Giới Thiệu Các Tác Phẩm
Văn Học Hy Lạp Cổ Đã Dịch Sang Tiếng Việt
của Nhà Văn - Dịch Giả HOÀNG HỮU ĐẢN




HOÀNG BÍCH NGA


ANH HÙNG CA ILIADE VÀ ODYSSÉE (HOMÈRE)

Trong các bộ sách dịch của nhà văn Hoàng Hữu Đản, bộ sách dịch văn học cổ Hy Lạp là đồ sộ nhất, những sinh viên học khoa lịch sử, khoa văn ở các trường đại học cần tìm để đọc, nhằm mở mang kiến thức của mình khi học về Lịch sử và văn hóa của đất nước này.

Nền văn hóa cổ Hy - La ( Hy Lạp và La Mã ) vẫn được coi là nền tảng của văn hóa châu Âu suốt từ thời Phục Hưng đến thời hiện đại. Những tác phẩm văn học cổ còn lại của Hy Lạp và La Mã không những cho người đọc đời sau thấy được những giá trị nghệ thuật, giá trị văn chương, mà còn tái hiện lịch sử cổ Hy- La sinh động, dễ nhớ khiến ta hiểu sâu sắc, cặn kẽ hơn.

Những tác phẩm văn học cổ của Hy Lạp mà dịch giả chọn dịch là những vật báu, là thư tịch của người xưa để lại, sống mãi với thời gian, nhờ nó người ta hiểu được lịch sử xa xưa một cách cụ thể chứ không như qua huyền thoại hoặc truyền miệng.

Nhà văn Hoàng Hữu Đản chọn dịch các tác phẩm văn học Hy Lạp cổ, trước hết vì ông muốn hiểu biết lĩnh vực văn hóa, văn học, lịch sử của Hy Lạp. Ông đã đọc và dịch để phục vụ cho công tác giảng dạy của ông. Sau nữa, ông muốn tác phẩm dịch của mình được xuất bản rộng rãi góp phần tăng thêm số lượng những cuốn sách cần cho học sinh, sinh viên và những người yêu thích văn học cổ Hy Lạp đương thời.

Trước khi có những tác phẩm văn học cổ Hy Lạp được dịch nguyên tác sang tiếng Việt một cách có hệ thống của ông Hoàng Hữu Đản đã có một số cuốn sách văn học cổ của Hy Lạp được lược dịch. Người Việt Nam, vốn ngoại ngữ tiếng Anh, Pháp, Hy Lạp... chưa được sâu rộng nên ít người đọc được nguyên tác, vì thế có những hạn chế nhất định khi tìm hiểu gốc rễ những vấn đề có liên quan đến nền văn minh cổ đại Hy Lạp, một trong những chiếc nôi của lịch sử loài người. Là một dịch giả tâm huyết, nhà văn Hoàng Hữu Đản đã đầu tư hàng chục năm trời để dịch những tác phẩm văn học cổ này.

Ngay trong lời đầu sách viết cho cuốn Anh hùng ca Iliade, ông Hoàng Hữu Đản đã viết:

"Những tác phẩm văn học cổ điển Hy Lạp, như các trường ca của Homère (Iliade và Odyssée), những bi kịch của Eschyle, Sophocle, Euripide, những hài kịch của Aristophane, những tác phẩm sử học của Herodote, Thucydide, Xenophon, những bài diễn văn nảy lửa của Demosthenes, nhà hùng biện số một của thế giới cổ đại... đã, đang và chắc chắn sẽ còn giữ mãi một vị trí quan trọng hàng đầu trong nền văn học phương Tây và thế giới, do giá trị nghệ thuật và nhân văn ngàn đời bất hủ của chúng.

Trong chương trình đại học các nước, những tác phẩm nói trên được giảng dạy với tư cách là những tác phẩm hoàn chỉnh, mẫu mực đầu tiên của mỗi thể loại văn học. Ở Việt Nam, nền đại học dạy bằng tiếng Việt đã có từ ngót năm mươi năm nay. Tuy nhiên ngoài một số bi kịch và những trích đoạn của Iliade và Odyssée dịch bằng văn xuôi nhằm phục vụ đối tượng chính là thiếu niên học sinh, chúng ta chưa hề có một bản dịch toàn văn nào của hai thiên anh hùng ca vĩ đại ấy. Còn những tác phẩm khác thì chưa được dịch."1

Với những suy nghĩ của một nhà giáo muốn hiểu biết đến tận cùng đất nước, con người của nền văn minh Hy Lạp cổ, thông qua những dấu ấn để lại như các tác phẩm văn học cổ mà Hy Lạp còn lưu giữ được, ông đã tìm hiểu, đọc và dịch một số tác phẩm của họ qua các bản tiếng Pháp. Với vốn tiếng Pháp và tiếng La tinh mà ông có, cộng với sự say mê văn học cổ Hy Lạp của mình, ông đã miệt mài dịch những tác phẩm này, và gần đây, các tác phẩm ấy được hai nhà xuất bản là Văn học và Giáo dục ấn hành. Ông muốn truyền những điều hiểu biết sâu rộng của mình cho lớp con cháu mai sau bằng cách để họ tiếp cận với chính nền văn minh Hy - Lạp do người Hy Lạp cổ viết, thông qua tác phẩm của họ được ông dịch ra tiếng Việt.

