Việt Văn Mới Newvietart
Việt Văn Mới
Đền thờ Đinh Tiên Hoàng





ĐI THĂM HOA LƯ - LAM KINH




Kinh đô Hoa Lư của nước Đại Cồ Việt

   Trong chương trình tìm hiểu các kinh đô của nước Việt Nam , tháng 12 năm 2004 Hội Văn nghệ Dân gian Hà Nội đã tổ chức một chuyến đi dài ngày qua Hoa Lư và Thanh Hóa ,hai cố đô của nước Việt ngày xưa
Hoa Lư là nơi vua Đinh Tiên hoàng đã lập kinh đô sau khi dẹp xong loạn 12 sứ quân và thống nhất đất nước.
Xây dựng kinh đô Hoa Lư , vua Đinh Tiên hoàng đã khéo lợi dụng địa thế tự nhiên hiểm trở ở đây . Vua Đinh đã xây thành Hoa Lư trong một khoảng đất khá bằng phẳng chung quanh có dải núi đá vôi bao bọc tạo thành một bức tường thành vô cùng kiên cố. nhà vua khi xây khi xây thành đã không câu nệ vào hình dáng mà cần ở tính chất hiểm yếu.
    Theo sử cũ cho biết thành Hoa Lư được xây từ năm 968, đến năm 984 khi Lê Hoàn lên làm vua lại dựng thêm các cung điện , làm điện Bách bảo thiên tuế ở núi Đại Vân có cột điện dát vàng dát bạc dùng làm nơi coi chầu. Ngoài ra Lê Hoàn còn lập thêm các điện khác như điện Phong Lưu (bên Đông) điện Từ Hoa (bên Tây) điện Bồng Lai (bên tả) điẹn Cực Lạc (bên hữu) .vua Lê Hoàn còn xây dựng lầu Đại Vân , điện Trường Xuân điện Long Lộc lợp bằng ngói bạc
    1000 năm đã qua, những cung điện thời vua Đinh và vua Lê Đại Hành đã không còn nữa, tại xã Trường Yên chỉ còn di tích một tòa thành rộng khoảng 300ha,phân chia thành Nội và thành Ngoại. Di tích cũ đã chìm vào quên lãng, tại Hoa Lư chỉ còn hai đền thờ vua Đinh và vua Lê , tạo thành vùng tham quan du lịch mà thôi. Hai ngôi đền thờ vua Đinh và vua Tiền Lê tương truyền được xây dựng trên nền cung điện xưa. Lúc đầu đền quay ra hướng Bắc, trông ra núi Hồ, núi Chẽ, nhưng rồi trải qua thời gian, hai ngôi đền cũ đều không còn , . Đầu thế kỷ XVII, sau khi bỏ nhà Mạc theo nhà Lê, Phong Quận công đã xây lại hai ngôi đền cũ, nhưng quay hường về Đông . Việc này có khắc trên tấm bia Hoàng Định năm thứ 7 (1600) Đến năm 1676 nhân dân Trường Yên lại trùng tu lớn hai ngôi đền, lần sửa chữa cuối là năm 1896, cụ Bá Dương Đức Vinh đã cùng nhân dân Trường Yên làm ngưỡng cửa và nâng cao đền vua Đinh bằng tảng đá cổ bồng như hiện nay.
