Việt Văn Mới Newvietart
Việt Văn Mới






ĐẾN ARMÊNIA

TÔI ĐÃ THẤY VÀNG



P hải đến năm ở tuổi bốn mươi, cách đây cũng gần bốn mươi năm rồi, năm 1978, lần đầu tiên tôi mới được thực sự tận mắt nhìn thấy vàng, mà là một khối lượng to lớn, khổng lồ, choáng ngợp: một bộ 38 con chữ cái Armênia đúc nổi gắn trên tấm bia lớn dựng trong tủ kính được trưng bày tại Metanadaran mang tên Mesrôp Mashmatotx - viện bản thảo cổ, kho lưu trữ lớn nhất thế giới bản thảo sách cổ của Armênia ở thủ đô Erevan, được xây dựng năm 1920 trên cơ sở bộ sưu tập của Tu viện Etsmiadzin năm 618. Tại đây lưu giữ hơn 116 nghìn đơn vị tư liệu (thống kê năm 1985). Trong số đó có những bản thảo cực kỳ quý hiếm như đã được kể lại trong cuốn sách bút ký của cố học giả - nhà văn Đỗ Đức Dục (1915-1993), một trong những người Việt Nam đầu tiên có vinh dự đến thăm đất nước Armênia, bấy giờ còn là một trong 15 nước cộng hòa nằm trong Liên bang Xô viết: “Ở đây tập trung hàng vạn cuốn sách cổ viết tay, viết từ thời đại loài người còn chưa phát minh ra nghề in, chưa phát minh ra giấy, cho nên phải viết bằng tay trên da, trên lá cọ… Đủ các loại sách về nhiều môn khoa học, văn học, nghệ thuật, triết học, lịch sử… của nhiều nền văn minh cũ từ Hy Lạp, La Mã cho đến Trung Hoa, Ấn Độ, được dịch ra tiếng Armênia. Có những bản dịch của những tác phẩm rất quý mà hiện nay nguyên bản bằng tiếng Hy Lạp, hay La Mã không còn nữa, như những tác phẩm của nhà triết học Dê-nông (Zenon) hay nhà kỷ hà học Ơ-cơ-lít-dơ (Enchide). Cho nên một sử gia có tiếng của Trung Quốc hiện nay là Quách Mạc Nhược, sau khi thăm nhà thư viện này, đã ghi lại mấy câu kỷ niệm đại ý nói rằng không có những cổ thư của Armênia thì người ta không thể nào nghiên cứu lịch sử loài người, lịch sử Châu Á một cách đầy đủ được.

Nhưng đi thăm nhà thư viện cổ thư ở Armênia, người ta thường chú ý đặc biệt đến một quyển sách vào hạng cổ thư lớn nhất thế giới, đó là một quyển lịch sử dân tộc Armênia. Nó nặng 38 cân và viết tay trên 607 trang bằng 607 tấm da cừu. Nhưng quyển sách đó không phải chỉ đặc biệt ở mấy con số trên đây. Nó đặc biệt nhất ở chỗ lịch sử của nó gắn liền với lịch sử đấu tranh của dân tộc Armênia. Quyển sách đó trong năm lần dân tộc Armênia bị ngoại xâm, đã bị cướp mất năm lần, và cũng năm lần dân tộc Armênia giành lại được nó sau khi đã đánh đuổi quân ngoại xâm. Trong cuộc đại chiến thế giới thứ nhất, khi mà đất nước Armênia bị quân Thổ Nhĩ Kỳ xâm lược và hàng triệu dân bị tàn sát, nhân dân Armênia đã phải chia quyển sách đó ra làm hai mảnh để cất giấu cho dễ. Tới sau chiến tranh thì chính một sĩ quan trong Hồng quân Nga đã cứu được cuốn sách quý báu đó để hoàn lại cho nhân dân Armênia” 1

Tôi là người Việt Nam lứa thứ hai may mắn lại được đến thăm đất nước Armênia xa xôi và được thấy cả những cuốn sách cổ, trong đó có cuốn sách kỷ lục mà tác giả họ Đỗ đã kể trên. Cũng phải nói thêm là cũng như tác giả họ Đỗ khi đất nước vừa chiến thắng giành được hòa bình trên nửa nước năm 1954 được tổ chức đi thăm Armênia, vào thời điểm đất nước ta giành được thắng lợi trong cuộc chiến tranh bảo vệ tổ quốc, thống nhất toàn vẹn đất nước, tôi cũng được may mắn tiếp theo đến thăm Armênia. Năm 1976 tôi được Hội Nhà văn Việt Nam cử đi trong đoàn cùng nhà văn Nguyễn Minh Tấn dự cuộc gặp gỡ lần thứ IV những người dịch văn học Nga - Xô viết. Đến năm 1978, tiếp tục được cử đi dự Hội thảo “Những thành tựu mới của lý thuyết và lịch sử dịch thuật” tổ chức tại Maxcơva và Erevan. Sở dĩ Hội thảo tổ chức ở Erevan bởi đất nước Armênia chính là một trong những xứ sở cội nguồn của cái nghề dịch - đến đây các đại biểu được dự ngày Hội Thánh dịch.

