Việt Văn Mới
Việt Văn Mới


Lấp Sông Đồng Nai Làm Dự Án

– Tăng Lực Nhanh Hơn Cho

“Biến Đổi Khí Hậu Toàn Cầu” ở Miền Nam Việt Nam




S au vụ “Dự án chặt 6.700 cây xanh cổ thụ” ở thành phố Hà Nội được người dân cả nước quan tâm, bức xúc đang gây ra cơn sốt dữ dội khắp nơi, khiến cho Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng sau khi đi Úc (có tham gia trồng cây lưu niệm) về phải ra lệnh thanh tra để quy trách nhiệm cho cá nhân, đơn vị có liên quan thì ở Biên Hòa tỉnh Đồng Nai lại dấy lên vụ án lắp sông Đồng Nai làm khu đô thị đúng vào thời điểm diễn ra sự kiện “Ngày Nước thế giới (22-3) năm nay chọn chủ đề “Nước là cốt lõi của phát triển bền vững”. Tuy nhiên, ngày 23/3/2015, Mạng lưới sông ngòi Việt Nam kiến nghị UBND tỉnh Đồng Nai rút giấy phép dự án do lo ngại những ảnh hưởng của nó. Và chính đơn vị đầu tư cho dự án này đã nhanh chóng xin ngưng thi công để bảo toàn uy tín nhưng chưa phải rút lui luôn!

Theo hiện trạng vị trí địa dư của thành phố Biên Hòa, Dự án 'lấp sông Đồng Nai' có chiều dài 1,3km, từ Công viên Nguyễn Văn Trị đến cầu Rạch Cát, Phường Quyết Thắng, Thành phố Biên Hòa là một địa điểm vàng. Dự án dự kiến hoàn thành vào năm 2022 với tổng mức đầu tư là 3.200 tỷ đồng.Tổng diện tích đất của dự án là  84.000m2 nhưng phần lấn sông là hơn 77.200m2, chiếm trên 90% diện tích, với đoạn lấn ra sông xa nhất đến hơn 100m (đoạn từ cầu tàu nhà máy nước Biên Hòa). Sau khi hoàn thành, khu vực này sẽ hình thành khu khách sạn, nhà phố thương mại, siêu thị, chung cư, cao ốc văn phòng, công viên trên sông.

Dự án lập khu đô thị mới này đã lấn chiếm phần lớn đất mới do lắp sông là củ yếu. Đó mới là vấn đề đáng nói, gây bức xúc lớn trong dư luận, nhất là trong giới khoa học bảo vệ môi trường sinh thái và làm ảnh hưởng nghiêm trọng tới “sự biến đổi khí hậu toàn cầu” mà miền Đông Nam Bộ là nạn nhân trực tiếp đúng theo câu nói của người xưa :”Làm kinh tế mà sai thì thiệt hại cả thế hệ”.

Từ công trường trên khúc sông bị san lắp, chúng ta nhìn thấy mũi đất nhô ra của Cù lao Phố và cầu Ghềnh. Những ngày qua, nhiều nhà khoa học bày tỏ quan ngại việc lấn sông sẽ ảnh hưởng rất lớn đến 2 địa danh lâu đời này ở Biên Hòa.

Thật trùng hợp, hai trường hợp xảy ra ở hai đầu đất nước nhưng lại có lời phát biểu nhanh nhất và hăng say nhất lại là lãnh đạo của ngành Tuyên giáo. Ông Huỳnh Văn Tới, trưởng ban Tuyên giáo Tỉnh uỷ Đồng Nai khi trao đổi với báo Đồng Nai về những tranh cãi xung quanh dự án cải tạo cảnh quan và phát triển đô thị ven sông Đồng Nai. Theo ông, đây là dự án trọng điểm của tỉnh, không phải vì vốn lớn hay có diện tích rộng, mà vì có liên quan đến đời sống dân sinh và cảnh quan môi trường, nhất là liên quan đến sông Đồng Nai. Ông Huỳnh Văn Tới cũng khẳng định, UBND tỉnh Đồng Nai chỉ đạo theo sát quá trình lập và thực hiện dự án để đảm bảo đúng quy trình, quy định. Trong đó, có việc tiếp nhận, lắng nghe ý kiến nhiều chiều nên đã tổ chức hàng loạt cuộc hội thảo nhằm lấy ý kiến của các nhà khoa học, nhà nghiên cứu và đóng góp của nhân dân, đặc biệt là việc khảo sát đánh giá tác động môi trường về dòng chảy của sông.