    Đền vua Đinh là một kiến trúc rộng thoáng, tam quan kiểu “thượng gia hạ môn” Đi qua cửa này, khách theo đường thần đạo đi thẳng vào bên trong. Hai bên thần đạo có ao thẩ sen và quỳ. . Cuối mùa đông , nên hoa đã tàn, chỉ còn lá sen vấn vương với cuống, vài cánh hoa quỳ nổi chập chờn trên mặt nước. Lại qua một cửa tam quan nữa nhìn vào thấy một tòa kiến trúc kiểu đình làng,lưng dựa vào vách núi, trên sân có một sập đá, người địa phương kính cẩn gọi đó là “long sàng” Có người hỏi “sập đá để ngoài trời sao gọi là long sàng?” Cô hướng dẫn viên trả lời “Hàng năm đến ngày hội làng, dân thường bày lễ vật trên sập đá, cho nên gọi là long sàng (giường thờ)” Long sàng là một tác phẩm nghệ tuật bằng đá rất đẹp , trang trí một con rồng lớn thân mập, đuôi thẳng , vây đứng, đầu ngẩng cao , hai cụm tóc lớn bay ngược lên , hai dải râu dài thả lỏng phía trước , tay rồng nắm sừng chẻ hạc. Con rồng đang uốn lượn trong bầu trời đầy mây và sấm chớp , gọi nguồn nước về cho dân.ý nghĩa linh thiêng của long sàng vừa là nơi đề cao vua Đinh, vừa là nơi cầu mưa thuận gíó hòa Hàng năm đền vua Đinh có hội , ngày lễ hội, dân các làng xung quanh mang lễ đến nhưng không có ai dám đến gần , chỉ đưa lễ cho thủ từ mang bày trên long sàng.
    Theo ông Nguyên văn Trò viết “Cố đô Hoa Lư ” thì Đền vua Đinh được xây theo kiểu “nội công ngoại quốc”, các công trình kiến trúc đăng đối theo trục đường chính đạo . Ngoài cùng là Ngọ môn quan ( tôi đã lầm là cửa tam quan) nhìn về hướng Bắc, ở phía trong cửa ngọ môn có 4 chữ “Tiền triều phượng khuyết”, phía ngoài có 4 chữ “Bắc môn tỏa thược”, giáo sư Đinh Đức Siêu giảng cho mọi người “các vua Đinh, vua Lê đã rất tỉnh táo, dặn con cháu khóa chặt cửa Bắc đề phòng kẻ xấu lấn vào”
    Đền vua Đinh có nhà Khải thánh thờ cha mẹ vua Đinh, bên trái đền là nhà Vọng nơi xưa kia các cụ họp bàn việc tế lễ. Ngoài sân có long sàng, hai bên long sàng có hai con rồng tạc bằng đá xanh nguyên khối. Cạnh mỗi con rồng lại có một con nghê tạo hình chắc khỏe, đầu ngẩng cao, mồm há, mũi huếch, tóc xoăn , bụng thút lại nổi rõ từng thớ thịt làm cho nghê thêm khỏe mạnh.
   Đền có ba tòa, Bái đường, Thiêu hương và Chính cung . Tòa bái đường thờ công đồng. ở giữa bái đường có tấm hoành phi “Chính thống thủy” (mở nền chính thống)

