khác đến ăn không,

Thì chủ tôi phiêu bạt mãi trên đường

Biết đâu đang đói khát tại một miền quê hay thành phố,

Một dân tộc nào không nói cùng ngôn ngữ

Nếu người còn được ngắm trời cao!"

Alkinoos là một ông vua lý tưởng, giàu có, phóng khoáng, hiếu khách và rất mực chân tình, đã đoán biết người khách lạ trôi dạt trần truồng vào xứ sở của ông không phải là một ông khách tầm thường khi thấy Ulysse rưng rưng nước mắt trước những lời ca ngợi các chiến công ở thành Troie của ông già nghệ sĩ hát rong.

Về nhân vật nữ, nổi bật lên là hình ảnh của Pénélope, Arété, Hélène và Nausicaa. Họ không được miêu tả đậm đà như các nhân vật nữ khác trong Iliade, nhưng lại nổi bật lên ở những tính cách tế nhị trong tình cảm.

Pénélope luôn luôn có cái phong thái nghiêm nghị, đường hoàng, cao thượng, xứng đáng với địa vị vương giả của mình, nhưng vẫn tự nhiên, giản dị, dịu dàng.

Vắng mặt chồng hai mươi năm đằng đẵng, nàng luôn luôn giữ một dạ trung thành, chung thủy, kiên trì và khôn khéo đối phó với trăm ngàn mưu chước của bọn cầu hôn, trong thâm tâm vẫn tin tưởng cái ngày chồng sẽ trở về đoàn tụ.

Một chi tiết nói lên sự tính toán khôn ngoan của nàng nhằm lẩn tránh sự tấn công của bọn chúng là nàng hứa: sẵn sàng kết hôn với kẻ nào sử dụng được một cách hiệu quả nhất chiếc cung của chồng mình - một thử thách xem ra "bở ăn" đối với bọn cầu hôn, nhưng với nàng thì là một thử thách mà sẽ không ai thực hiện được bao giờ.

Khi Ulysse đã trở về, nàng tỏ ra hết sức cảnh giác (câu chuyện cái giường), có lẽ hơi quá cảnh giác một chút. Nhưng khi hai vợ chồng nhận ra nhau thực rồi thì tình yêu thương, nhớ nhung của nàng bao nhiêu năm bị nén lại, đã bộc lộ một cách dạt dào, trong sáng và cảm động!

Nếu Pénélope trong văn học cổ đại đã được coi là điển hình người vợ trung thành thì Nausicaa, con gái vua Alkinoos, là một hiện tượng cực đẹp nếu không phải là đẹp và tươi tắn nhất trong văn học thời xưa. Nausicaa đẹp về hình dáng, thể chất, tính nết, tinh thần, một cô gái toàn diện.

Hồn nhiên, yêu đời, chăm lao động, lại nhanh nhẹn, đảm đang, nàng sung sướng biết bao khi được chuẩn bị cho ngày cười của mình. Ta hãy nghe nàng dùng lời lẽ tế nhị như thế nào khi nàng xin cha một chiếc xe với những con la để ra sông giặt giũ quần áo mà không để cho cha thấy được cái động cơ chính đáng làm phấn khởi lòng nàng:

" Cha thân yêu, cha có vui lòng trang bị cho con

Chiếc xe cao có những bánh xinh tròn?

Con muốn chở quần áo ra sông để giặt:

Nhà có bao nhiêu thứ đã dùng, cáu ghét.

Trước hết là cha, cùng các vua đi dự hội đồng

Cũng ưa mặc lên mình những áo quần không một vết hoen

Và bên cạnh, ở trang viên này, còn năm anh con nữa,

Hai đã có gia đình, còn ba anh chưa vợ,

Đang phát triển hài hòa như những cành tơ,

Không tắm giặt tinh tươm thì chẳng bao giờ

Họ muốn dự những chiều vui vũ hội.

Những việc đó con phải quan tâm lo tới."

Nàng không hề đả động chuyện riêng tư:

Một chữ "hôn nhân" đủ khiến Nausicaa nét mặt đỏ nhừ.

Nhưng vua đã đoán được lòng nàng, khẽ đáp..."

(Khúc ca VI, câu 70- 84)

Trong lúc giặt xong, đợi cho khô áo quần, "Nausicaa có đôi cánh tay trắng nõn" cùng các thị nữ chơi bóng với nhau, rồi nàng bắt nhịp cho mọi người ca hát. Chẳng khác nào vị "Nữ Thần muôn năm trinh nữ" Artémis giữa các tiên nga của đồng ruộng, núi khe.

Không những đẹp và tế nhị, thông minh, Nausicaa còn giàu tính tự tin, kiêu hãnh một cách đứng đắn mà dễ thương, rất bạo dạn, luôn luôn làm chủ mình. Khi Ulysse xuất hiện, các thị nữ thấy chàng trần truồng đều sợ bỏ chạy. Riêng Nausicaa đứng lại, bình tĩnh nghe lời Ulysse khẩn cầu, rồi với một thái độ cảm thông, chan chứa tình người, nàng ra lệnh cho thị tỳ chăm sóc Ulysse, dẫn chàng ra sông tắm rửa. Mặc quần áo đẹp của Nausicaa cho Ulysse bỗng thay hình đổi dạng, thành chàng trai sáng láng, đẹp lồng lộng như một vị thần. Nàng ngợi khen và trong tim nàng suy nghĩ những điều thầm kín:

"Hỡi thị nữ có cánh tay ngọc ngà, nghe ta phân tỏ:

Hẳn phải có sự đồng tình nhất trí

Trong mọi thần linh chủ núi Olempe

Thì trên dải đất ta, người Phéaciei dòng dõi thánh thần

Con người đó mới đặt chân lên được bến.