Ông còn cho biết, "Năm 2011, Công ty cổ phần đầu tư - kiến trúc - xây dựng Toàn Thịnh Phát đã xin chủ trương nghiên cứu dự án với mục tiêu chống xói lở và cải tạo cảnh quan ven sông. Trong thực tế, những bô lão, người cao tuổi sống tại Đồng Nai - những người rất am hiểu dòng sông, đều bức xúc trước hiện trạng sông bị sạt lở từ nhiều năm nay. Việc cải tạo thực chất là trả lại bờ sông cũ. Không có khả năng dự án làm thay đổi dòng chảy, gây nguy hại …Nếu nghiên cứu kỹ mới thấy tâm huyết của chủ đầu tư, thể hiện trong việc xây dựng các công trình công cộng chiếm hơn 70% dự án. Theo Nghị quyết 666 của Tỉnh ủy, đây là dự án đáp ứng tiêu chí hài hòa lợi ích, nên đã chọn lựa thực hiện".

Trong khi đó, dù phía UBND tỉnh Đồng Nai khẳng định việc cấp phép cho doanh nghiệp lấp sông Đồng Nai làm dự án không ảnh hưởng đến dòng chảy của sông Đồng Nai và đã lấy ý kiến của nhiều nhà khoa học, nhà nghiên cứu cũng như người dân, tuy nhiên trên thực tế, đã  có quá nhiều ý kiến phản đối động thái này.

Kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn cho hay, xét trên nguyên tắc xây dựng, thiết kế ở ven sông, biển chính quyền bao giờ cũng dành đất để làm hành lang bảo vệ có khi đến 5 m. Đây là điều bắt buộc phải có và không một dự án nào, nhất là dự án thương mại, có thể vi phạm. Trớ trêu thay, trong khi chính quyền tỉnh Đồng Nai cấm tuyệt đối người dân không được xâm phạm hành lang bảo vệ sông Đồng Nai thì chính họ lại cho phép công ty Toàn Thịnh Phát “vi phạm”.

Trong khi đó, GS. TSKH Lê Huy Bá, Viện Khoa học công nghệ và môi trường, ĐH Công nghiệp TP.HCM nhận định trên Tiền phong: "Sông Đồng Nai, gồm hệ sông Đồng Nai, sông Bé, sông Sài Gòn, Nhà Bè, Lòng Tàu, Vàm Cỏ lưu vực bao trùm 11 tỉnh, thành (Đắk Nông, Đắk Lắk, Bình Dương, Bình Phước, TP.HCM, Bà Rịa - Vũng Tàu, Long An…), có hệ sinh thái đa dạng nên việc cho phép Công ty Toàn Thịnh Phát san lấp một phần sông Đồng Nai làm dự án là đi ngược quy luật phát triển, gây tác hại rất lớn.

Quy luật bên lở, bên bồi của sông bị phá vỡ, dòng chảy bị đổi hướng, gây sạt lở bờ sông, thiệt hại về tài nguyên, môi trường, hệ sinh thái, thủy vực, nhà cửa, đất canh tác của các hộ dân".

Ủy viên Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam Đặng Văn Khoa, Chủ tịch Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường TPHCM nói: "Toàn bộ người dân trong lưu vực sống nhờ vào nguồn nước của sông Đồng Nai. Việc san lấp quy mô lớn ảnh hưởng đến chất lượng nguồn nước.

