Việt Văn Mới Newvietart
Việt Văn Mới





Văn Hóa Đọc Phương Nam





V ới sự góp mặt của 500 gian hàng,156 đơn vị,200.000 tên sách,20 triệu bản sách,Hội sách TP.HCM lần thứ 8(từ 24-đến 30.3.2014),vừa qua diễn ra trong khu công viên Lê Văn Tám đã thu hút đông đảo bạn đọc già trẻ - cha con,ông cháu,cả gia đình tham dự.Dạo qua các gian hàng đông người tìm sách,tôi nghĩ văn hóa đọc của thị dân Saigon mình chưa đến nổi nào mai một.


Có Tự Bao Giờ

    Theo các tài liệu tìm đươc,Nam Bộ được xem là vùng đất khởi thủy của quốc ngữ và báo chí,tiểu thuyết.Chưa rõ được chế tác từ năm nào chỉ biết rằng chữ Quốc ngữ qua một số giáo sĩ truyền đạo manh nha ở vùng đất Quảng Nam từ giữa thế kỷ XVII và phổ biến tại Nam Kỳ vào giữa thế kỷ XIX. Năm 1865, Gia Định báo, tờ  báo viết bằng chữ quốc ngữ đầu tiên của Việt Nam ra đời. Sau đó một năm,tập sách sưu tầm văn học dân gian Chuyện Đời Xưa- Lựa Nhón Lấy Những Chuyện Hay Và Có Ích (Sài-Gòn, 1866, 74 trang)  của Trương Vĩnh Ký (1837-1898)xuất hiện. Năm 1882,chữ quốc ngữ được tuyên bố là văn tự chính thức ở Nam Kỳ,với Nghị định của nhà cầm quyền Pháp, buộc các viên chức hành chánh xã thôn ở Nam Kỳ phải biết chữ Quốc ngữ.
  Trong bài viết“Chữ Quốc ngữ ở Nam Kỳ với thế lực của Phụ nữ”- (Phụ nữ Tân văn Saigon,số 28 ngày 28/7/1929),Ông Phan Khôi (1887-1959) đề cập đến những bước đi của chữ quốc ngữ từ tự điển sang kinh sách Thiên chúa giáo, rồi từ trường học thuộc Pháp sang các địa hạt chính trị,văn học bình dân,báo chí,đã lưu ý: Độc giả hãy nhớ,xứ Nam kỳ là thầy dạy quốc ngữ cho dân An Nam! Mà là thầy thiệt. Hồi đó có hai ông đại sư về quốc ngữ, là ông Trương Vĩnh Ký và ông Paulus Của, tức là Huỳnh Tịnh Trai. Vì mỗi ông có làm ra một bộ tự vị tiếng An Nam”.
    Chữ sách ra đời tại phương Nam vậy thì không lý gì văn hóa đọc không được khai sinh từ nơi này !