Thú thật, vừa lúc nãy, ta tưởng chàng thấp kém,

Giờ đây, chàng giống vị thần ở chốn thiên cung.

Ôi! ước gì, với ta, chàng được cái tên đẹp là "chồng"!

(Khúc ca VI, câu 307- 314 )

Tính cách Nausicaa tuy mới là phác thảo nhưng thật là hoàn chỉnh. Trừ Pénélope ra, không có nhân vật nào trong Odyssée được miêu tả với những nét đẹp có giá trị tinh thần và kịch tính như vậy.

Các thần trong anh hùng ca Odyssée đã có những nét khác biệt rõ ràng so với các thần trong Iliade; ngôn ngữ ngày nay nói: họ đã có những nét đổi mới. Họ không chia phe chia cánh ủng hộ người này, làm hại người kia nữa, trừ Poséidon Hải Thần. Nhưng Poséidon dường như cũng không dám trái với chiều hướng chung của các thần lắm nữa. Thần chỉ nổi khùng thù vặt Ulysse trong mười ngày làm chàng suýt bỏ mạng, rồi thôi. Còn các thần khác đều nhát trí ủng hộ Ulysse trở về Ithaque.

Đặc biệt nữ thần Athèné, vị nữ thần thông minh và tài năng nhất trong cả họ nhà thần, lại là vị thần bảo hộ cho Athènes - Hy Lạp, thì luôn luôn theo dõi mỗi nước bước của hai cha con Ulysse và Télémaque, giúp đỡ, hướng dẫn, giữ gìn và bảo toàn họ cho đến tận cùng, không một giây phút nào quên. Chuyện một nữ thần thông minh nhất thiên cung bảo vệ một chàng trai người trần thông minh, tài năng nhất của non sông Hy Lạp, âu cũng là điều tất yếu, logic và là điều nhân loại chờ mong. Nó phản ánh một quan niệm mới mẻ và tiến bộ về vai trò và vị trí các thần, có nghĩa là một quan niệm trong sáng hơn về tôn giáo với tư cách là một hệ thống tư tưởng và nhu cầu căn bản của con người - tư tưởng và nhu cầu căn bản ấy đã mang sẵn trong nó xu thế tất yếu hướng về cái thật, cái tốt và cái đẹp, nhằm đạt tới cái cân đối, hài hòa trong cuộc sống cá nhân cũng như cuộc sống xã hội.

Người Hy Lạp là một trong những dân tộc đã đạt tới cái triết lý - triết lý bắt đầu từ những ý niệm về thần linh - của sự cân đối hài hòa ấy sớm hơn cả.

Tóm lại về phương diện nghệ thuật, ngoài kết cấu chặt chẽ và những tính cách nhân vật rõ nét hơn các nhân vật trong Iliade, anh hùng ca Odyssée còn có những đoạn miêu tả, những đoạn tự sự, những đoạn trữ tình sâu sắc tế nhị, phối hợp hài hòa hơn; lời thơ cũng chau chuốt, giàu hình tượng và truyền cảm hơn trong Iliade. Sự có mặt của nhiều từ trừu tượng trong Odyssée đánh dấu một trình độ suy tư sâu hơn của tác giả.

Người Hy Lạp không nhầm khi họ đọc Odyssée. Đối với họ, Ulysse chiến binh và thủy thủ là sự thể hiện "Tài hoa Hy lạp, trong đó sự tế nhị, khôn ngoan trở thành một vũ khí mạnh hơn sức mạnh. Nhờ thế mà nhân vật trung tâm, người duy nhất sống sót (trong khi toàn bộ các bạn đồng hành đều hoặc bị tàn sát, hoặc bị chôn vùi dưới biển sâu) đã lần lượt chiến thắng mọi trở ngại đáng sợ nhất: bão tố, những nàng Sirénes có giọng hát mê hồn, các mụ phù thủy có nhiều bùa phép. Chàng thoát được cả nàng tiên Calipso đa dùng sức quyến rũ để giam hãm chàng bảy năm liền trong tiên động của nàng”.

Iliade ca ngợi tinh thần dũng cảm trong chiến đấu, đề cao lý tưởng anh hùng. Odyssée ca ngợi sự thông minh và tài hoa khôn khéo để bảo vệ và xây dựng cuộc sống của con người, hai mặt cơ bản trong tính cách con người Hy Lạp đã sáng tạo nên nền văn minh rực rỡ, huy hoàng bậc nhất ngày xưa.

1.2.4. Chú dẫn về những thần có liên quan đến Trường ca Odyssée:

+ Thần Zeus (Dơt)

+ Hải thần Poséidon

+ Nữ thần Athèné

+ Nữ thủy thần Calypso

+ Thần nhắn tin Hermes


Đọc trong kỳ tới :

PHẦN THỨ HAI : BI KỊCH HY LẠP



© Tác giả giữ bản quyền .
. Cập nhật trên Newvietart.com ngày 07.10.2011 theo bản gởi của tác giả từ Sài Gòn.
. Đăng tải lại vui lòng ghi rõ nguồn Newvietart.com