Trạm cấp nước của thành phố Biên Hòa gần vị trí san lấp. Các trạm cấp nước thô của các nhà máy nước ở TP.HCM cũng ở khu vực hạ lưu. Cả triệu mét khối đất đá, xà bần đổ xuống sông thì chất lượng nguồn nước sinh hoạt có còn đảm bảo?".

Một thành viên trong đoàn khảo sát (đề nghị không nêu tên) khẳng định: “Vấn đề mà dư luận đang quan tâm là dự án có tác động đến dòng chảy, ảnh hưởng đến việc thoát lũ hay không? Có thể nói, chuyện ảnh hưởng thì dứt khoát là có rồi. Qua xem xét thực tế thì có thể thấy rõ ràng và chắc chắn là dự án có ảnh hưởng, nhất là vào mùa lũ. Thượng nguồn có rất nhiều hồ chứa, đặc biệt hồ Trị An có dung tích rất lớn đến trên 2,7 tỉ m3. Nếu vào những năm có mưa lũ lớn, người ta xả lũ thì chắc chắn ảnh hưởng sẽ càng lớn. Còn mức độ ảnh hưởng như thế nào, nhất là với Cù lao Phố và hai cây cầu là cầu Ghềnh và cầu Hóa An, thì phải có nghiên cứu thực nghiệm thêm, đánh giá cụ thể mới có thể kết luận chính xác được”.

Nỗi lo thủy điện Trị An xả lũ là thực tế không thể phớt lờ. Năm 2014, chỉ trong vòng 4 ngày từ ngày 16 - 19.9, thủy điện Trị An điều chỉnh lưu lượng nước xả tràn từ 150 m3/giây lên 630 m3/giây để đảm bảo an toàn công trình và chủ động điều tiết cắt giảm lũ cho phía hạ du. Cộng với lượng nước qua tua bin phát điện là 650 m3/giây, tổng lưu lượng nước xả xuống phía hạ lưu sông Đồng Nai lúc đó từ 1.250 đến 1.300 m3/giây. Thời điểm đó, Ban Phòng chống lụt bão và tìm kiếm cứu nạn Đồng Nai khuyến cáo người dân ở những vùng thấp gồm H.Vĩnh Cửu, TP.Biên Hòa và các huyện của tỉnh Bình Dương cần chủ động đề phòng, ngăn ngừa thiệt hại do ngập úng.

Hồ thủy điện Trị An nằm trên lưu vực sông Đồng Nai thuộc địa bàn hai huyện Định Quán và Vĩnh Cửu (Đồng Nai) là hồ thủy điện lớn nhất miền Nam. Ngoài mục đích sản xuất điện thì công trình còn đảm bảo nước sinh hoạt, nông nghiệp, đẩy mặn và điều tiết lũ... cho vùng hạ lưu. Đập chính và các đập phụ tạo nên hồ chứa nước rộng 323 km2 với dung tích tổng cộng 2,76 tỉ m3. Đây là lý do các nhà khoa học lo ngại việc lấp sông Đồng Nai sẽ khiến vùng hạ du chịu tác động nặng nề trong trường hợp thủy điện Trị An xả lũ.

Đoạn cuối của sông Đồng Nai lại nối liền với sông Sài Gòn của Thành phố Hồ Chí Minh ở giao lộ Nhà Bè. Ca dao có câu : Nhà Bè nước chảy chia hai, ai về Gia Định, Đồng Nai thì về !