    Hai cột giữa có đôi câu đối :

Cồ Việt quốc đương Tống Khai Bảo
Hoa Lư đô thị Hán Trường An

   nghĩa là :

Nước Cồ Việt như Tông Khai Bảo
Đô Hoa Lư sánh Hán Tràng An

    Tòa Thiêu Hương thờ các quan , những vị công thần đời Đinh
    Trong tòa Chính cung thờ vua Đinh và các con của nhà vua . ở gữa chính cung có tượng Đinh Tiên hoàng đội mũ Bình Thiên , mặc áo Long Cổn . Phía bên trái nhà vua là tượng con trai cả Đinh Liễn,, phía bên phải là tượng hai người con thứ là Đinh Hạng và ĐinhToàn (Sđd Nxb Văn hóa dân tộc 2002)
    Trong nội cung, chúng tôi thấy tượng vua Đinh Tiên Hoàng ngồi uy nghi trên ngai . Đầu đội mũ bình thiên, hai bàn tay đặt thoải mái trên gối, áo long cổn may chẽn , phần trươc bụng thêu rồng, các nếp áo để cuộn tự nhiên. Chúng tôi thắp hương, kính cẩn vái lậy người con của thần nhân, người mà từ khi cất tiếng khóc chào đời đã có thầy tướng đoán rằng “thằng bé này tất không phải người thường, lớn lên nó sẽ đứng đầu thiên hạ”
    Lịch sử và truyền thuyết điạ phương cho biết Đinh Bộ Lĩnh lớn lên trong thời loạn thập nhị sứ quân , các sứ quân không ai phục ai, chiếm cứ từng vùng, cát cứ chia đất nước thành 12 mảnh . Trong hoàn cảnh đó, Đinh Bộ Lĩnh sống rất khó khăn, có tài mà không được thi thố, Ngài đã ra sông Hoàng Long gọi Rồng Vàng lên để hỏi kế , Rồng Vàng bảo rằng “Trời còn thử thách đại vương dăm ba năm nữa. Ngài tuổi Giáp Thân , khởi từ sơn lâm , thu sinh khí bể cả , dựng nghiệp lớn nơi núi rừng. Đất và nước phía trước mặt ngài là nơi ngài lấy sinh khí. Hãy yên tâm đến năm Rồng sự nghiệp sẽ hoàn thành.”
    Nghe theo lời hoàng long, Đinh Bộ Lĩnh đến Bố Hải Khẩu lầm tỳ tướng , rồi từ đó, ông đánh chiếm Đằng Châu, thu phục Cổ Loa,, đến năm Mậu Thìn (968) thì mọi việc thành công , dẹp yên các sứ quân, thống nhất đất nước.Ông lên ngôi vua, đặt tên nước là Đại Cồ Việt, lập kinh đô tại Hoa Lư .
Triều đình nhà Đinh quá ngắn, có tên phản thần là Đỗ Thích nằm mơ thấy nuốt sao, cho là mình có số làm vua nên đã đầu độc giết cha con Đinh Tiên Hoàng và Đinh Liễn bằng một món ăn “lòng lợn tiết canh”
   Bây giờ trong hậu cung , ngoài tượng vua Đinh Tiên Hoàng và các con, còn có một pho tượng nữa để dưới gầm bệ tượng vua Đinh, đó là tượng phẩn thần Đỗ Thích, hàng năm đến ngày giỗ vua Đinh, nhân dân lôi tượng Đỗ Thích ra dánh 3 vồ để răn đe kẻ phản lọan. Có một tục kiêng kỵ đó là trong cỗ tế vua Đinh không được bày món lòng lợn tiết canh.
    Cố đô Hoa Lư tồn tại 42 năm qua 2 triều vua Đinh và Tiền Lê, đến khi Lý Công Uẩn lập nhà Lý, ông đã ban chiếu “thiên đô ” dời kinh đô đến Đại La ( Thăng Long ) vào năm 1010.
    Bây giờ về Hoa Lư , người đời chỉ thấy đó là một di tich danh thắng , một nơi để thắp nén hương tưởng nhớ người anh hùng đã dẹp yên loạn trong nước, lập triều đại sánh cùng nhà Tống. mọi người đọc đôi câu đối treo tại chính cung :
Ngã Nam đế thóng đệ nhất kỷ
Trường Yên miếu mạo vạn thiên niên
   Nghĩa là :
Nước Nam thống nhất kỷ thứ nhất
Trường Yên đền miếu muôn ngàn năm

    Tại Cố đô Hoa Lư còn có nhiều địa danh và truyền thuyết nhưng đi hết, hiểu hết phải có thời gian, mà chúng tôi thì eo hẹp quá.

