NGÀY XƯA, NHÀ TÔI ĐÓN TẾT

CHỬ THU HẰNG

Quý vị đang nghe
Liên Khúc Hà Nội
với tiếng đàn guitar của Văn Vượng

Cậu mợ tôi thuộc lớp người cũ nên đón Tết theo cách của người Hà Nội xưa, tức là không mua các thứ làm sẵn ngoài chợ mà phải tự làm, phần để cho tinh khiết, phần để luyện nữ công gia chánh cho con gái trong nhà. Nhà tôi có sáu cô con gái và ba cậu con trai. Gia đình đông đúc thế, mà các món ăn Tết thì rất phức tạp, nên chuẩn bị một cái Tết phải mất hàng tháng trời.

Đầu tiên là món lạp xưởng.

Một tháng trước Tết, cậu mợ tôi mua về đủ thứ: thịt heo, lòng heo khô (thứ này ngày trước là sản phẩm của người Hoa, bán ở phố Hàng Buồm, giờ ko thấy nữa), và một thứ phụ gia trộn cùng thịt thái nhỏ, rồi nhồi vào lòng heo khô. Thịt mỡ trơn, lòng heo khô vừa nhỏ, vừa mỏng, phải nhồi qua một cái phễu, khó làm lắm. Sau đó, buộc thành từng đoạn ngắn, hong trên bếp than khoảng một tháng sau thì ăn được. Tôi để ý thấy lúc làm xong đầy ắp hai mẹt, tháng sau thu về, ngót vô khối, chắc bị ăn vụng.

Rồi đến món dưa hành. Một yến dưa, nửa yến hành. Dưa tãi ra phơi từng lá cho se bớt, muối trước. Hành thì ngồi quây lại, bóc bớt lớp vỏ ngoài, cay xè mắt. Sau đó mới ngâm nước tro, nước vôi, muối, nén... phải mấy ngày mới xong.

Hồi xưa, lúc nào cũng đói nên ăn nhiều hơn bây giờ. Tôi nhớ có năm, nhà tôi gói 70 cái bánh chưng, đầy ắp một thùng phi 200 lít. Nhẩm thử mỗi cái bánh là 6 lạng gạo, 1 lạng đỗ, 2 lạng thịt, 5, 6 cái lá dong thì biết bọn con gái chúng tôi khổ sở đến thế nào với các công đoạn rửa lá dong, vo gạo, đãi đỗ... trong tiết trời rét căm căm của tháng Chạp. Đỗ xanh nấu chín, giã mịn, sau đó nắm lại thành từng nắm. Lá riềng cũng phải giã nhỏ, vắt lấy nước để nhuộm lấy màu cho bánh chưng xanh. Thay nhau trông bếp đúng 12 tiếng sau mới đươc vớt bánh, rửa qua rồi nén cho vuông vắn, bỏ lạt và lá ngoài đi, gói lá mới, buộc bằng lạt hồng điều cho đẹp.

Giò xào và giò gà cách làm giống nhau, chỉ khác ở nguyên liệu. Giò xào làm bằng tai, lưỡi, thịt heo, mộc nhĩ, nước mắm, tiêu. Giò gà làm bằng thịt gà, không dùng mộc nhĩ mà xào cùng nấm hương, tiêu, nước mắm. Có năm cậu tôi mua ở đâu về hai con gà Tây to lừng lững, da đỏ như "ông Tây", nhớ mãi đến giờ.

Thái xong hàng đống thịt đó mỏi nhừ tay, rồi xào thật kĩ cho nhựa của bì lợn chảy ra thì giò mới để được lâu, không hỏng. Sau đó gói ngay khi còn nóng bằng lá chuối, dùng 4 thanh tre kẹp lại, buộc chặt, treo lên từng đôi một cho chảy bớt mỡ ra. Chỉ một hai hôm sau là ăn được.

Các loại mứt làm cũng lâu. Khắp nhà la liệt lạc, bí, táo, mơ, khế, cà rốt, cà chua, quất... thứ tỉa rồi, thứ đang ngâm lần 1, thứ đang ngâm lần 2, thứ đã làm xong... Món nào làm khéo, hoặc may mắn thì đẹp, khô, lên màu. Món nào vụng về làm hỏng thì giấu đi cho mợ tôi khỏi mắng. Cậu tôi thường bao che lỗi của chúng tôi cho êm cửa, êm nhà. Mợ tôi mắng mỏ, dạy dỗ thoải mái nhưng cứ đến Giao thừa thì thôi, vì sợ "rông".

Con gái lo món ăn, con trai phải lo đánh bóng gần chục cái mâm đồng, cái đỉnh đồng, đôi chân nến, đôi hạc đồng... Chỉ được dùng tro mịn, đánh đến sáng choang lên, soi gương được. Rồi lau chùi hoành phi, câu đối, sập gụ, tủ chè, sa lông cổ. Đây là việc không dễ chút nào. Đầu tiên luồn cái khăn nhỏ qua từng đường chạm khắc, kéo qua kéo lại cho sạch bụi, sau đó dùng loại xi đánh giày bôi đều lên, lại dùng miếng dạ mỏng đánh đi đánh lại cho không còn tì vết nào mới đạt yêu cầu. Bọn con trai bây giờ nhắc lại còn hãi.

Dọn nhà xong, chúng tôi theo cậu tôi lên chợ hoa phố Hàng Mã, cành đào nào to nhất chợ thì mua. Cậu tôi hay chọn đào phai, có lộc, cành lệch, cao khoảng hai mét, đặt ở một góc nhà, xòe ra ba hướng, rất đẹp. Bị ảnh hưởng quan điểm thẩm mỹ của cậu tôi, bây giờ tôi cũng không thích đào bích, hoa chi chít, tán tròn xoe, trông đơn điệu.

Bình hoa chính ở giữa nhà nhất thiết phải cắm thành nhiều lớp, tỏa tròn đều. Trong cùng và cao nhất là lay ơn màu đỏ, không dùng lay ơn trắng, sau đó đến thược dược, mõm sói, hồng, cuối cùng là cúc làm thành một đường viền quanh miệng bình hoa. Ngày ấy không có các loại hoa đắt tiền và cũng không cắm hoa với đủ thứ phụ kiện như bây giờ.

Tóm lại, một tháng trước Tết, cả nhà mệt nhừ. Hôm 30 Tết, mọi việc tạm xong, lại quay sang làm cỗ cúng Tất niên và cúng Giao thừa. Cỗ phải đủ 8 đĩa, 4 bát, chè phải ít nhất hai loại: chè đậu đãi và chè lam.

Ngày 30 Tết, nồi nước lá mùi lúc nào cũng sôi sùng sục, thơm ngát. Tất cả phải đi tắm Tất niên, dọn nhà lần cuối đón Giao thừa.

Hôm nay, chỉ kể lại thôi mà cũng thấy mệt quá. Chắc bây giờ chẳng có nhà nào đón Tết như nhà tôi.

Cậu mợ tôi mất lâu rồi. Chị em tôi mỗi người đều có nhà riêng, Tết rủ nhau đi siêu thị mua một buổi là xong. Mâm cỗ Tất niên cũng không làm theo truyền thống nữa, mà có làm ra cũng chẳng thể ăn hết được. Bao công phu luyện nữ công gia chánh cho con gái của cậu mợ tôi đã phí mất rồi.

Chỉ còn lại trong chúng con một niềm thương nhớ và biết ơn vô hạn, cậu mợ ơi.