Việt Văn Mới Newvietart
Việt Văn Mới



TIẾNG VỌNG DÒNG SÔNG




Sau những thông tin về vụ sông Thị Vải bị giết chết vì công ty Vedan xả nước thải công nghiệp độc hại vô tội vạ và các dòng sông khác cũng đang trong tình trạng thoi thóp, tôi bỗng mang mang một tâm trạng nghi hoặc về dòng sông Chanh quê tôi. Quả thật dòng sông này cũng đang tiềm ẩn bao nỗi lo!

Vùng đất Quảng Yên không khác gì một cái nậm rượu khổng lồ. Cái nậm rượu ấy, cổ thắt của nó là dòng sông Chanh buộc lại giữa bầu nậm là thị trấn Quảng Yên cùng các làng xã khu Hà Bắc; còn chót mũi Đầm Bầu đảo Hà Nam là cái miệng nậm dúi xuống muốn vục đầy nước biển Đông-một thứ rượu mặn mòi muôn thuở nuôi sống bao thế hệ cư dân. Sông Chanh chảy dài hơn hai chục cây số, để rồi lại gặp màu phù sa hồng hào của sông cái Bạch Đằng hội thuỷ ngoài cửa Nam Triệu, Cát Hải, Cát Bà… Ra được đến đó, dòng sông đã chảy hết mình, dâng hiến cho con người đôi bờ không biết bao nhiêu thứ của cải sinh sôi tự trong lòng!

Sông Chanh là nơi đám trẻ chúng tôi bồng bềnh trên sóng những giấc mơ. Mới sáng nọ ra bến đò, ra cồn đá chơi gấp giấy thả thuyền, có đứa lấy hẳn cái mo mực trắng phau, cắm chiếc lá đa lên làm cánh buồm thả xuống dòng sông. Mới chiều nào lùa trâu bơi qua sông, lưng trần mục đồng khét nắng, mang cả những giọt muối mặn mòi đọng óng ánh trên da mặt vào lớp học đình làng… Thoắt chốc, chúng tôi đã là những chàng ngư phủ, thuỷ thủ phanh ngực với xa khơi; những chàng sinh viên vào cửa trường đại học; những chàng lính đặc công nước ém mình dưới các dòng sông, cửa biển phương Nam chờ giặc tới… Đến với mọi miền đất nước, tất cả chúng tôi đều ra đi từ bến sông quê. Ngày trở về, không thể đủ đầy bầy bạn chơi ngày trước. Mỗi cơn mưa rào trút xuống là mỗi lần ngọn măng tre bóc vỏ. Mỗi mùa măng bên sông là mỗi lần lớn lên từng trang lứa tuổi thơ… Các cô gái qua sông lấy chồng làng bên, áo trắng như mây sa trên mặt sóng. Và những con thuyền giấy bỏ quên, không biết đã tấp vào những nơi đâu? Chỉ còn dòng sông ở lại ôm lấy bờ bãi quê hương, tiếp tục vỗ về, hát ru các bé thơ, như một điệp khúc muôn đời!

Chúng tôi là lớp người còn được chiêm ngưỡng những cánh buồm gắn bó với sông, từ lúc vạt vải nâu hồng nắng ban mai đến khi bạc phếch trong cơn giông trở về bến quê. Để bây giờ còn rân rân cảm giác của nỗi nhớ cánh buồm khi nó không còn hiện hữu trên sông. Liệu bao giờ dòng sông có lại những cánh buồm như những giọt nắng lúc gần, lúc xa xôi? Đến những năm 70 của thế kỷ XX, cá heo từ ngoài vịnh Bắc Bộ vẫn bơi từng đàn vào sông Chanh nhào lộn khoe những cái bụng trắng xoá rất ngoạn mục trước Bến Ngự và theo sau những con thuyền vận tải ngợp cánh buồm nâu… Nhưng Bến Ngự nay là bến cá ồn ào và tanh tưởi như một bến chợ bên sông. Hình ảnh cá heo “làm xiếc” giờ không còn nữa. Tiếc nuối lắm thay! Chả lẽ cuộc sống tốc độ cứ vô tư lao đi, đẩy những gì thân thiết của dòng sông vào quá vãng, nhưng lại để cho dòng sông những vệt dầu loang, những vùng xoáy đục ngầu?