Thói Quen Đọc

    Saigon trước 1975 từ trí thức cho đến giới bình dân,nhiều người thường có thói quen mở đầu một ngày sống với cà phê và tờ báo theo dõi tin tức đủ mọi thứ trên đời hoặc mê mẩn chờ hồi sau sẽ rõ của loại tiểu thuyết “feuilleton” dài lê thê câu độc giả.Hình ảnh người phu xe xích lô Sài Gòn,buổi trưa,tìm chỗ râm mát nghỉ ngơi,ngồi gác chân đọc nhật trình rất quen thuộc. Hôm nào vắng báo – do nghỉ lễ Tết hoặc bị chính quyền cũ kiểm duyệt tịch thu,rút giấy phép đình bản - do biến cố đảo chánh,chỉnh lý,Mậu Thân,30/4 v..v…gián đoạn không phát hành,dân Saigon cảm giác bức bối,vật vã như thể người đói thuốc!
    Sau 75,qua các đợt truy quét bài trừ “văn hóa đồi trụy phản động”,sách báo xuất bản cũ bất kể nguồn gốc,chủng loại đều bị tịch thu tiêu hủy vô tội vạ.Một anh bạn đồng nghiệp dạy văn THPT Nguyễn An Ninh phải xin giấy xác nhận là giáo viên để cứu bộ tự điển Bách khoa toàn thư Britannica bị địa phương niêm phong tịch biên trong đợt kiểm kê tư sản(1977).Riêng tôi có bộ đóng tập 4 quyển NHÀ VĂN HIỆN ĐẠI của Vũ Ngọc Phan(NXB Thăng Long Saigòn,1960) – tư liệu tham khảo lưu dấu thời sinh viên ĐH Văn Khoa,cũng đành phải xé bỏ các trang lời mở đầu của NXB – để tránh quyển sách bị chết oan ! - do lời lẽ nhạy cảm đụng chạm khi giới thiệu những nhà văn còn sống ngoài Bắc .
    Từ dạo đó văn hóa đọc có dấu hiệu khủng hoảng chựng lại một nhịp khá dài. Cái cũ bị phủ định sạch trơn,cái mới còn lạ lẫm.Thói quen văn hóa không thể xóa sạch hay xác lập một sớm một chiều,và chính vì vậy đã mở ra một khoảng trống trong đời sống tinh thần độc giả phương Nam. Ngay đến việc dạy-học-đọc chính thống các tác phẩm mới trong trường phổ thông thời điểm đó - thành thực mà nói rất trầy trật - thầy cố nhồi,trò cố nuốt …lâu dần xơ chai niềm hứng thú văn chương – đây có thể là một trong nhiều nguyên nhân khiến các em chán học Văn.
Hơn mười năm trở lại đây,thị trường sách báo đã có sự hồi sinh,nhiều tác phẩm,tác giả được nhìn nhận lại - mảng thơ mới trước 1945(Xuân Diệu,Huy Cận,Tế Hanh,Nguyễn Bính,Hàn Mặc Tử,Chế Lan Viên,Quách Tấn…),tiểu thuyết Tự Lực (Nhất Linh,Khái Hưng)được chọn lọc tái xuất – hàng vài chục đầu sách của Nguyễn Hiến Lê,Sơn Nam…xếp đầy trên kệ - truyện chưởng kiếm hiệp(Kim Dung),tiểu thuyết(Quỳnh Dao) – sách tôn giáo - nhiều tác phẩm của thiền sư Nhất Hạnh(Nẻo vào thiền học,An lạc trong từng bước chân,Thả một bè lau …cũng được giới thiệu đến bạn đọc- tuyển tập tác giả,tác phẩm - hồi ký(Nguyễn Hiến Lê,Vương Hồng Sển,Trần Văn Khê,Bà Tùng Long,Lý Quí Chung,Hoành Linh Đỗ Mậu …),sách từ điển đủ loại(Anh,Pháp,Việt)- sách dạy tiếng Trung, Nhật, Hàn…. Văn hóa đọc nhờ đó khởi sắc,đời sống tinh thần toàn xã hội thoáng hơn.
    Thỉnh thoảng cuối tuần xuống phố,tôi thường ghé tạt các hiệu sách Fahasa-Nguyễn Huệ,Khai Trí-Lê Lợi – tìm lại chút hương xưa,chiêu hồn muôn năm cũ những tên sách gợi nhớ một thời xa xôi.