Tại TP.HCM, bán đảo Thanh Đa thuộc đoạn đầu sông Sài Gòn (tiếp giáp đoạn cuối sông Đồng Nai) thường xuyên xảy ra tình trạng sạt lở. Để phòng tránh sạt lở một cách bền vững, TP.HCM đã ban hành Quyết định 150. Theo quyết định này, hành lang bảo vệ bờ sông, kênh rạch cấp 1 - 2 chiều rộng là 50 m mỗi bên; cấp 3 - 4: 30 m mỗi bên; cấp 5 - 6: 20 m mỗi bên và các kênh rạch chưa được phân cấp kỹ thuật là 10 m mỗi bên. Trả lời Báo Thanh Niên, GS-TS Lê Mạnh Hùng, Phó tổng cục trưởng Tổng cục Thủy lợi (Bộ NN-PTNT), cũng khẳng định: “Một con sông muốn làm gì cũng phải để lại cho nó một cái hành lang bảo vệ. Còn ở đây không để mà lấn thì không đúng rồi”.

Cách đây trên 100 năm, cũng nhằm bảo vệ bán đảoThanh Đa, chính quyền Sài Gòn – Gia Định thời Pháp thuộc đã cho xẻ con kinh (nay là cầu Kinh) để khai thông dòng chảy thẳng của sông Sài Gòn hướng về Bình Dương nhằm chia lượng nước chảy bao quanh bán đảo Thanh Đa. Con đường cái quan Nam Bắc thời xưa – thời Sài Gòn 300 năm trước Pháp thuộc (1858) chảy qua bán đảo Thanh Đa từ Thị Nghè qua Thủ Đức. Khi Pháp khai thông dòng chảy cắt đứt bán đảo Thanh Đa thì cho xây cầu Bình Lợi để mở giao thông đường sắt và dường bộ theo quốc lộ 1 Nam Bắc như ngày nay.

Vài năm nay, dọc bờ sông Sài Gòn phía quận Bình Thạnh từ cầu Bình Triệu tới cầu Kinh, để bảo vệ dòng chảy và xói lở, thành phố HCM đã cho xây bờ kè làm công viên rất khang trang tạo cảnh quan khu vực tuyệt mỹ.

Nói chung, từ xưa tới nay, không chính quyền nào dám phạm sai lầm trong việc bảo vệ các dòng sông, hệ sinh thái thuộc khu vực miền Đông Nam Bộ. Bởi vì con sông Đồng Nai là con sông cái chạy dài xuyên qua nhiều tỉnh liên quan và có nhiều sông nhỏ phụ lưu đi kèm đã tạo nên một vùng đất trù phú, màu mỡ ngay từ khi Thống suất Nguyễn Hữu Cảnh vào Nam chọn lựa nơi “đất lành chim đậu” cho thế nước lòng dân bền vững đời đời để mở đất phương Nam lấy “Đất Nông Nại làm phủ Gia Định, lập xứ Đồng Nai làm huyện Phước Long, dựng dinh Trấn Biên, lập xứ Sài Gòn làm huyện Tân Bình, dựng dinh Phiên Trấn…”

Sông Đồng Nai chảy vào tỉnh Đồng Nai mang tên Đồng Nai (Đồng Nai Thượng), nhưng chảy tới Di Linh, Lâm Đồng, Đà Lạt có tên Đạ Đờng. Nhưng khi chảy ra cao nguyên từ cao đến thấp nó không lộ diện như dòng sông bình thường mà lúc ẩn lúc hiện dưới đất, trong đá bậc thang tạo ra nhiều thác nước lớn nhỏ, ngắn, dài suốt lộ trình nó đi qua như thác Đam Ri, thác Pongour, thác Prenn, Cam Ly. Đầu nguồn của nó chính là hồ Xuân Hương và các hồ khác như hồ Than Thở. Bác sĩ Yersin đã khám phá ra thượng nguồn sông Đồng Nai là sông Đạ Đờng qua hành trình gian khổ từ tháng 8/1891 tới tháng 6/1893.