Sông quê như lòng mẹ lặng thầm hồi môn cho những đứa con của cải. Thuở học trò, nghe thầy giáo giảng bài về những dòng sông, kênh rạch đồng bằng Nam Bộ, cá tôm nhiều như trong chậu, chúng tôi thường ra bãi sông Chanh lội ngập chân trong phù sa ướt nháng và bảo nhau: hình như sông nước quê mình cũng đâu có kém! Mùa nước nổi lênh láng những cánh rừng ngập mặn ven đê, từng bầy cá đối nhòng nhảy lao xao như cơn mưa bóng mây chạy ào ào. Những vàng lưới rụi của dân làng Cẩm La, Đồng Cốc tung trên mặt nước kéo theo tiếng hò, tiếng cười sóng sánh cả một khúc sông. Ngoài xa kia, từng dàn đáy của dân làng Quỳnh Biểu bày rải ran như trận đồ đón những bầy cá tôm từ ngoài thềm vịnh Bắc Bộ theo thuỷ triều vào ăn nơi cửa sông, vụng bãi.

Tôi vẫn còn nghe rất rõ tiếng cá bống đớp tom tõm dưới tán rừng sú vẹt, mắm, đước… cùng tiếng tôm búng xôn xao mặt nước đêm trăng. Dòng sông lăn tăn như được dát lên muôn vàn những vẩy vàng, vẩy bạc. Đây đó bên các ghềnh đá nhô lên mặt sông, nơi người ta đặt những ngọn tháp (thường gọi là những cây bù lù) đốt những ngọn đèn báo hiệu giao thông đường thuỷ… thấp thoáng những con thuyền nhỏ nổi rõ tấm lưng cong của những lão ngư ngồi câu cá. Lúc bấy giờ tôi bắt đầu hiểu: Thì ra những bức vẽ thuỷ mạc nguệch ngoạc, chấm phá trên những nậm rượu, bát đĩa sứ cổ mà cha tôi thường đem ra bày cỗ đều bắt nguồn từ cảm hứng các dòng sông! Và không hiểu sao tôi lại nghĩ: ông Lã Vọng chắc cũng từng câu cá ở dòng sông quê tôi? Cha tôi bảo: Trời phú cho dân vùng ta sông nước, đất bãi triều. Ngay từ thuở ban đầu tổ tiên ta đặt chân lên đây, con người đã sinh ra nhiều tài trí, lắm hoa tay! Để bắt được con tép, con ốc, con cua, người ta nghĩ ra cái vó, cái giỏ, cái giọng. Muốn bắt con cá, con tôm, người ta biết chuốt nan nứa, nan tre đan cái lờ, cái đó; biết se sợi gai kết cái lưới, cái te... rồi cha kể một loạt những ngư cụ đánh bắt cá tôm của người dân trên đất bãi triều. Gia ổ nhà tôi có cha con cụ Xã Xìn, anh em ông Lục Bân giữ nghề đánh “dể” hằng mấy đời. Cái nghề thật kỳ lạ: chỉ cần đóng hai chiếc thuyền dài và hẹp, quét vôi trắng lên mạn gỗ thành cặp dể đi sóng đôi xòe ra như hai lưỡi kéo, chèo thật nhẹ nhàng. Bầy cá kìm, cá đối đang ăn nổi thấy động, thấy lóa mắt, cứ thế nhảy lao xao vào dể như sao sa. Có những nước gặp bầy cá lớn nhảy đầy dể, người ta phải chèo chạy vì sợ đắm.

