Tranh của Christian Ethan Mosconi

CÓ THỜI NHƯ THẾ

LÝ VIỄN GIAO

HOA MỘNG

KỲ THỨ 1

Cu Tý cởi truồng nằm chềnh ềnh trên chiếc bàn giặt gỗ hình vuông . Mọi người ngồi xúm quanh . Người gọi , người cười , người vỗ tay khiến cu cậu chẳng biết hướng về đâu cứ toét cái miệng hoa muống , đạp chân , vẫy tay lung tung xoay tròn trên bàn . Một con mèo hoa thấy đông vui cũng len đến ngoe nguẩy cái đuôi cong , cọ lưng vào chân u Tý , nũng nịu lên tiếng meo meo . Cu Tý nghe tiếng lạ tai quay sang cười với mèo hở hết hai bờ lợi và cái lưỡi hồng hồng trong miệng . Ba con Vàng , Vện , Khoang lăng xăng chạy đi chạy lại làm cho một góc sân gạch rộng nhộn nhịp hẳn lên .

Cả nhà Cu Tý mới từ Hồng gai về chuyến tầu thủy tối qua . Chẳng là gần đây rộ lên tin tức về Pháp - Nhật sắp sửa xẩy ra xung đột , có thể dẫn tới chiến tranh trên toàn cõi Đông dương . Thày Cu Tý là người ngại ngần bom đạn . Cả nhà đang buôn bán , có cửa hiệu lớn ngay dưới chân núi Bài thơ vào loại được xếp hạng ở thị xã này . Nghe ngóng thấy sắp có đánh nhau to liền bán đổ bán tháo hàng hóa , đóng cửa gửi nhà , bầu đàn thê tử đáp tầu thủy về quê . Ông cho rằng có đánh nhau cũng chỉ xẩy ra ở nơi tỉnh thành , nhà quê chắc yên ổn .

Cái cơ ngơi rất đáng nể ở quê này nổi bật với ngôi nhà thờ năm gian đồ sộ như đình làng . Cũng cột lim , cửa bưng , bức thuận . Cũng rồng phượng trạm trổ tinh xảo chạy dọc trên tầu bẩy . Cũng hoành phi câu đối , y môn đại tự đỏ vàng rực rỡ . Ngôi nhà mà ông nội Tý dựng sau khi Chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc , Người dời quân ngũ về làng . Cũng là lúc thày Tý đương nhậm chức lý trưởng . Ngôi nhà nổi bật giữa những dãy nhà ngang dọc nhỏ hơn thành một quần thể lúc nào cũng tấp nập kẻ ăn người làm , kẻ ra người vào . Xung quanh là cơ man những ao vườn , cây cối to nhỏ sum suê . Cơ ngơi này cùng với hàng chục mẫu ruộng đều một tay bà nội Tý quản lý khi thày u Tý buôn bán ngoài Hồng gai .

Tý vừa qua một chuyến đi đường dài hôm trước lại bị mọi người trêu đùa chắc là mệt nên chưa đến giấc đã ngáp ngủ . U Tý bế dựng dậy nhét núm vú vào miệng chẳng cần ru tiếng nào cu cậu đã vừa mút lõm má vừa nhắm tịt mắt , nằm trên tay mẹ vào giường đánh một giấc đến tận chiều .

Tý có tên khai sinh là Bằng . Nguyễn Bằng . Vì bé nhất nhà nên mọi người thường gọi là Cu Tý . Có lúc gọi là Thằng Em . U Cu Tý thường kể với mọi người , bà có mang Tý trong một giấc mơ dịu dàng . Có người đến trước mặt trao bà một bông hoa đỏ thắm . Bà đón nhận rồi bừng tỉnh . Trong tâm thức , bà luôn tin giấc mơ là điềm lành do thần linh báo mộng . Sau này con trai bà sẽ lớn lên bằng người . Việc sinh hạ Tý được coi là một đặc ân của trời . Bởi lẽ năm ấy u Tý đã bốn mươi tuổi , không dám nghĩ đến chuyện sinh nở . Thế mà lại ị ra một thằng cu đáng yêu . Cả nhà mừng hết chỗ nói . chị Vân và anh Chính suốt ngày quẩn quanh bên em hỏi hỏi nựng nựng . Anh Cả vì lớn hơn Tý gần hai chục tuổi nên tỏ ra trầm hơn , dấu niềm vui trong tiếng sáo môi và câu hát không thành tiếng , âm ư suốt ngày .

