Việt Văn Mới Newvietart
Việt Văn Mới







NGƯỜI CÙNG NGÕ





L ễ Hội Xuống Đồng” trước cửa đình Cốc khai hội. Con em người làng Cốc và du khách thập phương nghe tin, từ khắp nơi náo nức đổ về sân đình. Xe máy, ô tô đậu kín cả hai ngả đường vào trường đua. Riêng với ông Chúc, ngót bốn mươi năm nay, ông mới được về quê dự hội. Từ ngày như người lính đồn trú đất biên cương, rồi mê mải làm ăn buôn bán ở Móng Cái, ông chưa có cơ hội nào trở lại cái xóm Cống làng Cốc ngày xưa để xem bà con đóng chải, luyện bơi như thế nào. Nên chuyến du hội này, nó là một mốc lớn của cuộc đời ông.

Tiếng loa rao truyền inh ỏi chương trình, lề luật và giải thưởng hội thi. Sau phần thi cấy là cuộc thi bơi chải. Mở đầu là keo bơi sào, sau đó đến bơi dầm; có sáu chải về dự thi. Ban giám khảo đã an vị trên thềm giữa. Cận hai bên là quan khách tề chỉnh comle calavats cùng các bô lão lượt là khăn xếp áo the. Phía dưới sân dọc đường chạy chèo, các tay dân quân đang múa gậy gạt dân chúng hai bên đứng ngoài sát vạch vôi kẻ. Nón mũ nhấp nhô, áo xống nêm chật ních nườm nượp dạt ra. Đám trẻ con láu cá đã trèo tít lên những cành cây sà sát mái đình chờ xem cho rõ. Dưới bến sông, chải các xóm, các phường xã đã xếp hàng ngang quay mũi ra ngoài trông như những múi cau bổ xếp cạnh nhau. Đầu rồng như muốn cất lên. Những đấu thủ cường tráng, quần đùi, áo cộc, đầu chít khăn đỏ gọn gàng, bắp chân bắp tay săn chắc, ngồi đợi lệnh. Người phất cờ đứng đằng mũi, cuộn sẵn cờ chỉ chực phất ra.

Các tay chạy chèo cầm chèo lái dàn ngang trước ban giám khảo, dáng nghiêng về phía bến sông. Ông chủ tịch xã cầm chầu, trịnh trọng điểm ba hồi trống. Cả sân đình nín thở. Trống lệnh dứt. Các tay chạy chèo như những mũi tên bứt khỏi nỏ, lao về các chải. Các anh lái đón chiếc chèo phóng tới, bắt một cách chính xác, ấn chốt vào lái chải. Hai mươi tay sào đã nhún sào đẩy chải xa hàng mét. Các con chải xé nước, lao vút ra hai phía vòng bơi. Cả biển người ào lên reo hò, hòa theo nhịp trống thúc liên hồi.

Bây giờ được chứng kiến cảnh ngày hội Xuống Đồng, ông Chúc như người khách lạ trước không khí sôi động của biển người đang áp xuống kín đặc bờ sông. Bên kia bờ xóm Giữa, bên kia cánh đồng đượng Ba Thằng đông nghịt những người. Tiếng hò reo vang dậy cả một vùng.