Thuở bé nghe mẹ hát ru: “Con cá kìm bông mắc phải lưới hồng…” tôi liền hỏi thế nào là cá kìm bông? Mẹ tôi giảng giải: “Ngày xưa trai gái đôi bờ sông thường hát đố nhau. Cô gái bên kia sông thách chàng trai bên này sông câu được gánh cá kìm thì đem sang, sẽ lấy làm chồng. Cá kìm chỉ có đánh lưới mới bắt được nhiều, mới bắt được cả đàn đi ăn nổi. Chứ câu từng con một thì đến bao giờ? Bao nhiêu mồi cho đủ? Vậy mà chàng trai đã nghĩ ra cách xé vụn những miếng bông, se thành mồi, xiên vào hàng trăm lưỡi câu, buộc từng hàng dây thả xuống dòng sông. Giống cá kìm lắm răng nhỏ, vừa hé miệng ra đớp, răng đã dính vào bông xua xúa. Chàng trai cứ việc kéo lên…” Người vùng sông mưu mẹo đến thế là cùng! Bây giờ tìm đâu ra cá kìm bông? Và câu hát cũng đã chìm vào xa lắc!

Mỗi độ hạ tàn, thu sang hoặc khi tháo cừ Cống Vông là các ngư ông ra đầu ghềnh vào mùa câu cá vược. Dạo này, nước lũ trên các con sông đổ xuống sông Bạch Đằng, lượn vào sông Chanh, mang theo phù sa, phù du cùng nước mặn dưới biển dâng lên giao nhau thành từng vệt xuôi ngược chảy âm vang cả một vùng bãi. Cá vược hội tụ từng đàn đuổi bắt mồi là những đàn cá con ăn nổi xôn xao trên mặt sóng nhuốm hồng. Ngồi trên chiếc thuyền nan, chờ hồi lâu, thấy động tay, nghe sần sật cuối đầu dây biết là con vược đã cắn câu, ngư ông thong thả kéo vào, từ từ thu khoảng cách, vần cho con vược mệt nhoài. Liệu cơ chắc ăn, mới giật đánh phắt một cái. Con vược rất khỏe, giãy đành đạch, nổi óng ánh những vẩy vàng vẩy bạc...

Dân làng Hưng Học, Yên Trì, Yên Giang có nghề đắp cạp. Họ ra bãi ven đê đắp bờ ngăn, đặt những chiếc đó to bằng cái bồ thóc xuống các cửa lạch. Thủy triều dâng, cá tôm vào ăn trong bãi. Thủy triều rút, bãi phơi ra dồn cá tôm xuống thón đó. Chỉ thế thôi cũng đằng đẵng nuôi sống hàng đời người. Dân thôn Vị Khê, Lưu Khê nhìn màu nước róc bãi, nhìn màng đất biết dưới lỗ sâu có con cua, con nhệch, con ngán, con bông thùa... mà móc, mà cuốc lên. Con don, con quéo được nhặt về nơi rơm rạ làm ngọt bát canh rau muống, rau mồng tơi. Thời đó chỉ dúm don, dúm quéo, nồi canh bắc ra khỏi bếp của bà tôi, mẹ tôi đã thơm sánh những chiều quê. Cô tôi, chị tôi lấy chồng ngoài thành phố mỗi lần về chỉ cốt xin âu mắm tôm, hũ mắm cáy, chẳng thể quên những thứ sinh từ đất bãi triều.

Khai thác con hà sú nhỏ nhoi cũng là một nghề kiếm sống. Mỗi lúc nông nhàn, dân các xóm lại ra các bãi sú vẹt ven sông, gạy những vỉa hà dăm bám trên gốc sú dày đặc như những mảng địa y bám thân cây cau. Những con hà sú ruột mềm trắng mọng, có thể ăn tươi sống ngay tại chỗ rất ngon lành. Món hà này thường để ăn gỏi với lá đinh lăng, ghém bánh đa có đủ gia vị chua cay, mặn ngọt thật là thú vị. Hoặc nấu riêu với cà chua, thả ngọn rau cần ta, ăn rồi thật khó quên hương vị quyến rũ của ẩm thực xứ quê. Lại còn món hà cồn (một loại hà ruột to, rất bổ dưỡng, sống bám thành quần thể nhờ vào những tảng đá dưới đáy sông). Mới độ chục năm trước, từng tốp thuyền nan của dân khai thác hà cồn buông rải ran như lá tre rắc trên sông. Người ta thường lấy hơi lặn xuống đáy sông, bê những chầng hà bám tua tủa quanh tảng đá, quẳng lên thuyền, đem vào bờ ghè lấy ruột. Sau này họ nghĩ ra cách lắp cào sắt có cán tre dài, đứng trên thuyền để cào. Mỗi ngày, hàng đống vỏ hà cồn, hàng đống đá vứt bừa bãi trên bờ sông. Hàng nghìn gánh ruột hà cồn gánh về các chợ làng, ngõ phố. Nhiều người nên cơ nên nghiệp, được mũ cao áo rộng nhờ dòng sông.

