on khỉ vừa cạp vỏ cam vội ném đi vì trái cam vừa the vừa đắng. Nó không biết lột vỏ để tìm vị ngọt thanh, chất bổ dưỡng của trái cam nên mãi mãi tưởng trái cam là đồ bỏ đi. Tác phẩm nghệ thuật cũng là một trái cam chất lượng cao. Bạn muốn thưởng thức được nên biết cách lột vỏ. Trong cuộc đời này, bày ra nhiều thực thể có thuộc tính trái cam. Từ đọc trang sách đến chọn lựa niềm tin, từ tìm hiểu người yêu đến chọn lựa nghề nghiệp…
Đương nhiên con người luôn biết cách tiếp cận những vấn đề hóc buá nhất, song trong nhiều tình thế nào đó, con người cũng cảm thấy lúng túng như con khỉ không biết lột trái cam.
Nếu những nhà bác học không kiên trì theo đuổi nhiều mục tiêu của tri thức, loài người sẽ không biết vụ nổ “big-bang”, không biết những hạt hạ nguyên tử, cũng không có cơ sở để khám phá vật chất và ý thức, không biết phản vật chất và hệ quả của nó.
Bạn thấy không? Học tập phương pháp làm việc là rất cần thiết. Không có phương pháp sẽ không thực hành được. Vì vậy muốn vận hành thiết bị máy móc, bạn phải nghiên cứu quy trình, muốn đạt được mục tiêu phải có những bước đi và biện pháp thoả đáng. Trong lĩnh vực khoa học kỹ thuật, cũng như kinh tế chính trị, ở đâu cũng đòi hỏi biện pháp, không có biện pháp chính xác sẽ dẫn đến thất bại thảm hại. Trong lĩnh vực văn hoá nghệ thuật, tác phẩm đều được hình thành từ bút pháp, từ phong cách (style) của mỗi nhà sáng tác. Khó khăn gấp bội hơn so với phương pháp phổ quát của khoa học thực nghiệm. Phương pháp sáng tác gắn liền với mỗi cá thể, nó càng thể hiện cá tính thì tác phẩm mới độc đáo, toả sáng được.
Nếu như bài thơ rập khuôn như một chiếc ô tô cùng một thương hiệu, chắc chắn bài thơ ấy sẽ rất tệ hại. Bài thơ ấy sẽ như cái xác không hồn, dở hơn cả mấy câu vè của thôn xóm.
Con người không thể chỉ biết sử dụng những tiện nghi hiện đại, thành tựu của tài trí để thoả mãn thân xác. Con người còn có tâm hồn, nên con người đòi hỏi những giá trị tinh thần như: thẩm mỹ, tư tưởng, phẩm chất. Những giá trị này chỉ thể hiện thâm thúy qua văn học, nghệ thuật, qua những hữu thể phi vật thể. Muốn hấp thụ một cách trọn vẹn, ta cần cả tri thức lẫn tâm thức, cả tài trí lẫn tâm trí.
Bạn nên bồi dưỡng những giá trị tinh thần ấy để nhân cách được phát triển, để biết sống hoà hợp với thiên nhiên và xã hội. Bạn chỉ khẳng định được mình trong tương tác với môi trường, từ môi trường của đồng loại, đến môi trường sinh thái. Dĩ nhiên, lúc đầu sẽ lúng túng, thậm chí không biết lột cam ra sao ?! Cho nên một số đông người chỉ muốn ăn củ khoai vì không cần lột vỏ cũng ăn được. Dần dần thị hiếu bị xuống cấp, thẩm mỹ bị đồng hoá với dung tục, tư tưởng bị kẻ khác nô dịch và cuối cùng mất nhân cách vẫn không hay biết!
Muốn lột được trái cam nghệ thuật, đặc biệt với một bài thơ hay, một bức tranh đẹp, phải sử dụng tâm thức, tâm trí nhiều lần hơn tri thức và tài trí.
Trong tập tản văn
NHỮNG CHỮ QUA CÂU TÂM LINH
