Việt Văn Mới Newvietart
Việt Văn Mới
Chùa Ông Phan Thiết




Tín Ngưỡng Người Hoa ở Phan Thiết






Đ ến năm Thành Thái thứ 10 (1898), Bình Thuận mới thính thức thành một tỉnh tự trị, Phan Thiết tách khỏi phủ Hàm Thuận để trở thành tỉnh lỵ đặt tại làng Phú Tài phủ Hàm Thuận (còn gọi là Chợ Tỉnh, phường Phú Trinh bây giờ). Là nơi dân cư tập trung, phần đông là lưu tán từ các tỉnh Nam- Ngãi- Bình- Phú miền Trung vào sống bằng nghề biển, còn có một bộ phận người Hoa đến sau những biến động ở Trung Quốc khoảng cuối thế kỷ 17 theo đường biển di dân về phía Nam. Những nhóm dân ban đầu định cư ở khu vực Phú Hài giỏi nghề buôn bán, mở tiệm ăn, hốt thuốc bắc rồi lấn dần sang kinh doanh nước mắm…Tính cách trong thương mãi, người Hoa khôn khéo ở chỗ lãi ít nhưng bán được nhiều trở thành bí quyết thành công.

    Dưới thời kỳ Pháp thuộc, đời sống cư dân ở Phan Thiết chia làm hai khu vực rõ rệt. Các phường quanh cửa sông Cà Ty, ven bờ biển Hưng Long, Bình Hưng, Đức Thắng, Lạc Đạo…là trên bến dưới thuyền, sống nghề chài lưới và thùng lều nước mắm. Phường Đức Nghĩa trở thành trung tâm đô thị với sinh hoạt buôn bán nhộn nhịp hầu như người Hoa chiếm số đông. Trước năm 1965, khu vực tả ngạn, bên kia sông dân cư vẫn còn thưa thớt chỉ có những công sở nhà cầm quyền, mà đồ sộ nhất là Tòa Công sứ tỉnh, Ngân khố, Bưu Điện, Nhà Thương, Ga xe lửa…
    Tìm hiểu về nét văn hóa tâm linh của người Hoa xưa khi đến lập nghiệp ở Phan Thiết đã tái hiện và thờ cúng những linh thần theo nghi lễ truyền thống khá phong phú. Tứ bang Quảng Đông, Phúc Kiến, Triều Châu, Hải Nam đều có lập hội quán riêng để thờ phụng tiền hiền, tổ tiên cố xứ. Đây cũng là nơi sinh hoạt, hội hè của người Hoa trong họ tộc, cùng bang. Cạnh Chùa Ông trước đây có miếu (chùa) thờ Hải Nam, thờ 108 hương linh người Hoa bị quân nhà Nguyễn đánh chìm thuyền và tử nạn trên biển. Miếu này bị sụp đổ trong trận lụt Nhâm Thìn 1952. Qui mô nhất phải kể đến Chùa Ông còn gọi là Quan Đế Miếu ở phường Đức Nghĩa được xây dựng vào năm Canh Dần 1770, có lối kiến trúc đặc trưng theo kiểu đền miếu cổ. Gian chính điện thờ tượng Quan Công (Quan Vân Trường) bằng gỗ là nhân vật anh hùng, phi thường nhất trong ba danh tướng Quan Công, Trương Phi, Lưu Bị là huynh đệ kết nghĩa theo tích truyện thời Tam quốc Trung Hoa. Ngoài ra miếu còn thờ hai người con nuôi Quan Bình- Châu Xương, Bà Thiên hậu, Thánh mẫu thai sanh, Tiền hiền. Sau này Quan Đế Miếu còn là một hội quán chung cho cộng đồng người Hoa ở Phan Thiết.
    Trước năm 1975, tứ bang Hoa kiều tại Phan Thiết: Phúc Kiến, Quảng Đông, Hải Nam, Triều Châu, cứ 3 năm một lần tổ chức đại lễ nghinh Ông tức rước Quan Công tuần du qua các đường phố chính của thị xã. (Sau này 2 năm một lần vào tháng 7 âl năm chẵn). Lễ hội rất linh đình, hàng chục chiếc cộ hình tháp chất đầy bánh trái, tiền bạc đặt trên giàn gỗ cao. Xong lễ, cộ được xô xuống tạo ra cảnh giành giựt, chen lấn nhau cùng với tiếng reo la náo nhiệt. Ở các bang người Hoa cũng tổ chức hát bộ diễn tuồng sự tích ba Ông. Nhưng ngày thỉnh Ông tuần du thì đều tập trung về Chùa Ông coi đây là đại lễ. Đoàn của mỗi bang có hình