Thi bơi chải trong lễ hội Xuống Đồng của quê ông có từ lâu lắm, từ thời các vị Tiên Công dời kinh thành Thăng Long ra cửa biển Bạch Đằng đắp đê khai hoang gây dựng hương thôn. Không chỉ di lưu nghiệp nông ngư, dạy học, chợ búa, các cụ còn mang theo cả bao phong tục tập quán thờ cúng của làng Việt cổ xuống đây, trong đó có tục thi cấy, tục bơi chải bằng dầm, đặc biệt là bằng sào đẩy. Có lẽ bơi chải bằng sào thì không nơi đâu có như ở quê ông, vùng đồng sâu sông ngòi chằng chịt này. Khi những thôn ấp, những bến thuyền đầu tiên xuất hiện, vòng đê non nớt phải đương đầu với biết bao hiểm họa. Trước mặt là vùng biển Cát Hải, Cát Bà. Bên tả là biển Hạ Long. Bên hữu là cửa biển Nam Triệu. Sau lung là dòng Bạch Đằng trắng xóa. Những canh bão đổ xuống. Bọn hải tặc thường ập vào phá phách. Thiên tai, giặc giã khiến con người nơi đây phải thích ứng, phải tự vệ cuộc sống. Những con thuyền nhỏ, dài cùng những mái chèo được chế tác bằng các loại gỗ cứng, bền chắc, những cây tre hóp già đốn trong rừng sâu gắn liền với môi trường sông nước. Thế là phải tập bơi thuyền, đua thuyền, phải có trai khỏe và giỏi bơi lội, phải chọn người tài... để ứng phó mọi tình huống. Vô sự thì so tài vui chơi giải trí. Hữu sự thì xông pha, trấn giữ mặt sông, cửa biển... Bơi chải đã thành một bộ môn thể thao nghệ thuật. Cứ mỗi mùa nước nổi, hội bơi chải lại phấn khích muôn lòng, cuốn hút dân chúng một cách kỳ lạ.

Nhà ông, thời các cụ cho đến ông đã là những người lái chải cự phách. Những năm kháng chiến chống Mỹ, vào kỳ hội Xuống Đồng làng chỉ tổ chức cấy thi vì sợ máy bay giặc oanh tạc. Tiếng trống hội bơi chải không còn nữa. Những chiếc chải nằm mục nát trong nhà kho chứa thóc Hợp tác xã. Từ đó hội bơi chải tưởng bị lãng quên. Rồi năm ấy ông cùng đội dân quân xung phong đi cắm chông rào đất bảo vệ biên giới phía bắc. Nhà đông anh chị em, lại là con út, Chúc quyết định ở lại cùng những người trong đoàn dân Yên Hưng xây dựng vùng kinh tế mới. Chiến tranh Biên giới kết thúc, bầu trời thanh bình trở lại. Nhưng làng mới vùng biên vẫn phải gồng mình chịu biết bao khó khăn, cực nhọc. Nhiều gia đình không trụ nổi, bỏ về quê. Nhiều người đổ ra sông Ka Long bám cửa khẩu chạy chợ, buôn bán kiếm sống. Vợ chồng Chúc hết làm cửu vạn gánh hàng thuê, lại xoay sang chở đò trên sông biên giới. Có ít vốn lại mở hàng ăn, rồi sạp vải, Cuộc bươn bả kiếm sống cứ thế đắp đổi. Cái nghèo day dứt chèo kéo. Cái giàu lấp ló mê dụ. Quay đi quay lại, mộng mỵ làm ăn buộc chân buộc tay đã quá nửa cuộc đời! Gia đình Chúc gần như một bầy chim đông lên nhưng không nhớ tổ bay về.

Năm 2007 Lễ hội Xuống Đồng bỗng được huyện khuyến khích khôi phục. Làng Cốc mở hội rất lớn. Năm đó biết mà Chúc không sao về được, vì trận cảm lạnh vật ông lên bờ xuống ruộng suốt cả tháng trời. Chúc chỉ được xem không khí hội trên Truyền hình. Hoan hô làng Cốc! Hoan hô làng Cốc! Thật tuyệt vời bơi chải quê ta! Sung sướng quá, ông hét toáng cả căn ki ốt chứa đầy những vải vóc, quần áo, khiến người ta xúm lại tưởng ông chủ sạp bị làm sao.

Rồi mười năm từ bấy bẵng đi. Tiếng trống hội bơi chững lại giữa thời cơ chế mới. Ôi! Lại thêm một đoạn đời mười năm nữa. Lần này, báo, đài, ti vi rầm rĩ đưa tin quê ta khai hội Xuống Đồng. Nhất định ta phải về. Cốt xem bằng được thi bơi chải. Xong chết cũng cam! Ông bảo đám con cháu chuẩn bị hành lý về cố hương. Và giờ đây, ông đang lẫn trong biển người reo hỏ cổ vũ.