Thăm đền vua Lê Đại Hành

    Đền vua Lê Đại Hành về đại thể cũng gióng như đền vua Đinh , khác chăng là ở các chi tiết theo đương chính đạo vào trong là nghi môn ngoại, nghi môn nội, hai bên có nhà vọng . Qua hai cột đồng trụ là sân rồng, gfiữa sân rồng có sập đá, nhưng long sàng này không trang trí, chỉ là một sập đá xanh Xung qanh sập đá, có nhiều lỗ để cắm đồ thờ,
    Đền vua Lê cũng có 3 tòa : bái đường, thiêu hương và chính cung . ở bái đường có tấm hoành phi đề là “Trường Xuân linh tích”. Gian bên trái có tấm hoành phi đề 3 chữ “Xuất thánh minh ”, gian ben phải có chữ “Dương thần vũ”
ở đây có đôi câu đối ca ngợi sự nghiệp của vua Lê

Thần vũ thiếp tứ lân , thịnh Tống cường Chiêm thủ nhật
Tinh linh tồn thiên cổ, Long giang Mã trục chi gian

   Nghĩa :

Thần vũ động bốn bên trong lúc Chiêm cường,Tống thịnh
Thiêng liêng còn muôn thuở với vùng núi Mã sông Long

   Sinh thời, vua Lê Đại Hành đã từng cày ruộng “tịch điền”, sử cũ chép rằng :
Đinh Hợi năm thứ 8 (987) Mùa xuân vua bắt đầu cày ruộng tịch điền ở núi Đọi, được một chĩnh nhỏ có vàng, lại cầy ở núi Bàn Hải được một chĩnh nhỏ có bạc ; vì thế đặt tên ruộng là kim ngân. (ĐVSKTT tập 1 – nxb KHXH 1972- trang 171)
   Để ca ngợi việc vua đi cầy, có đôi câu đối treo tại chính cung :

Thụy vân cam vũ thiên hưu ngưỡng
Tạc tỉnh, canh điền đế lực chi

   nghĩa là
Mây lành mưa ngọt ơn tiên đế
Đào giếng, cầy ruộng cậy sức vua .

    Trong chính cung, ngoài bàn thờ Lê Hoàn còn có bàn thờ Dương thị Vân Nga và Lê Long Đĩnh Tương truyền xưa tượng bà Dương Vân Nga đặt ở đền vua Đinh, đến thời Hậu Lê có một ông quan hạch là “đã xuất giá tòng phu sao còn để tượng ở đây” Thế là nhân dân rước tượng bà sang đền vua Lê, khi rước bà ra khỏi đền vua Đinh, pho tượng toát mồ hôi , cho nên đến đền vua Lê, người ta vẫn đặt tượng quay mặt về đền vua Đinh vơi ý nghĩa bà vẫn có tình với nhà Đinh.
    Người địa phương còn kể chuyện khi mới sinh ra, cô bé Dương thị khóc dạ đề suốt ba tháng, sau có một đạo sĩ ru bằng câu :

Nín đi con , nín đi thôi
Một vai gánh vác cả đôi sơn hà

   Lớn lên, bà là vợ của Đinh Bộ Lĩnh, sau khi cha con Đinh Bộ Lĩnh bị chết, con nhỏ là Đinh Toàn mới có 6 tuổi lên ngôi. Nhà Tống nhân dịp đó sai tướng sang đánh cướp nước ta, trước họa xâm lăng, các triều thần tôn Thập đạo tướng quân Lê Hoàn làm vua, bà Dương thái hậu dã đem long bào trao cho Lê Hoàn sau đó lại làm vợ của Lê Hoàn.

Hội Trường Yên

     Khi chúng tôi đến Hoa Lư thì Hội Trường Yên chưa mở. Theo thông lệ địa phương thì hàng năm đến ngày 10 thang 3 (âm lịch) mới mở hội để tưởng nhớ vua Đinh Tiên Hoàng. Nhân dân Trường Yên có câu ca nhắn nhủ với con cháu rằng :