Công Nghệ Nghe,Nhìn & Mối Lo

    Ngày nay với sự phát triển của công nghệ điện tử,kỹ thuật số,văn hóa nghe,nhìn chiếm ưu thế,văn hóa đọc bị cạnh tranh gay gắt,hiện tượng lười đọc khá phổ biến. Người ta ghi nhận: “Nếu trước đây mua một cuốn sách buổi tối đọc ở nhà, thì ngày nay cả thế giới về đến đầu giường rồi. Mở radio ra, mở cái máy thu hình ra là thấy cả thế giới mà không cần phải đọc từng trang, từng con chữ một. Cứ thế thông tin sự kiện,bình luận rót vào tai mình. Người ta thu thập nhiều tri thức mà không mất calo. Những thành tựu tiến bộ của nhân loại nhưng đồng thời cũng là thứ đã làm hại cho văn hóa đọc. Nó cạnh tranh với văn hóa đọc, lấn át văn hóa đọc. Nhà ai cũng có TV nhưng không phải nhà ai cũng có sách.Thế hệ trẻ hiện nay bị văn hóa nghe,nhìn lôi cuốn mạnh hơn là văn hóa đọc. Ai cũng biết văn hóa nghe,nhìn nặng về tính thông tin và giải trí nhưng nhẹ về tính giáo dục và tri thức..”.
Giới trẻ quen tiếp nhận thông tin kiến thức đã đúc sẵn từ người khác, các em ngại đọc những gì buôc phải tư duy động não,lâu dần dẫn đến sự ỉ lại,tính thụ động trong việc khai thác,vận dụng chuyển hóa kiến thức thành năng lượng trí tuệ cho riêng mình .
    Văn hoá đọc bao gồm thói quen,sở thích và kỹ năng. Đọc sách đối với trí tuệ giống như thể dục đối với thân thể (G.Addison) - Ngừng đọc sách là ngừng tư duy (Diderot) - Không nhất thiết cứ phải cầm sách mới gọi là đọc,hay phải đọc sách văn học mới là có văn hóa đọc. Văn hóa đọc không thể hiện ở việc đọc nhiều hay ít mà thể hiện ở chỗ đọc sách như thế nào,đọc để làm gì và đọc sách gì. Ngạn ngữ Pháp có câu: hãy nói cho tôi biết anh đọc sách gì,tôi sẽ nói cho anh là người thế nào - Sénèque chỉ cách tiếp cận sách : Điều gì thu thập được từ đọc sách hãy trật tự hóa và thống nhất hóa nó lại.Ta hãy bắt chước các con ong bay đây đó hút nhụy hoa,rồi làm mật của mình và sắp ngăn nắp vào các tầng trong tổ .
    Đọc sách mà tìm được một nghĩa cũng như được một thuyền hạt ngọc (Vương Hoàng Chi),tuy nhiên nếu tin cả ở sách thì không bằng không có sách – (Tận tín thư bất như vô thư - Mạnh Tử). Đã có một số sách từ điển tục ngữ,thành ngữ biên soạn công phu nhưng để dính quá nhiều sai sót đáng tiếc,khiến người đọc hoang mang khi tra cứu (1).
    Văn hóa đọc có ý nghĩa thôi thúc con người chịu khó đọc để mở rộng kiến thức,nâng cao sự hiểu biết,góp phần hoàn thiện nhân cách. Dù xã hội có phát triển đến đâu thì văn hóa đọc vẫn giữ vai trò quan trọng và thực sự cần thiết đối với mỗi con người bởi văn hóa đọc gắn liền với chữ viết,qua quá trình đọc,con người sẽ suy nghĩ,phân tích,tổng hợp,tư duy,biến tri thức thành của mình và trở thành vốn kiến thức vận dụng vào cuộc sống. Trước khi có phương tiện nghe,nhìn thì sách là con đường giúp con người tiếp cận thông tin,văn hóa,tri thức. Đọc sách là một trong những cách giúp chúng ta thư giãn,tích lũy kiến thức.Song một thực tế đang diễn ra hiện nay đó là bạn đọc giảm dần,nhất là lớp trẻ rất thờ ơ với văn hóa đọc sách.
    Về phần gia đình để nuôi dưỡng thói quen đọc sách, dù bận rộn đến đâu làm cha mẹ cần nhín chút thời gian quan tâm tủ sách gia đình,tạo điều kiện cho con em tiếp cận sách báo.Pap-len-cô nói rằng:“Gia đình nào không có ai đọc sách là một gia đình không đủ giá trị tinh thần”.Xu-khom-lin-xki cảnh báo:“Nếu trong cả tháng mà tủ sách gia đình không tăng thêm quyển sách nào thì tôi cho đó là một hiện tượng đáng lo ngại”.
    Sách là người bạn tốt của tuổi già,đồng thời là người chỉ dẫn tốt của tuổi trẻ (X.Xmaixơ). Chúng ta không lo ngại văn hóa nghe nhìn sẽ áp đảo tất cả,bởi dẫu sao văn hóa đọc hiểu rộng hơn đó chính là văn hóa tích lũy thông qua cả kỹ năng nghe,nhìn.

(Saigon,15/4/2014)

(1)-Nguồn tuancongthuphong.blogpost.com

.Cập nhật theo nguyên bản của tác giả gởi từ SàiGòn ngày 19.04.2014.