Người được tôn là Thánh dịch chính là Mesrop Mashtots, người mà tên tuổi được gắn cho viện sách cổ kể trên, và cũng là người sáng tạo ra bộ chữ cái Armênia, về sau được nhân dân mình cho đúc vàng lưu giữ cho muôn đời sau, mà tôi thấy.

Mesrop Mashtots (361, làng Khatxik, tỉnh Tarop - 17.11.440, Êtsmiadzin, chôn cất tại Oshakan) là nhà bác học, người khai sáng của nhân dân Armênia. Ông sinh ra trong một gia đình nông dân tự do tên là Vardan. Học vấn nhận được tại các trường địa phương, nghiên cứu ngôn ngữ Ba Tư, Xiri, Hy Lạp. Từng làm thư ký văn phòng của vua. Đã đi tu, trở thành nhà truyền giáo trong cư dân Armênia vốn theo đa thần giáo. Vào thời ấy việc thờ phụng Chúa và đọc sách Thánh kinh được tiến hành bằng tiếng Xiri hay tiếng Hy Lạp mà đông đảo quần chúng không hiểu. Sau việc chia tách Armênia theo hiệp ước năm 387 (phần lớn lãnh thổ thuộc về Ba Tư) dân Armênia được quyền học trong các trường học của mình và việc thờ phụng chỉ dùng tiếng Xiri. Các trường học Hy Lạp đóng cửa và sách vở Hy Lạp bị đốt hết. Xuất hiện đòi hỏi phải tạo ra bộ chữ cái của mình và nền văn học dân tộc mới; tiếp thu những gì cần thiết và có ích của những người láng giềng. Mesrop Mashtots đã hoàn thiện việc nghiên cứu thanh vận của tiếng Armênia, sau đó vào năm 405-406 ông đã làm ra được bộ chữ cái Armênia. Để khẳng định được tính đắc dụng của nó Mesrop Mashtots cùng các học trò của mình đã bắt tay vào dịch một phần Kinh thánh từ tiếng Xiri sang tiếng Armênia. Sự sáng tạo của Mesrop Mashtots được dân chúng nhiệt liệt đón nhận tại quê hương. Bắt đầu một hoạt động sôi nổi của nhà truyền giáo cơ đốc Caak, chính là Mesrop Mashtots và các học trò của ông. Thoạt đầu trường học được mở ra ở vùng trước thuộc Ba Tư, nay là Vizantin của Armênia, Kinh thánh cũng như các trước tác của các cha cố nhà thờ, các triết gia Hy Lạp được dịch ra tiếng Armênia, người ta sáng tác các chính ca của nhà thờ và cử hành bằng tiếng Armênia. Vào thế kỷ thứ 5 từ đám học sinh của Mesrop Mashtots xuất hiện hàng loạt các nhà văn ưu tú có tên tuổi. Một nền dịch thuật sôi nổi bùng nổ, hỗ trợ cho sự trưởng thành của nền văn học mới Armênia. Ngoài ra, nhiều học giả về sau còn cho rằng Mesrop Mashtots còn là người sáng tạo ra chữ viết Iver (Grudia), chữ viết cho dân Agvan nữa. Trùm trên mộ Mesrop Mashtots người ta đã xây dựng một nhà thờ, ngày nay trở thành thánh địa để người dân Armênia đến hành hương. Lần ấy chúng tôi cũng được tham dự ngày lễ Thánh dịch Mesrop Mashtots tại đây.


1 Đỗ Đức Dục, Một tháng ở Liên xô, Bút ký, NXB Văn Nghệ, 1955, tr. 20-22



. Cập nhật theo nguyên bản của tác giả ngày 17.5.2017.


VIỆT VĂN MỚI NEWVIETART NHỊP CẦU NỐI KẾT VĂN HỌC NGHỆ THUẬT VIỆT NAM TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC TỪ NĂM 2004