Ai là con Rồng cháu Tiên
Tháng Ba mở hội Trường Yên thì về

    Hội Trường Yên bắt đầu bằng lễ rước nước từ bến sông Hoàng Long về đền để bao sái tượng và đồ thờ. Trong khi đám rước nước về đền, có một con rồng vàng từ bên kia sông “bơi” qua bên này, tượng trưng cho rồng vàng đã đỡ Đinh Bộ Linh thuở thiếu thời. Sau đó bảy làng Yên thượng, Yên trung , Yên hạ, Yên thành , Chi phong và Lạc hối đều tổ chức tế tiệc, tế nghi và tế cửu khúc.. Tế cửu khúc thực chất là chín khúc ca trù ca ngợi nền thái bình thịnh trị thời vua Đinh . Nhà vua đã xưng “đế”, đặt tên nước là Đại Cồ Việt, đặt niên hiệu riêng là Thái Binh đưa đất nước ngang tầm nhà Tống. Bài hát có câu :
Nền sinh thánh như in bên Triệu Tống
Bên Thái Bình , bên Khai bảo kỷ nguyên
Từ đây chính thống Nam thiên
Nền triệu tụ mấy ngàn năm linh tich.

    Trong ngày hội , người dân tổ chức nhiều hình thức tái hiện lịch sử thời vua Đinh như Cờ lau tập trận, kéo chữ thái bình, dẹp loạn 12 sứ quân, thông nhất đât nuóc,lên ngôi vua ...Cùng với lễ hội Trường Yên, nếu bạn về Hoa Lư đúng dịp, bạn sẽ được nghe các bô lão kể về sự tích và truyền thuyết của vùng Hoa Lư, có những tên địa danh mà khi vua Lý dời đô lên Thăng Long cũng mang theo như chùa Nhất trụ, tháp Báo thiên, Tràng Tiền, Cầu Đông, cầu Dền...Ta thấy kinh đô Hoa Lư là đầu mối quan trọng đối với Thăng Long ngày nay ,
    Có dịp về Hoa Lư, dù đến nơi nào trong cố đô , ta thường được nghe kể về những huyền thoại của thời Đinh Lê, rát tiếc rằng vì thời gian eo hẹp, chúng tôi không có dịp được nghe , xin giới thiệu nhỏ với các bạn, khi du lịch về Hoa Lư hãy cố tìm mua quyển “Truyền thuyết Đinh Lê” để bổ sung cho những hiểu biết của mình. Hỏi người, hỏi sách cho thật đây đủ, có như vậy mới bõ một chuyến đi về kinh đo nước Đại Cồ Việt 1000 năm về trươc.

Lịch trình đi tham quan Hoa Lư

Ngày 10/12/2004
Lên đường đi Hoa Lư
      Tôi đến đền vua Đinh, Đây là một nơi có kiến trúc rộng,thoáng. Tam Quan làm “thượng gia hạ môn” Khách đi bộ theo đường thần đạo mà vào. Hai bên đường thần đạo có hai cái ao rộng hình vuông, thả đầy hoa sen, hoa quỳ.
      Lại qua một cửa tam quan nữa, rồi theo đường thần đạo đi vào sân. Tại đây có một bệ đá, trên mặt bệ đá, chạm trổ nhiều sinh vật từ con rồng huyền thoại đến con vật dân gian Nhìn kỹ còn thấy bàn tay con rồng lại đeo vòng ngọc, nỗn nà như tay phụ nữ.. Dân gọi đó là long sàng. Thực ra theo dân gian nơi đặt đồ thờ ở trên cao thì gọi đó là Ban thờ, nơi thấp thì gọi là giường thờ, nên gọi là long sàng không sai. Dân gian có câu “Một vái lễ xa bằng ba lễ gần” hàng năm đến ngày lễ, dân ở 16 làng mang đồ lễ đến long sàng làm lễ. Bà con coi nơi đó là linh thiêng, không cho ai được đến gần

. Cập nhật theo nguyên bản của tác giả chuyển từ HàNội ngày 26.5.2014.

trích đăng lại bài vở đăng tải trong việt văn mới - newvietart.com xin vui lòng ghi rõ nguồn