Việt Văn Mới Newvietart
Việt Văn Mới





Pétrus Ký - Còn Mãi Với Nam kỳ Lục Tỉnh




Loạt bài trên báo Tuổi Trẻ tháng giêng 2016 về nhà bác học Pétrus Ký và ngôi trường nức tiếng với phát biểu “chói tai” của bà con dân dã Nam kỳ Lục tỉnh xa xưa :“học Pétrus Ký ra là làm cha thiên hạ đấy!”(*),đã lôi tôi về cái thời đồng phục sơ mi trắng,quần xanh dương chỉnh tề,đầy kỷ niệm thân thương .

Thú thực bảy năm trời theo học Pétrus Ký(61- 68),tôi và các bạn đồng trang lứa chỉ biết lờ mờ quá trình hình thành ngôi trường và chẳng hiểu sâu sắc tiểu sử hành trạng tên người được thêu trên miếng phù hiệu nhỏ đính mép túi áo ngực trái.

Mãi sau này qua nhiều nguồn tài liệu,thông tin mạng internet, tôi mới vỡ ra và kinh ngạc trước tầm vóc khổng lồ của nhà bác học uyên thâm - tinh hoa văn hóa Nam kỳ Lục tỉnh nửa cuối thế kỷ XIX - người đã “bảo lãnh” ngôi trường danh giá nhất Saigon : Lycée Pétrus Trương Vĩnh Ký kể từ năm học đầu tiên 1928-1929 - với 200 học sinh.


Trương Vĩnh Ký (1837-1898),Tự là Sĩ Tải,tục danh Pétrus Ký,vốn là một đại văn hào có công rất lớn trong việc đặt viên đá đầu tiên xây dựng nền quốc văn mới Việt Nam hậu bán thế kỷ XIX,trong lúc chữ quốc ngữ đang ở trong thời kỳ phôi thai.Ông người gốc Cái Mơn,xã Vĩnh Thành,huyệnTân Minh (Vĩnh Long).Thân sinh mất sớm,ông được từ mẫu hết lòng dưỡng dục,dạy bảo.Từ thuở ấu thơ,ông học chữ Hán,rồi sang học chữ quốc ngữ.Được một vị linh mục công giáo người Pháp,tục gọi là Cố Long nâng đỡ,năm 11 tuổi,ông theo học trường Pinhalu ở Cao Miên,rồi qua học trường Pinang. Vốn là người có tư chất thông minh,ông thông thạo nhiều ngoại ngữ : Pháp,Hán,Xiêm,Lào,Miên,Hy Lạp,La Tinh,Anh,Nhật,Ấn Độ.

Năm 1863,ông tháp tùng làm thông ngôn trong sứ bộ Phan Thanh Giản sang Pháp.Trở về nước,ông được chính quyền Pháp mời dạy tiếng Việt và các tiếng Đông phương tại trường Thông ngôn(Collège des Interprètes) cho các quan chức Pháp.

Năm 1869, làm chủ bút tờ Gia Định Báo và viết cho tờ An Nam Politique et Social - ông trở thành nhà báo đầu tiên của Việt Nam, vị tổ sư làm báo Việt. Đây là giai đoạn quan trọng nhất đời ông đối với đất nước nói chung và văn học báo chí nói riêng.

Năm 1870 giữ chức vụ Giám đốc trường Sư phạm Nam Kỳ (Ecole Normale), trung tâm đào tạo giáo chức đầu tiên ở miền Nam;dạy Hán văn,Quốc văn trường Tham Biện Hậu Bổ (Ecole des Stagiares) - nơi đào tạo những viên chức thuộc địa tại Saigon.


Năm 1886,theo lời đề nghị Toàn quyền Paul Bert,ông được bổ ra Huế sung vào Cơ Mật Viện để giúp cho sự giao thiệp giữa hai chính phủ Việt Pháp được dễ dàng.Được ít lâu,ông từ chức trở về Nam Kỳ và từ đó trở đi,ông chuyên chú vào việc trứ tác và biên soạn.


Ông mất ngày 1 tháng 8 năm 1898 tại Chợ Quán,Saigon - để lại một công trình văn hóa khổng lồ về văn học,chữ quốc ngữ,về một nền học thuật mới cho dân tộc. Đa số sách của ông mang tính giáo khoa,chia làm hai loại:

1-Loại sáng tác : Chuyện đời xưa (1886),Chuyện khôi hài,Bất cượng nhớ cượng làm chi (1882),Phép lịch sự An Nam (1883),Kiếp phong trần (1885),Chuyến đi Bắc Kỳ năm Ất Hợi (1881),Sách dạy chữ Quốc ngữ,sách dạy chữ Nho,Miscellanée (1888-1889),Grammaire de la langue Annamite (1883),Petit dictionnaire Francais-Annamite,Cours d’Histoire Annamite (1875-1877),Voyage au Tonkin en 1876.