Nghĩ rằng chỉ chuyển tạm về quê một thời gian để nghe ngóng binh tình rồi quay lại . Ai dè thế cuộc vẫn mong manh tiềm ẩn những điều bất trắc . Cộng với bản tính không muốn đương đầu với những xô đẩy mạnh của xã hội . Thày Tý một mình ra Hồng gai bán nhà đất , mang tiền về quê xây cửa hiệu . Do có tiếp cận ít nhiều với Nho học và y lý nên việc kinh doanh bây giờ nửa phần là tạp hóa , nửa phần ghé đông y .

Một cách tự nhiên gia đình Tý tách ra hai mảng công việc rõ ràng . Thày Tý lo buôn bán ở cửa hàng có anh Cả trợ giúp . U Tý quản lý đồng áng , vườn tược . Một tay bà quán xuyến kẻ ăn người làm , gieo trồng , phân gio , gặt hái ... . Chị Vân không tham gia hai mảng này , chuyên vào việc chăn tằm dệt lụa , kéo bông dãi vải cùng vài người phụ giúp . Công việc bận rộn quanh năm không có mùa vụ .

Cửa hiệu nhà Tý quay mặt ra con đường ruột làng , án ngữ một đầu chợ . Chợ Giải là nơi buôn bán , trao đổi cho một vùng thôn dã xa phố thị . Vào những ngày phiên chợ , tiếng cười nói , tiếng búa lò rèn ồn ã suốt từ sáng sớm đến chiều tối . Cửa hiệu nhà Tý cũng đông đúc hơn hẳn ngày thường . Từ nhà đến cửa hiệu cách nhau một đoạn đường không rộng lắm nhưng rất thẳng được người làng gọi là Ngõ Ngay . Hai bên ngõ, bờ tre um tùm , ngọn cây xòa ra , đan chéo nhau tạo thành một vòm xanh . Ban ngày bóng rợp che từ sáng đến tối . Đêm về chỉ có đom đóm lập lòe bay đậu tạo nên thứ ánh sáng nhạt lạnh khiến người yếu bóng vía đi qua sởn gai ốc .

Ngõ Ngay là thế giới tự nhiên của Tý . Ở đấy Tý có rất nhiều bạn . Đó là những chú chuồn ớt đỏ rực rỡ , những em chuồn kim mỏng manh , những chị bướm đủ màu sắc lượn lờ . Có cả những con châu chấu quan to đùng , cào cào đầu nhọn hoắt hay bọ ngựa với cặp càng răng cưa luôn vung lên đe dọa khiến Tý chỉ dám nhìn chúng trên lá cây .

Đã đến lúc Cu Tý một mình đi lại giữa hai đầu Ngõ Ngay không cần người lớn kèm . Anh Chính rất yêu Tý , khi rảnh việc học thường dắt em ra hiệu ăn đường phèn , táo Tầu hoặc tạt vào vườn nhà trèo hái ổi cho em . Một lần lỡ tay thả một quả ổi to từ trên cao vào đúng trán em , Chính vội tụt xuống cõng Tý , nựng em như có lỗi lớn :

- Thôi mà ! anh xin ! chốc nữa anh trèo lên giá lấy cho thật nhiều Táo Tầu ,được không ?

- Anh làm cho em cái cần câu ngóe cơ !

Chính bẻ một cành tre nhỏ , tước sợi tơ chuối buộc vào que rồi chạy về xin mồi thuốc lào to hơn con ruồi buộc vào đầu dây kia đưa cho em . Tý nhử một con ngóe xanh to nằm trong gốc cỏ . Cái giống ham ăn thấy mồi động đậy chẳng cần biết là gì nhẩy chồm ra đớp rồi cứ ngậm chặt , chỉ một lúc toàn thân run bần bật , đờ ra . Tý nhấc cần câu , đặt con vật nằm bất tỉnh ngồi xem nó run cho đến khi nó nhẩy đi . Hai anh em cùng cười thích thú .