***


Chải xóm Cống của ông toàn trai tráng khỏe mạnh mặc áo đỏ, chit khăn đỏ, sang vòng thứ hai vẫn dẫn đầu. Năm chiếc chải kế theo đang như những con sâu đo quăng mình trên mặt sóng. Hai hàng sào như hai hàng kiếm sắc lấp lánh vút lên nhún xuống đều tăm tắp. Nhìn họ bơi mà lòng rưng rưng muốn khóc. Nhớ ngày xưa quá! Chải xóm Cống chẳng khác gì con rồng bay trong mây nước. Mình vừa ghì lái vừa hét đến khản cổ… Chiếc chải nào kia đang lướt tới ghìm chải xóm Cống cố giành thế thượng phong? Tiếng reo hò chợt ào lên như sóng: Chải xóm Cống! Chải xóm Giữa! Lưu Cốc cố lên! Hải Phong cố lên! Cố lên! …

Ngay trong hàng người đứng dưới bậc bờ sông, trước hàng ông đứng, ồm ồm một giọng nói: Người lái chải phải dày kinh nghiệm. Vào đường cua, hay hai luồng chải giao nhau, phải nhanh trí định hướng, bát, cạy chèo lái sao cho chải luồn lách linh hoạt mới chớp giật được thời cơ vượt đối thủ. Sống chết cũng phải giữ chặt chốt chèo, nếu mất sẽ rụng chèo, đắm chải như chơi…

Đúng vậy! Ông Chúc nghĩ: Người này nói đúng! Ngày xưa có pha ghìm lái mình tưởng gẫy chèo, đứt hơi… Tiếng ồm ồm tiếp tục giảng giải cho đám thanh niên xung quanh: Ngày xưa chúng tao mê chải hơn cả mê gái! Ông Tin xóm Cống, ông Bến xóm Đông, ông Chúc xóm Cống... là những tay chạy chèo, lái chải rất ghê. Nhất là tay Chúc, đang làm gì, ở đâu cũng mò về dự bơi. Chải này mà vào tay thằng cha Chúc cầm lái thì phải biết!

Ai lại biết và nhắc tên ta? Ông Chúc ngạc nhiên, nghển người vạch đám đông nón mũ nhấp nhô, nhích dần tới. Lưng gáy một mái tóc bạc ló ra. Quả thật ông già này thuộc ta. Vào tay ta cầm lái thì chỉ có giật giải Đỉnh Hương như chơi!

-Đỉnh Hương cũng như cái cúp bóng đá ông nhỉ? Một thanh niên hỏi.

-Ừ! Cũng như thế. Nhưng bằng đồng thật! Quí về cái danh chứ không phải quí về tiền bạc hay cái đồng cái thau…

-Ngày trước chắc cụ cũng giỏi bơi chải lắm?

-Ừ! Lão có bơi, nhưng thỉnh thoảng thôi…

-Này cụ ơi, ghé sang một bên cho cháu nhờ chụp ảnh tí nào! Một cô gái vừa giơ cao chiếc máy ảnh vừa vói tay gạt đầu ông già. Ông già giọng ồm ồm quay lại: Nhà chị cứ chụp! Ta có tranh đâu mà mất phần!

Mặt người ồm ồm hiện rõ trước mắt ông Chúc. Nước da đỏ gay gay. Bộ râu quai nón bạc phếch bám lấy cả khuôn mặt béo tốt, đẫy đà. Ông Chúc chột dạ: Trông quen quen! Lâu lắm mới thấy cái mặt này! Chả lẽ? Đúng rồi! Thằng cha Trẩu! Khán Trẩu! Tù chung thân kia mà! Tưởng hắn chết trong tù từ khi nào?