2-Loại sách phiên dịch:

- Phiên âm văn Nôm ra Quốc ngữ :Gia huấn ca của Trần Hi Tăng(1882),Kim Vân Kiều (1875),Đại Nam Quốc sử diễn ca(1875),Nữ tắc(1882),Lục súc tranh công(1887),Phan Trần truyện(1889),Lục Vân Tiên truyện(1889).

- Dịch sách chữ Nho: Đại Học,Trung Dung (1889),Tam tự kinh (1887),Minh Tâm bửu giám (1891-1893).


Émile Littré,nhà văn Pháp, năm 1862 đã viết: “Trên trái đất này rất khó tìm ra người thứ hai say mê ngôn ngữ như Trương Vĩnh Ký. Gặp người Anh, Trương Vĩnh Ký nói bằng tiếng Anh nhuần nhị như người Luân Đôn. Tiếp xúc với người Ý Đại Lợi, người Y Pha Nho, người Bồ Đào Nha... hay người Nhựt Bổn, Mã Lai, Xiêm... Trương Vĩnh Ký đều nói đúng theo âm luật của kinh đô nước đó... Sự hiểu biết tới 26 ngoại ngữ của P. Trương Vĩnh Ký đủ để loài người tôn vinh anh như một nhà bác ngữ học vào bậc nhất của thời nay”.

Năm 1874, Trương Vĩnh Ký đã được thế giới bình chọn là“nhà bác học về ngôn ngữ”,nằm trong danh sách 18 nhà bác học thế giới của thế kỷ XIX, được ghi tên vào các danh nhân thế giới trong Tự điển Larousse.


Mười năm sau khi nhà bác học Trương Vĩnh Ký tạ thế, trang đầu báo Lục Tỉnh Tân Văn số ra ngày 4-6-1908 đã kêu gọi dựng tượng Trương Vĩnh Ký ở trung tâm Sài Gòn. Những người chủ biên tờ báo này vốn là những người yêu nước chống Pháp thuộc phong trào Minh Tân do Trần Chánh Chiếu đứng đầu.

Trang báo này viết về Trương Vĩnh Ký như sau: “Mặc dầu được người Pháp tin dùng làm một số việc, nhưng Trương Vĩnh Ký không ỷ thế chính trị để tham quyền cố vị, vinh thân phì gia, nên không làm hại gì quê hương.Sở dĩ phải cộng tác với người Pháp là vì bắt buộc, được yêu cầu, không phải tự ý và chỉ nhằm giúp cho người Pháp mới sang cai trị hiểu biết phong tục lễ nghĩa của người Việt Nam để mà biết cách đối xử.Ngoài ra suốt đời ông chỉ ngày đêm lo việc giáo dục bằng biên soạn, dịch sách báo. Vì thế Trương Vĩnh Ký xứng đáng là ông thầy đạo lý của cả Nam kỳ.Lập tượng ông là để tưởng niệm biết ơn ông và nêu gương ông”. ( Những bức tượng nhà bác học P. Ký tại Sài Gòn đang ở đâu?- TTO - 05/01/2016)


Bức tượng bán thân bằng đồng - tác phẩm của nhà điêu khắc Sylve Raffegeard (Pháp) thực hiện từ năm 1889, khi nhà bác học Trương Vĩnh Ký còn tại thế,được đặt ở giữa sân trường, nhân lễ kỷ niệm sinh nhật lần thứ 100 của nhà văn hóa, nhà bác học Pétrus Trương Vĩnh Ký (6-12-1937)


Thời điểm 2001có dịp công tác,về lại trường xưa - (tham gia HĐ chấm thi môn Văn TS lớp 10 Lê Hồng Phong),nhác thấy bức tượng Pétrus Ký để giữa bề bộn hồ sơ sổ sách trong phòng thầy Đặng Thanh Châu hiệu trưởng, tôi thoáng ngâm ngùi trước cuộc bể dâu.Ngôi trường còn đó - tên trường bị xóa/ tượng danh nhân bị hạ/đôi câu đối hai bên cổng chính bị đục bỏ (**)….buồn không sao nói được.


Và cho đến hôm nay – tưởng rằng phôi phai nhưng thầy trò trường Pétrus Ký qua bao thế hệ vẫn còn nghe day dứt khi khơi lại “Chuyện đời xưa”...!

Cho dù bị chối bỏ nhưng Pétrus Ký vẫn còn đây - mãi mãi là nhà văn hóa kiệt xuất – tài sản riêng của xứ sở Nam kỳ Lục tỉnh .


(Saigon,20.01.2016)

(*) Bài viết “Trường Pétrus Ký” của GS Nguyễn Thanh Liêm – nguồn petrusky.de

(**) Câu đối : “Khổng Mạnh cương thường tu khắc cốt/Tây Âu khoa học yếu minh tâm” - GS Ưng Thiều.



. Cập nhật theo nguyên bản của tác giả chuyển từ SàiGòn ngày 24.01.2016.

VIỆT VĂN MỚI NEWVIETART NHỊP CẦU NỐI KẾT VĂN HỌC NGHỆ THUẬT VIỆT NAM TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC TỪ NĂM 2004