Tý rất thích được u cho đi theo . Hễ bà bước chân ra phía cổng là Tý chạy theo . Đi đâu cũng được . Miễn là được đi . Tuy vậy cu cậu vẫn thích hai nơi hơn đó là chợ và chùa .

Mỗi lần đi chợ , sợ bị lạc , Tý túm chặt gấu áo u . Ngoài những thứ ăn ngay như lạc luộc , bánh đa thế nào em cũng đòi bằng được qua chỗ ông già nặn tò he . Đôi tay ông cứ như có phép lạ . Thoáng một cái mấy cục bột xanh đỏ vàng đã thành những ông tướng cô tiên , con ngựa con gà . Mỗi lần Tý xin mua một con , chơi chán lại đem nướng ăn , cu cậu rất thích ăn tò he nướng .

Khi theo lên chùa . Tiếng chuông ngân nga , tiếng mõ khô khô đều đều cùng tiếng tụng kinh ề à , trầm trầm của sư cụ làm em dụt dè ngồi im lặng sau lưng u . Tý thích ngắm những pho tượng Phật uy nghi trên tòa và ngửi mùi nhang khói phảng phất quanh tam bảo . Đi qua chỗ các vị La hán hay những ông Hộ pháp cu cậu cũng thấy rờn rợn . Mỗi lần ra về sư cụ lại xoa đầu Tý rồi đặt vào tay em khi thì gói bỏng , lúc là vài chiếc oản bột nếp bọc trong giấy bóng màu sặc sỡ . Tý lũn cũn đi trước u dưới bóng trăng rằm chênh chếch trên bờ cỏ . Về đến nhà , leo lên giường ôm gói lộc khư khư , gối đầu lên cánh tay u . Chỉ vài tiếng à ơi Tý đã chìm vào giấc ngủ đến tận sáng bạch hôm sau .

Tý như con thoi trong Ngõ Ngay giữa hiệu và nhà . Lúc cùng chị Vân nhặt những con tằm chín thả lên nong rơm cho làm kén . Khi ngồi xem anh Chính học bài ngắm những con vật lạ mắt in trong sách . Chán rồi lại tự ra hiệu xem thày ngồi vuốt mép những đồng tiền xếp vào từng chồng cùng loại hoặc giao hàng cho khách . Gần đây Tý có cái thú ngủ lại với thày để trước khi đi ngủ được ăn cơm ỏn rưới nước mắm cáy . Bát cơm bốc khói từ những hạt nhỏ dẻo , trắng đục đặt bên bát nước mắm trong suốt sóng sánh ủ hàng năm trời trong vò kín . Cả hai tỏa hương thơm trộn vào nhau xông lên mũi làm Tý chẩy nước chân răng trước khi cơm và vào miệng .

Mỗi lần bước vào phòng anh Cả Tý rất thích nhưng chỉ ngắm nhìn không dám động chạm vào vật gì . Bởi lẽ các thứ bày biện , treo gác cẩn thận đến nỗi nếu đụng vào là mất dấu . Vả lại Tý còn quá nhỏ bé trước những vật dụng kia . Đó là một cây kiếm dài lắp trong vỏ mạ bạc , một cái cung cùng túi tên , mấy cây đàn An tô , Băng dô , Măng đô lin ...treo kín trên tường . Đó là chiếc tủ đựng đầy sách , có quyển dầy bằng gang tay Tý . Đó là chiếc xe “ Lết” bánh đặc dựng dựa vào bàn giữa phòng . Chiếc xe này nhiều lần Tý được Anh cho ngồi sau đi dọc đường làng hoặc ra tận đường cái quan . Mỗi khi gặp người anh lại bấm chuông kính coong Tý nghe rất sướng tai .

Sáng nay thày gọi Tý dậy rất sớm . Người mặc cho Tý bộ quần áo đẹp mới may và đeo lên vai cậu cái túi nhỏ bên trong đựng mấy quyển vở cùng bút thước . Lọ mực tím thày cầm một bên tay , tay kia dắt Tý . Tý vui lắm , cậu chờ cái ngày này từ khi được biết năm nay đến tuổi đi học . Thày bước chậm dãi từng bước mà Tý cứ phải chạy gằn . Trông cu cậu lon ton theo thày mà vui mắt . Hai cái bóng , hai thế hệ truyền nối nhau đi trên đường làng như đi lên con đường tương lai của Cu Tý . Những người gặp trên đường đều nhường lối buông lời trêu cậu học trò lần đầu tiên đến lớp làm Tý vừa vui vừa thèn thẹn .