Ông Hoàng Hữu Đản chọn dịch hai tác phẩm đầu tiên và cũng là tác phẩm cổ xưa nhất của Hy Lạp là Anh hùng ca Iliade (19 000 câu thơ, gần 800 trang) và Odyssée (15 000 câu thơ, 602 trang ) của tác giả Homère. Hai tác phẩm này được dịch toàn văn bằng thơ, có chú thích, dẫn giải và giới thiệu để người đọc dễ theo dõi. Tiếp đến ông dịch đại bộ phận các hài kịch Aristophane, quá nửa các bi kịch của Eschyle , Sophocle, Euripide. Ông dịch miệt mài với niềm say mê và hy vọng của một nhà giáo, nhà văn, đó là tác phẩm đến được tay những người cần đến nó: những nhà nghiên cứu văn hóa, lịch sử, những thày giáo, những học sinh, sinh viên... Nhưng khi dịch xong thì không một nhà xuất bản nào nhận in vì khối lượng đồ sộ của nó. Loại sách này bán ra kén độc giả, nếu với mục đích kinh doanh thì sách bán không chạy, nơi phát hành và các nhà phân phối rất sợ không có lãi khi nhận bán những cuốn sách này. Sách dùng cho người nghiên cứu và yêu thích văn học, lịch sử là chính. Vì thế, sách dịch rồi mà ông vẫn không tìm được nơi ấn hành các tác phẩm của mình.

Không nản chí, ông tìm đến các mạnh thường quân quan tâm đến văn hóa, nhất là lĩnh vực văn học. Cuối cùng thì ông cũng gặp được nhà tài trợ đáng kính là ông Patrice Calmes, Tổng giám đốc công ty nước giải khát B.G.I. Là một trí thức hiểu biết về đất nước, lịch sử, con người Việt Nam lại giàu nhiệt tình hoạt động mong muốn hợp tác có hiệu quả Ông Patrice Calmes đã sẵn sàng giúp đỡ để ông Hoàng Hữu Đản xuất bản được cuốn sách dịch Anh hùng ca Iliade trước ngày họp Hội nghị Thượng đỉnh của các nước nói tiếng Pháp tháng 11/1997 tại Hà Nội, Việt Nam.

Và tháng 10/1997 cuốn Anh hùng ca Iliade được Cục Xuất bản cho giấy phép, nhà xuất bản Văn học ấn hành , công ty B.G.I tài trợ tài chính đã ra mắt bạn đọc. Cuốn ODYSSÉE mãi đến tháng 1/2001 mới được xuất bản.

Muốn hiểu biết về văn học Hy Lạp, trước hết phải hiểu về đất nước, con người của Hy Lạp. Vì thế khi giới thiệu tác phẩm dịch của mình, ông Hoàng Hữu Đản đã giới thiệu rất cụ thể và sinh động về đất nước giàu tính văn hóa và đẹp như thơ - Hy Lạp. Toàn văn lời giới thiệu của ông về đất nước Hy Lạp được viết như sau:

"Đất nước của những người yêu nghệ thuật"2

Phía đông nam châu Âu, nhô ra Địa Trung Hải là một bán đảo gồ ghề, bao bọc xung quanh có hàng ngàn đảo nhỏ xanh biếc. Đó là xứ sở một nền thần thoại đẹp đến kỳ lạ, in dấu trên mỗi ngọn núi, dòng sông, mỗi khu rừng, eo biển, mỗi thành phố đông vui cho đến mỗi hòn đảo cô đơn giữa mênh mông sóng vỗ đêm ngày.

Đất nước ấy là của những con người có một trí tuệ thông minh, linh hoạt, những tài năng đa dạng và tinh xảo, một khiếu thẩm mỹ tuyệt vời, đã sáng tạo ra một nền văn minh chói lọi nhất xưa kia, cơ sở đầu tiên vững vàng của nền văn minh thế giới. Đó là cái nôi của nền văn học - nghệ thuật cổ đại mà những thành tựu lớn lao vượt qua những tàn phá của thời gian và những kẻ thù man rợ để mà tồn tại, đến ngày nay vẫn không khỏi làm cho chúng ta phải lạ lùng, bỡ ngỡ. Có thật chính họ, những con người sống trước chúng ta trên hai ngìn năm trăm năm ấy, đã làm ra những điều kỳ vĩ này chăng?