***


Hồi ấy, trong tổ chức Việt Minh, Phạm Chúc nổi tiếng là “con hùm xám” vùng làng đảo, khiến bọn tề ngụy rất khiếp sợ. Trong một chuyến công tác, Chúc giả đò người đội thúng ớt khô lên chợ Đông bán. Trong thúng ớt khô đã giã nhỏ giấu bó tài liệu bí mật. Giữa đường gặp bọn lính bang chặn phía trước. Nhìn rõ có cả Khán Trẩu đứng giữa ba thằng. Chúc bình thản đi tới. Bất ngờ anh móc bó tài liệu rồi hắt đổ luôn cả thúng ớt xuống mặt Khán Trẩu. Vừa chạy, Chúc vừa ngoảnh súng lục bắn vào bọn địch. Chúng nằm rạp xuống, lúc ngổm dậy thì bóng tên Việt Minh đã biến mất. Bang tá đồn Cống Ngòi treo giải cắt đầu Chúc. Nhưng Chúc vẫn xuất quỉ nhập thần, rồi bắn chết thằng quan hai Pháp ở gốc đa làng Lụa.

Một lần ngoài Cống Ngòi. Chúc đang ăn cơm với Lê Vân chủ cửa hiệu bán đồ chài lưới đi biển. Lê Vân là một cơ sở bí mật tin cậy. Ông được tổ chức giao nhiệm vụ vừa nuôi cán bộ cách mạng vừa tiếp xúc với bọn bang tá bốt Cống Ngòi để nắm tin tức địch. Bỗng cô Am con gái chủ hiệu phát hiện: Thầy với chú ơi! Khán Trẩu đang đi về hướng nhà mình! Lê Vân vội ấn Chúc vào buồng trong. Ông bảo con gái bày sẵn cỗ tổ tôm ra chiếu cùng chai rượu. Khán Trẩu vào thật, rất tự nhiên. Am vốn khéo nấu các món ăn ngon và tích sẵn món nem chua phố huyện, nên hắn rất thích la cà và muốn ăn cơm ở đây. Giờ này hắn vác xác đến bất ngờ thế này là rất gay cho Chúc và gây tình huống khó xử cho Lê Vân. Am lấy rượu, nem chua và xé mực khô bày ra đĩa mời. Khán Trẩu không ngần ngại ngồi xếp bằng trên chiếu, giục: Cái Am! Tìm mấy chân tổ tôm!

Vừa lúc đó, không ngờ bị hắt hơi, Chúc nhô ra ngay trước cửa buồng, chĩa súng lục vào Khán Trẩu, nghiến răng: Ngồi yên! Không tao bắn vỡ sọ! Nhưng Trẩu không phải tay vừa. Nhanh như cắt, lừa lúc Chúc bước thêm một bước, vạt áo giắt phải chiếc then cửa buồng bị vít lại, hắn đã rút súng lục chĩa thẳng: Nếu ông nổ, tôi cũng không nể! Hai con hổ gườm nhau. Hai mũi súng lăm lăm. Hai ánh mắt cháy rực. Lê Vân nhao tới, đứng chen giữa, vỗ ngực: Hai thằng cùng là liền em! Hai thằng cùng một cụ Tổ họ chui ra. Nhằm vào tao đây! Bắn đi! Bắn!

Hai mũi súng từ từ hạ. Lê Vân nắm lấy mũi súng của Trẩu, vít xuống. Ngón tay vẫn giữ cò, Chúc quát Trẩu: Nể tình ông Vân, nể tình đồng tông, đồng môn, thằng đầu ngõ thằng cuối ngõ… Không tao sẽ bắn luôn mày từ nãy! Tao rút khỏi đây, mày làm gì thì làm…

Sau đó, Khán Trẩu đã chỉ điểm cho địch bao vây miếu Bà Chúa Cô ở xóm Nhọ Niêu khi nhóm cán bộ Việt Minh họp kín đêm qua chưa kịp rút. Khán Trẩu bắn chết Ngô Văn Núi khi anh mở đường máu để thu hút địch. Ngô Văn Núi là người cùng làng, nhưng ở thôn Trung. Thuở học trò ba người Trẩu, Chúc và Núi cùng học một thầy dạy bên làng Lụa. Pháp chiếm phố huyện, lập hội tề, Trẩu bị dụ dỗ theo địch, rồi làm tay chân cho bang tá đồn Cống Ngòi. Chúc và Núi đi biển về thấy vậy căm lắm. Hai người liền vào đội công an diệt tề. Khán Trẩu lủi như trạch. Rất ít khi về nhà với vợ con. Hôm chạm mặt ở cửa hiệu Cống Ngòi, vì nhiệm vụ đặc biệt, Chúc đã không thể hành động. Vì phải giữ cho Lê Vân còn điều kiện hoạt động lâu dài trong vùng địch. Với lại cái tình cùng họ, cùng ngõ lúc ấy chợt thức dậy… Chúc đành bỏ lỡ cơ hội diệt Trẩu.