Cụ giáo Hàn được bổ làm giáo thụ ở làng Giải đã hàng chục năm nay . Cụ ngồi bảo học ở Nhà Chè của đình làng . Khi chưa đi học Tý vẫn gặp cụ trên đường với bộ quần trắng áo chùng the đen , đầu đội khăn xếp . Người lớn gặp cụ cũng chào hỏi lễ phép . Thấy cha con Tý bước qua bậc tam cấp đứng trước thềm cửa , Cụ Giáo treo chiếc roi mây lên tường bước ra tận ngưỡng cửa chào hỏi :

- Chào cụ Lý Cựu ! Hôm nay cụ đưa cháu đến học như ?

- Chào Cụ Giáo ! Chọn được ngày tốt tôi đưa cháu đến ăn mày chữ cửa cụ . Trăm sự nhờ cụ dậy bảo ! Con chào cụ Giáo đi !

- Con ngoan , tên con là gì ?

Cu Tý ngước nhìn thày. Thày Tý hiểu ý :

- Thưa cụ cháu là Tý ! À không là Bằng ạ , Nguyễn Bằng !

Thày bế Bằng qua cái ngưỡng cửa cao ngang ngực em vào bên trong rồi chào Cụ Giáo . Hai người đáp lễ , Cụ Giáo dắt Bằng vào , xếp em ngồi trên bàn đầu và tiếp tục cho cả lớp học .

Vài buổi sau Bằng vẫn được các anh đưa đi học . Đình làng nằm ngay mé chợ cách hiệu không xa . Bữa thường em vẫn ra đó xem đánh bi , đánh đáo , đánh khăng nên không lâu cậu đã tự đến lớp một mình được . Bằng sáng dạ lại được các anh chỉ bảo cùng với sự chú ý của Cụ Giáo nên chỉ sau vài tháng cậu đã vươn lên , bạn bè cả lớp đều thán phục .

Dịp này trước cửa đình làng chiều nào cũng có cuộc phát chẩn . Những nhà giầu mang từng rổ cơm nắm , từng thúng gạo hoặc những nồi mười , mười hai cháo đặt trên hiên . Những người nghèo đứng xúm xụm thành đám đông phía dưới chìa những chiếc bát mẻ to hoặc cái đấu gỗ sứt sẹo chờ đến lượt . Được miếng chín họ ăn ngay tại chỗ . Được nắm gạo họ đùm vào chiếc khăn vải rách rồi lại tiếp tục với tay xin tiếp của bố thí . Buổi phát chẩn nào Bằng cũng ra xem . Vì nhà gần nhưng cũng vì thày em luôn có mặt và đóng góp chung với các gia đình hảo tâm khác trong làng .

Một hôm Bằng ngồi sau anh Cả trên chiếc xe lết bánh đặc đi dọc đường cái quan . em trông thấy những chiếc chiếu rách buộc túm hai đầu nằm rải rác ven đường .

- Người ta bó gì trong chiếu thế anh ?

- Xác người chết đói đấy em ạ !

Tuy chỉ nhìn thấy chiếu nhưng nghe anh nói vậy Bằng cũng hơi rờn rợn giục anh đạp xe nhanh hơn . Đi được một đoạn em lại gặp người ta kéo chiếc xe bò bánh gỗ chất đầy những bó chiếu giống nhau rẽ xuống cánh đồng Triều có những cái hố rộng đào sẵn . Đêm ấy về , Bằng nằm ôm chặt u mà mãi mới ngủ được .

Bằng thấy anh Cả gần đây hay đi vắng . Có khi vài ba ngày mới về nhà . Có lần về cùng nhiều người lạ khác , ăn uống rồi bàn bạc với nhau điều gì có vẻ quan trọng lắm . Bằng nghe trộm được thày nói với u rằng anh Cả tham gia Hội kín cùng những người trong cả tổng sắp làm một việc động trời . Trong số những người tụ tập cùng anh Cả , Bằng chỉ biết mấy người cùng làng như anh Trọng con cụ Bá Thu , anh Hạnh con cụ Huyện Di vì đã nhiều lần theo thày đến chơi nhà các cụ , được các anh đó bế ẵm , chơi đùa .