Một ngôi điện Parthénon với những hàng trụ cẩm thạch trắng chạy xung quanh với hai trăm năm mươi hai bức phù điêu tuyệt diệu; một bức tượng tròn bằng ngà và vàng của nữ thần Athéna cao mười hai mét, cây hải đăng Alexandrie, thư viện Alexandrie với 700 000 cuốn sách trong đó có những thiên anh hùng ca bất hủ Iliade và Odyssée. Tất cả những thành tựu đó đều như những tấm huân chương trên ngực biểu dương cái khả năng thành tựu sáng tạo vô tận của con người.

Nhà triết học, nhà khoa học, người nghệ sĩ và nhà thơ trong chàng trai Hy Lạp ngày xưa chính là cái tuổi hoa niên của nhân loại. Phơi phới yêu đời và nghị lực, say hiểu biết, tin ở mình, một buổi sáng mùa xuân hoa lá xanh tươi, chan hòa anh nắng, chàng ôm chiếc huyền cầm đi tìm thế giới bao la diệu kỳ của Chín Nàng thơ. Từ chỗ ở thần tiên, các nàng thơ ngày ngày để mắt xuống cõi trần tìm một bóng dáng thân yêu để truyền lại cho đời những tài hoa bất tuyệt.

Giữa lúc chờ mong tha thiết ấy, chàng trai Hy Lạp bỗng nhẹ nhàng tới gõ cửa tiên cung, ra mắt các nàng. Rung động trước vẻ đẹp cân đối, hài hòa của chàng trai trẻ, các Nàng Thơ âu yếm san sẻ cho chàng tất cả những tinh hoa tài nghệ của mình. Thấy như vậy vẫn chưa đủ bộc lộ hết mối tình gắn bó, các nàng dời luôn chỗ ở của mình xuống ngay xứ sở của chàng trai, trên các ngọn núi Pinde, Heslicon, Parnasse thắm đẹp bốn mùa. Rồi các nàng thay phiên nhau rót chất thần đơn thơm ngát, ngọt ngào thanh khiết của mình vào trái tim, khối óc và mỗi đường gân, thớ thịt của chàng trai.

Bởi vậy, đặc điểm nổi bật của nền văn học Hy Lạp ngày xưa là nó chứa đựng một chất thơ đậm đà, man mác. Chất thơ thấm đượm mỗi chiến tích anh hùng qua lời ca của người nghệ sĩ hát rong. Chất thơ say đắm, ngọt ngào trong tiếng nói yêu thương của một Sapho nữ sĩ. Chất thơ tỏa ra từ một câu trả lời nặng ý nghĩa trên miệng vua Cercés (Ba Tư) mà nhà sử học đã "thính tai" nghe được. Chất thơ đọng lại sâu nhất trong những thiên bi kịch, trong lời Eslectre khóc em, Médée khóc con, Đội đồng ca ca ngợi con người... Ngày nay đi qua di tích nhà hát cũ, người ta như vẫn còn như nghe vọng lại những lời thơ đã từng làm say đắm mọi người trong các ngày hội lễ thần Dionysos, ở mọi thành bang".

Đây là hai tác phẩm văn học cổ Hy lạp vĩ đại nhất của lịch sử văn học thế giới mà ông Hoàng Hữu Đản đã dịch. Người đọc hiểu dễ dàng hơn khi được tác giả giới thiệu một cách kỹ lưỡng về văn phong của nhà thơ Hy Lạp cổ cũng như nội dung, ý nghĩa và giá trị nghệ thuật của hai tác phẩm. Mặc dù hai thiên anh hùng ca này rất dài nhưng nội dung của nó lại rất hấp dẫn người xem. Qua lời giới thiệu sinh động và ngắn gọn của dịch giả bạn đọc sẽ nắm bắt hệ thống những sự kiện lịch sử diễn ra với áng văn theo thể trường ca, vừa mang tính thần thoại lại vừa mang tính hiện thực của loài người khiến người ta thấy gần gũi với tác phẩm. Sự hiểu biết của dịch giả giúp chúng ta đi vào tác phẩm một cách dễ dàng hơn.


Đọc trong kỳ tới :

ILIADE – THIÊN ANH HÙNG CA
XƯA NHẤT VÀ VĨ ĐẠI NHẤT CỦA LỊCH SỬ



© Tác giả giữ bản quyền .
. Cập nhật trên Newvietart.com ngày 31.08.2011 theo bản gởi của tác giả từ Sài Gòn.
. Đăng tải lại vui lòng ghi rõ nguồn Newvietart.com