Ngày trước, tục làng có một điều bất thành văn: trai tráng đi làm xa dù ở đâu cũng nhớ về hội bơi chải tháng sáu. Ngay thời Pháp thuộc, trai trốn lính hay người đi Việt Minh cũng vậy, cứ nhằm dịp khai hội mò về, thi bơi xong lại “lặn” luôn. Xã dịch, trương tuần nhìn thấy họ trong đội chải cũng phải ngậm miệng làm ngơ. Đủ thấy tinh thần hội bơi chải thiêng liêng đến nhường nào! Chúc cũng nhiều lần xuất hiện lái chải xóm Cống. Trẩu và bọn lý dịch phát hiện cũng buộc phải khoanh tay, nhấp nhổm, sùi bọt mép nhìn chải của Chúc về nhất, cưỡi hẳn lên bãi cát sân đình. Xong cuộc, Trẩu vẫy tay ra hiệu, bọn lính lao vào đám đông sục sạo truy lùng. Nhưng Chúc đã không cánh mà bay.

Khi nhận lệnh trên phải khử Trẩu, Chúc cố lần mò, vẫn không thấy hắn. Tin chiến thắng Điện Biên phủ dội về. Trẩu thoát chết. Nhưng hắn đã đem vợ hai cùng ba đứa con trốn lên tận Cao Bằng tự bao giờ. Bảy năm sau, Trẩu dẫn xác về quê. Làng đảo tưng bừng không khí hòa bình và xây dựng hợp tác xã nông nghiệp. Lúc này gia cảnh gặp nhiều khó khăn, Chúc phải đi kéo lưới chã tôm ngoài biển xa. Liệt vào hàng phản động sót lại, Khán Trẩu bị huyện bắt đi cải tạo. Nghe đâu bọn đầu gấu trong tù đánh Trẩu thừa sống thiếu chết, thổ ra máu.


***


Hàng chục năm, Trẩu đã biến khỏi trí nhớ của Chúc. Nay bỗng dưng Trẩu lẫn trong đám đông ngay trước mặt Chúc. Không ai khác! Thì ra nó còn sống! Lại béo tốt nữa chứ! Nó thị sự nói chuyện bơi chải làng Cốc với hậu thế! “Con hùm xám” địch thủ đang đứng ngay sau nó? Kể ra nó về chầu ông vải lâu rồi. Giờ có còn nhận ra ta? Chúc lan man trong dòng suy nghĩ. Bỗng tiếng reo hò vỡ cả không gian:

-Cố lên! Cố lên! Xóm Cống cố lên !

-Xóm Giữa cố lên! Cố lên!

Trước đây, tuy là hai xóm, nhưng dân hai xóm cùng đi chung một ngõ giáp ranh. Thời kỳ chia xã, nhà Trẩu cũ thuộc về Hải Phong. Chúc đầu ngõ thuộc về Lưu Cốc. Cho đến thời điểm đó Chúc và Trẩu vẫn chưa hề gặp nhau, biết gì về nhau. Đường đời muôn ngả. Nhưng ngả quê thì cả hai dường như cùng bị nhạt nhòa lối đi về.