Cụ giáo Hàn bước thong thả giữa hai dãy bàn học trò . Cái roi mây và mấy quyển sách đặt trên chiếc bàn vuông . Vừa định kéo ghế ngồi bỗng cụ nhìn ra phía sân đình thấy có mấy người đào bới rồi dựng lên một cây tre phía trên có lá cờ đỏ sao vàng . Người dồn tới ngày thêm đông . Cụ cho bọn trò nhỏ tan sớm rồi cùng ra đứng dưới cột cờ xem có chuyện gì . Bằng nhận ra anh Cả và nhiều anh quen quen chạy đi chạy lại tay cầm những tờ giấy trao nhau rồi vào lớp học khiêng mấy chiếc bàn kê ra ngoài hiên đình . Vừa lúc thày đến đón dắt em về hiệu , khép cổng ngoài lại nghỉ bán hàng . Ngồi bên trong , Bằng đứng sát bờ giậu tầm xuân bứt mấy bông hoa và xem người đi ngoài đường rầm rập kéo về sân đình .

- Sắp có loạn to phải không ?

- Sao lại loạn, khởi nghĩa đấy !

- Khởi nghĩa là thế nào ?

- Là đảo chính !

- À ! ừ nhưng đảo chính là gì ?

- ...

Bây giờ ngoài đình không phải chỉ có một lớp học của cụ giáo Hàn mà tất cả các lớp từ đồng ấu , dự bị , sơ đẳng ...của Trường cơ bản xã đều tập trung về đây . Năm học này Bằng lên học lớp dự bị . Bằng đã cứng cáp không còn dè dặt như ngày nào thày dẫn đến nhập học Cụ Giáo . Em đã hòa vào các cuộc chơi khăng , chơi gụ không ngại ngần tranh cãi . Em cũng trèo mái ngói bắt tổ chim , leo cành đa hái quả chín . Em bơi thùm thùm dưới ao Chạ té nước , dìm nhau đến sặc sụa mỗi chiều hè u phải cho người gọi mới chịu về . Có một lần vào một đêm trăng sáng , Bằng cùng bè bạn chơi ẩn tìm quanh chợ Giải . Trò chơi mở rộng vào cả trong đình . Em lẩn đến tận hậu cung của đình để trốn . Nằm trên bệ gạch mát lưng Bằng ngủ đi lúc nào chẳng hay . Ở nhà u tưởng em ngủ ngoài hiệu với thày còn thày lại nghĩ em ngủ với u trong nhà . Sáng hôm sau người nhà tá hỏa đi tìm . Lúc được lay dậy Bằng thấy mình vẫn nằm y nguyên như lúc đi ẩn tối hôm trước , tay còn cầm một cành cây .

Ngoài học và chơi , Bằng có hứng thú đặc biệt với ca hát . Anh Cả và anh Chính đều biết âm nhạc và đánh đàn . Các anh có những quyển sách dầy chép bài hát . Nhìn bản nhạc Bằng không biết nhưng em cứ đọc chữ và hát theo nên hầu như mọi bài em đều thuộc . Đến nỗi những lời ca yêu đương , tình cảm lứa đôi ngấm vào tuổi thơ làm cho Bằng hát cũng biểu cảm lắm . Gần đây anh Cả còn mang về nhiều bài hát mới như Du kích ca , Nam bộ kháng chiến ...Bằng cũng hào hứng hát theo mỗi khi tiếng đàn anh vang lên .

Vì tay còn nhỏ nên Bằng chỉ nhờ anh Chính dậy đàn Măng đô lin hay Băng dô chứ Ghi ta và An tô em chưa chạy phím được .

