***

DÀN CỒNG CHIÊNG
CỦA NGƯỜI JRAI

ĐỖ NGỌC THẠCH

Người Jrai là một trong những sắc tộc lớn ở Tây Nguyên (như Ba-na, Ê-đê, M’Nông). Về tên gọi, trên các sách báo của chúng ta hiện nay thường viết là Gia-rai, còn các học giả Pháp trước đây viết là Yơ-rai. JRAI (âm J phát âm nhanh) là cách gọi và phát âm của chính người Jrai. Họ còn tự gọi tên khác nữa là Grai, và người Ê-đê gọi họ là Drai.

JRAI, GRAI và DRAI đều có nghĩa nguyên gốc là thác nước – JRAI là sắc tộc thích sống bên thác nước và đối với họ thác nước là biểu tượng thiêng liêng, rực rỡ nhất. Người JRAI chủ yếu cư trú ở tỉnh Gia Lai hiện nay. Tên gọi của tỉnh là Gia Lai đã phần nào nói lên điều đó…

Người Jrai có nhiều nhạc cụ nhưng cồng chiêng là loại nhạc cụ gõ độc đáo và quý nhất – tiếng cồng chiêng đi theo suốt cả cuộc đời của người Jrai và thật sự là linh hồn của họ.

Người Jrai ở huyện Ayun Pa, Krông Pa và thị xã Pleiku gọi cồng chiêng là ching . Còn người Jrai ở huyện Chư Prông, Chư Păh và một số nơi khác thì gọi khác hẳn. Bộ cồng 3 hoặc 6 cái dùng để đệm gọi là chêng (loại này có núm). Còn loại không có núm gồm 7 hoặc 9 cái dùng để thực hiện giai điệu, nếu tròn một bộ gồm 16 cái thì gọi là Chinh chêng (tương ứng với cách gọi cồng chiêng). Cồng chiêng của người Jrai có nhiều loại, kiểu.

Tên gọi của từng loại cồng chiêng dựa vào kích thước, màu sắc, tính chất và âm thanh của chúng. Những loại chiêng quý là chêng pat, bom, chêng pơsơi, chêng Yuăn . Tính chất chung của các loại chiêng này là có âm thanh cao, trầm vang xa. Chiêng được đúc bằng đồng pha gang và một số hợp kim khác rất giòn, bị rơi là vỡ ngay và vỡ là bỏ!

Chêng honh là loại phổ biến nhất, được đúc hoàn toàn bằng đồng, một bộ chêng honh thường gồm 10 cái: 3 cái cồng có núm để đệm giữ nhịp và 7 chiếc chiêng để đánh giai điệu. Sau này, bộ chêng honh được tăng lên 2, 3 lần. Làng nào, nhà nào cũng có từ 1 đến 5 bộ chêng honh.

Chu vi các loại cồng chiêng nói chung thường từ 0,6 mét đến 2 mét, nặng tối đa 15 kg, có trường hợp đặc biệt tới 20 kg.

Dàn nhạc hòa tấu cồng chiêng thường được sử dụng trong những ngày lễ hội lớn như hội đâm trâu (hội đâm trâu mừng chiến thắng ở nhà rông, hội đâm trâu mừng nhà rông mới, hội đâm trâu ở từng gia đình), lễ bỏ nhà mồ, hội ăn mừng lúa mới…

Có thể nói, dàn cồng chiêng là loại nhạc cụ lớn, nhạc cụ chủ chốt trong các dịp lễ hội lớn mang rõ nét nhất tính cộng cồng, thể hiện rõ nhất đặc trưng của đời sống văn hóa tinh thần cộng đồng. Chẳng hạn như trong lễ hội đâm trâu mừng chiến thắng – một lễ hội vào loại lớn nhất của người Jrai. Trong lễ hội này – một lễ hội được tổ chức công phu và tốn kém nhất – dàn cồng chiêng thường diễn tấu 3 bài nhạc là Juar, Trum, Vang .

Bài Juar vang lên với nhịp điệu rất nhanh, rộn rã báo hiệu ngày hội chiến thắng đã đến với cộng đồng. Nó biểu hiện khí thế hừng hực của người chiến thắng và lòng tự hào của cộng đồng.

Bài Trum có kèm theo múa khiên, miêu tả lại cuộc chiến đấu ác liệt đầy mưu trí và dũng cảm của đoàn quân thắng trận, ca ngợi những dũng sĩ ngoan cường, đánh giặc giỏi, thủy chung với cộng đồng.

Bài Vang lại có tiết tấu chậm rãi, thể hiện nỗi tiếc thương đối với những người đã hi sinh vì sự tồn tại của cộng đồng…

Những người được chọn vào đội hình cồng chiêng trong những dịp lễ hội lớn như thế thường phải là những gương mặt sáng giá của cộng đồng: vừa điêu luyện trong diễn tấu vừa có hình thức tương xứng với tầm vóc của lễ hội. Những người trong đội hình cồng chiêng vừa diễn tấu vừa giao cảm với đội hình múa xoang, múa khiên…và họ cũng nhảy múa, bay lượn trên tiếng cồng tưng bừng rộn rã và hùng tráng của lễ hội trong các lễ hội đâm trâu, mừng nhà mới, mừng lúa mới…Còn trong những lễ hội có nội dung bi thương (lễ bỏ mả) thì người đánh cồng chiêng chính là hiện thân của nỗi tiếc thương, đau đớn đó: những động tác đánh cồng chính là những động tác múa và tiếng cồng chiêng chính là tiếng nói đầy đủ và sâu lắng nhất của lòng người!...

Cho đến nay, việc sử dụng dàn nhạc cồng chiêng vẫn được duy trì trong các dịp lễ hội mang tính chất truyền thống và cả trong những dịp lễ hội có tính chất hiện đại của cuộc sống hôm nay. Âm nhạc cồng chiêng là đặc trưng cơ bản của sắc thái Tây Nguyên nói chung và của người Jrai nói riêng – nó không chỉ là âm nhạc cồng chiêng mà là văn hóa cồng chiêng!...

(Ghi chép Folklore)

*** Ảnh của tác giả gởi

© tác giả giữ bản quyền.
. đăng tải ngày 20.01.2010 theo nguyên bản của tác giả từ Sài Gòn.