Từ xưa chải hai xóm luôn ghìm nhau trên vòng đua. Năm nay, chải hai xóm vẫn lừa nhau giật bằng được giải Đỉnh Hương. Các chải khác biết vậy, thường cố ý tạo cớ cho chải hai xóm lao vào một vòng bơi. Nên cuộc tranh đua càng về cuối càng quyết liệt. Chả nhẽ bơi chải vẫn là cái duyên cái cớ cột lại hai xóm, cột lại cả hai phía người, cột ta với hắn trên mảnh đất làng cũ này ư? Ông Chúc bặm môi tự hỏi rồi thả lỏng nắm tay, bụng bảo dạ:

-Dù sao ông ta cũng là người họ mình, làng mình. Tao loạn xảy ra, mạnh bên nào ôm áo bên ấy. Có ai dạy bảo cho đâu. Có bà mẹ nào dạy con đi giết đồng loại với người cùng ngõ? Bị dụ dỗ, ông ta đã đi theo hướng khác. Vì miếng ăn hèn nhát, vì mạng sống mà hắn đui mù bắn lại bà con làng xóm, giết hại đồng môn! Bà mẹ hắn vì giận con đã khóc đến nỗi lòa cả đôi mắt. Anh em nhà hắn mang mẹ đi khắp nơi chạy chữa. Hắn nằm lỳ ngoài bốt, không ló mặt. Nhân chuyến lên Đông Triều tham gia một cuộc họp bí mật, gặp một bà lang nghe dân chúng nói rất giỏi tay nghề chữa mắt; nghĩ thương bà cụ, Chúc mua một lọ thuốc mỡ và cắt ba thang thuốc uống đem về biếu bà. Bà òa lên nức nở: Giời ôi! Phúc đức quá… Chúc ơi! Cháu thương thím đến thế ư? Mà thằng Trẩu nó lại bất hiếu… Mẹ Trẩu là dâu họ rất có tâm thờ cúng tiên tổ nhà chồng, cũng là họ nhà Chúc. Nhưng tiếc thay gặp thuốc đã muộn. Bà không nhìn thấy gì nữa! Không biết lương tâm Trẩu có dằn vặt?

Còn Chúc? Con đường Chúc đi đã thắng! Chúc đã cùng đồng đội vì quê hương, vì đất nước, rồi còn ra tận biên giới rào giữ từng thước đất! Song cũng vì khó khăn, chật vật, cũng bao nỗi thiệt thòi của trang lứa thời ấy, vì miếng ăn, mạng sống mà Chúc xiêu bạt chân trời góc bể.

Quả đất xoay tròn. Sống được đến hôm nay là quý lắm! Nào ngờ ta lại gặp hắn ở đây! Ta còn những ánh mắt, những nụ cười thân thiện… Còn hắn không biết còn lại những gì? Người làng có nhận ra hắn? Thì ra trên chặng đường đời, Thiện và Ác như hai bông hoa cùng nở. Có điều ai hái bông nào thì số phận gắn với bông ấy! Khi tỉnh ra thì đã cuối đường!

Bất chợt bộ mặt râu quai nón quay lại. Sững một chút, giọng ồm ồm thảng thốt: Ô!... Chào ông! Ông là… Phải rồi! Chúc! Con hùm xám!

-Đúng! Tôi đây! Chúc đây!

Vừa lúc ấy, hai chiếc chải song song nhau kịch vào bến sông, trườn lên bãi cát. Chiếc trước nhích hơn chiếc sau đúng một gang tay.

-Xóm Cống vô địch! Làng Cốc vô địch!

-Xóm Giữa làng Phong về nhì… Bà con ơi…

Trời ôi! Chải xóm Cống của tôi! Ông Chúc reo to, tay vẫy như cờ vẫy. Chàng thanh niên chải xóm Cống vừa hét vừa phất cờ chạy lên ôm lấy chiếc đỉnh hương từ tay Ban tổ chức. Biển người lại trào sôi như những lớp sóng dạt về một phía. Sóng người đẩy đổ cả hai mái tóc bạc vào nhau.


Tháng 8-2017



. Cập nhật theo nguyên bản của tác giả chuyển từ QuảngNinh ngày 10.9.2017.

VIỆT VĂN MỚI NEWVIETART NHỊP CẦU NỐI KẾT VĂN HỌC NGHỆ THUẬT VIỆT NAM TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC TỪ NĂM 2004