Theo nghiên cứu và khảo sát thực tế, TS Vũ Ngọc Long, Viện trưởng Viện Sinh thái học miền Nam, đại diện khu vực phía nam của Mạng lưới sông ngòi VN (VRN), trên dòng sông này ở khu vực Dốc Khỉ thuộc xã Quảng Ngãi, H.Cát Tiên, tỉnh Lâm Đồng có đoạn sông rất hẹp. Ở đó có một bờ đá nhô ra làm cho nó càng hẹp hơn, như một cái van. Nhờ cái van đó nên nước trên thượng nguồn đổ về hạ lưu chậm hơn đồng thời tạo ra phía trên đó một vùng ngập nước rất rộng lớn nổi tiếng về đa dạng sinh học mà đặc biệt là quần thể cá sấu nước ngọt và nhiều loài sinh vật khác sinh sống... Toàn H.Cát Tiên trở thành vùng trồng lúa rất tốt ở vùng đồi núi chính là nhờ cái van tự nhiên đó.

Ông đã khẳng định sẽ xảy ra tình trạng nghiêm trọng về mặt đời sống xã hội nếu làm dự án “lắp sông” này thì nó cũng giống như cái van của tự nhiên ở Dốc Khỉ, sẽ làm cho phía trên Biên Hòa bị ngập úng cục bộ và sẽ gia tăng độ ngập vào mùa lũ rất nặng nề, dẫn đến toàn bộ khu vực phía trên dự án phải thay đổi về nhiều mặt kể cả cơ sở hạ tầng, kiến trúc và đời sống người dân. Tự nhiên đã hình thành qua một thời gian rất dài theo quy luật của nó. Còn chúng ta không hiểu quy luật của tự nhiên mà làm cái van nhân tạo đó thì vô cùng nguy hiểm.

Ngày nay, ở thành phố Hồ Chí Minh, hậu quả của các công trình, dự án lắp kinh rạch lớn, nhỏ đã xảy ra, đó là tình trạng “hễ mưa là ngập” dù có biết bao nhiêu dự án chống ngập. Khi dòng chảy bị chặn lại thì hậu quả của nó không lường được. Ở Thành phố Hồ Chí Minh chỉ xảy ra nhập lụt nhưng ở chỗ khác, với các dòng sông lớn bị ngăn lại hoặc làm hẹp đi thì hậu quả, hiệu ứng của nó sẽ nghiêm trọng hơn. Người Pháp cũng mắc sai lầm khi quy hoạch xây dựng thành phố Sài Gòn cách đây trên 100 năm, đó là lấp bỏ nhiều con rạch ở trung tâm Sài Gòn như đường Nguyễn Huệ (trước gọi kinh lấp), đường Hàm Nghi, đường Lê Lợi, Lê Lai…Ngày trước, thành phố còn nhỏ, dân ít, nhà thưa. Còn nay thì đã xảy ra hiện tượng “bùng nổ” dân số, nhà cửa, cao tầng…mà cứ tiếp tục lấp nữa thì chắc chắn nhận lấy hậu quả đau thương cho dân sinh.

Cuối cùng, bài học lịch sử và kinh nghiệm đau thương cần phải rút ra ngay từ bây giờ khi đụng tới sông nước, đất đai, cây cối. Các nhà lãnh đạo nên nhớ :

        Làm thầy thuốc mà sai thì giết chết một người

        Làm kinh tế là sai thì làm khổ một vùng

        Làm giáo dục mà sai thì hậu quả muôn đời.

Vụ án “chặt đốn 7.600 cây xanh” ở Hà Nội và vụ án “Lấp sông Đồng Nai” ở Biên Hòa, chính quyền đã cầu thị, phát huy dân chủ dừng lại kịp thời là điều quý hiếm, đáng mừng. Nhưng không nên đừng xét lại, sửa sai một phần lấy có để hạ nhiệt mà phải bãi bỏ vĩnh viễn. Dù sao, nó vẫn để lại một vài tì vết không hay cho lãnh đạo các cấp và đau thương mất mát cho xã hội, tai tiếng cho xứ sở.



. @ Cập nhật theo nguyên bản của tác giả chuyển từ SàiGòn ngày 04.4.2015.