Vậy mà chẳng ai nghĩ đến cái việc thật đơn giản: ném hòn đá trở lại đáy sông cho loài hà có chỗ bám để tiếp tục sinh sôi. Một thời nghe nói có một dự án cải tạo dòng sông này để nuôi hà cồn xuất khẩu. Nhưng rồi, thời gian trôi đi… dòng sông vẫn nằm không, goá bụa giữa đôi bờ. Con người khai thác nó dường như vẫn vô cảm! Lầm tưởng “của trời lộc nước” là vô hạn, người đời cứ vô tâm đi qua dòng sông, cứ vô tâm bơi trên mặt sóng lặn vớt của cải. Đến nỗi bây giờ, trên sông thưa bóng những con thuyền nan nhỏ bé, vắng cả những mảng rong rêu! Đáy sông cạn kiệt cả trứng cá, phôi hà... Đổi lại là màu nước đục ngầu của mọi thứ chất thải dân sinh, chất thải công nghiệp của các nhà máy xi măng, cơ khí, các nhà máy đóng tàu, xưởng đóng thuyền suốt từ sông Đá Bạc qua sông Bạch Đằng đổ vào sông Chanh. Ngành thuỷ sản ở quê tôi đang trên đà tiến một mũi nhọn kinh tế bỗng dưng mấy năm nay chững hẳn. Nhìn mặt mũi các chủ đầm ủ dột vì các mùa tôm liên tiếp thất bát tràn lan trên thuỷ diện ngót 10 nghìn ha mà chua xót. Bàng hoàng hơn khi một ngày tôi ra cửa sông đoạn Cống Mương, vục một ngụm nước sông Chanh lên miệng thấy nước ngọt như nước mua! Tôi thốt lên một mình: Sông Chanh ngọt hóa mất rồi! Thảo nào lâu nay vùng quê tôi đẫ mất hẳn các nghề ngư nghiệp như đánh lưới rụi, đánh rể, bắt còng cáy, móc ngao vạng trên các bãi triều! Những thứ hải sản nước mặn ngàn đời đã vắng khỏi lòng sông! Biết là đau mà chịu bó tay!

Tôi cứ bâng khuâng mãi về hình ảnh những con sông chảy trong đời người, trong đó có con sông Chanh chảy qua đời tôi và sẽ còn chảy tiếp vào các thế hệ mai sau. Nếu cõi thế gian này không có những dòng sông, thì con người và vạn vật sẽ ra sao? Làm gì có châu thổ sông Ấn, sông Hằng, làm gì có vùng rừng Amazôn kỳ lạ, làm gì có nền văn minh lúa nước sông Hồng, có câu hát quan họ “Sông Cầu nước chảy lơ thơ...”, có điệu “Lý con sáo”, “Lý kéo chài” vùng Cửu Long bát ngát?

Hãy lên tiếng. Ai cũng muốn giàu có. Nhưng đừng tiếp tục làm chết những con sông! Hình như trong gió có tiếng vọng: -Ta là Thần Sông! Hỡi Con Người đã bao đời uống ngụm nước, ăn con cá con tôm, ăn hạt gạo đậm phù sa của Ta! Sông Chanh cũng đang rỗng cả ruột rồi!...


Tháng 10-2008



. Cập nhật theo nguyên bản của tác giả chuyển từ QuảngNinh ngày 10.5.2015.