thức, cờ xí đại kỳ trung kỳ, xiêm y, nhạc múa riêng. Đoàn này có kiệu hoa, thiếu nữ gánh lễ vật, thì đoàn kia có Tam Tạng cùng Tề Thiên, Bát Giới thỉnh kinh, đoàn khác thì múa võ, trống chiêng… trong tiếng pháo nổ liên hồi. Hai bên đường phố lớn nhà nào cũng dọn sẵn bàn hương án có bình hoa, bánh trái, thắp nhang đèn nghênh đón. Người xem thường dồn mắt hướng về hình tượng Quan Bình do một đứa trẻ khôi ngô cở 10 tuổi, mặt điểm phấn son, xúng xính áo vải xa-tanh màu xanh, đậu mão cánh chuồng, tay ôm ấn, ngồi trên lưng xích thố uy nghiêm do một người đóng vai lính hầu dắt đi chầm chậm. Nhân vật này coi như một vinh dự nên được luân phiên cho mỗi bang một lần. Hồi ấy, màn múa rồng, lân ở cuối đoàn tuần du được coi là hấp dẫn nhất. Hàng chục thanh niên khỏe mạnh thay nhau nâng con rồng dài hơn ba chục thước trong thế múa vờn trái châu tròn lấp loáng theo trống nhạc rất điệu nghệ. Thân rồng được ghép những miếng kiếng soi hình tròn làm vẩy trên nền vải lụa láng bóng màu xanh dương khi uốn lượn nhất là vè đêm trở nên lung linh, sống động. Không riêng gì người Hoa, người Việt cũng tỏ lòng tín ngưỡng, đến miếu xin xăm, khấn vái coi đây như một ngôi chùa dù không thờ Phật, không có tăng sĩ. Lâu dần họ quen gọi miếu Quan Thánh Đế Quân là Chùa Ông. Trong mối quan hệ giữa người Việt và người Hoa lâu dần đã hòa hợp được cái riêng về phong tục, tập quán và trong tín ngưỡng dân gian cũng mang cùng một tâm thế thuần hậu, dễ dàng thích nghi với bối cảnh xã hội ở địa phương.
    Rất dễ nhầm với miếu thờ Bà Thiên Hậu ở Phan Rí Thành (Bắc Bình), miếu Bà Đức Sanh ở Phan Thiết còn gọi là Chùa Bà có sự tích khác, nằm chung khuôn viên đất đình làng Đức Thắng. Theo những chữ Hán Nôm ghi trên hoành phi, câu đối tại miếu thì miếu thờ được tạo dựng vào năm Thiệu Trị thứ 4 (1844), tức có sau đình làng Đức Thắng. Miếu xây theo dạng mái đình chùa còn giữ được những nét trang trí bằng mảnh sành trên bức tứ linh và bên trong chánh điện, khám thờ thật sắc sảo, tài tình có giá trị nghệ thuật.
    Cũng nằm trong dòng tín ngưỡng dân gian được pha trộn nhau trong quan niệm thần linh với thời gian biến dạng từ đền thần Chăm (bumông) cho đến miếu Việt. Ảnh hưởng đạo giáo Trung Hoa, xuất phát từ những thần thoại cho nên người Việt có sự tôn sùng Nữ thần, Thánh mẫu, Bà Chúa Ngọc, Thần mẫu…khá phổ biến. Tương tự Thánh Mẫu Thiên Y hay Thiên Hậu (Bắc Bình) chính là vị thần biển của người Chăm đã được Việt hóa thành Tứ vị thánh nương. Người Việt vùng biển thờ vị Quan Thế Âm Bồ Tát là hiện thân cứu nạn, độ trì trong phong ba bão táp. Miếu Bà Đức Sanh (Phan Thiết) cũng từ tư tưởng tín ngưỡng đó với lòng sùng bái đối với một vị nữ thần có năng lực siêu nhiên trong việc cứu độ, phù trợ những người phụ nữ được bình yên, an toàn khi mang thai, sinh nở có một giá trị liệu pháp tâm lý và ý nghĩa nhân văn, nhất là trong hoàn cảnh xã hội ngày xưa. Do vậy mà miếu Bà Đức Sanh đã trở thành Chùa Bà theo cách gọi của người Việt.

. Cập nhật theo nguyên bản của tác giả chuyển từ BìnhTuy ngày 07.7.2014.

trích đăng lại bài vở đăng tải trong việt văn mới - newvietart.com xin vui lòng ghi rõ nguồn