Đêm nay có cuộc mít tinh ở sân đình . Anh cả bảo Bằng theo các anh hát mấy bài . Em mừng lắm , bữa chiều ăn vội vàng rồi cứ chầu chực bám sát anh không dời nửa bước . Trong những khúc đồng ca , giọng của em lanh lảnh một bè cao cứ như trèo trên các giọng ồm ồm , lè rè của người lớn . Bằng say sưa nhất khi em đơn ca bài Thiếu sinh quân . Em hát tự nhiên , cởi mở như vẫn thường hát ở nhà khiến mọi người vỗ tay kéo dài đến hàng phút .

Năm nay Bằng lên lớp sơ đẳng . Em thấy mình đã lớn , tự nhiên bớt dần việc nhõng nhẽo theo mẹ , muốn bắt chước cử chỉ lời nói của các anh . Bằng có vẻ ngày càng gần gũi thày hơn . Em có thể ngồi rất lâu xem thày dùng giấy bóng dán lại những đồng tiền rách hoặc xếp sắp hàng hóa trên kệ , trong tủ . Em cũng bắt đầu thích ngồi nghe thày cùng bè bạn nói với nhau về những chuyện Hải phòng , Hồng gai về Tây , Tầu , Nhật .

Bằng còn một hứng thú riêng nữa mà cả nhà đều biết đó là chơi với bà . Bà nội Bằng khó tính không thích ở chung với thày u em . Bà ở một mình trong gian buồng đầu phía đông của nhà thờ . Cửa sau buồng có bể hứng nước mưa to tướng dùng cho cả nhà quanh năm và cây mít rất to che mát suốt ngày . Bằng có thể ngồi nghe bà kể chuyện , nhổ tóc sâu cho bà cả buổi rồi ăn cơm cùng bà .

Bằng đi học về chưa kịp bước vào trong hiệu đã thấy mấy người người đàn ông cùng thày ngồi uống nước nhỏ to trò chuyện . Em nghe loáng thoáng thày nói với họ rằng anh Cả tối hôm trước ghé qua nhà cho biết Tây sắp đánh chiếm vùng này . Mọi người tin vì anh Cả đã chuyển lên huyện làm việc được một năm nay . Anh nói đích thị là Việt minh nói không phải tin nhảm do bọn Việt gian tung ra .

- Nếu Tây nó về , ta tính nước chạy đi đâu ?

- Còn phải xem xét binh tình đã chứ !

- Liệu cứ ở lại có được không

- Tôi e là không được , thế nào chả có đánh nhau !

Lời bàn tán cứ loanh quanh chẳng rõ được điều gì hơn chỉ thấy vẻ mặt mọi người rất lo lắng . Bằng thoáng nghĩ nếu tản cư chẳng lẽ phải bỏ học sao .

Chiều hôm ấy Bằng cùng thày u đứng trước cửa hiệu nhìn mọi người qua lại vội vàng vẻ mặt hớt hải , âu lo . Phía sông Luộc vọng về tiếng ì ầm của tầu chiến , thỉnh thoảng có tiếng súng nổ . Một lát anh thông tin xã vác loa sắt đi dọc đường làng loan tin :

- Chú ý ! Chú ý ! Đồng bào chú ý ! Quân Pháp đã từ Hải phòng kéo về chiếm Hồng ninh , bến Mụa , bến La . Chúng có thể lập đồn chiếm đóng lâu dài . Dân quân du kích tập trung rào làng chiến đấu . Cụ già em nhỏ chuẩn bị gói gém chờ lệnh tản cư !

- Đích thị rồi ! Loạn rồi ! Cụ Lý tính sao ?

Cụ Bá Thu dừng lại hỏi thày Bằng .

- Cách mạng rồi , lại loạn lạc thế này còn lý bá gì nữa cụ ơi ! Tôi cũng chờ xem anh Cả cháu về để bàn !

- Có gì cụ cho tôi biết nhé !

Thế là Bằng phải nghỉ học . Anh Chính đang học thành chung năm thứ hai ở Nam định cũng phải nghỉ vì Pháp đã chiếm Thành Nam và đóng bốt dọc theo sông Luộc , sông Hồng dầy đặc . Nhà Bằng bây giờ phân ba ngả . Bà nội vì quá già cứ ở lại nhà trong cái buồng , giang sơn của cụ . Bà nói với Bằng : “ Cháu phải chạy đi cùng thày u , anh chị ! Bà già rồi , ngày xưa ông cháu cũng làm cai đội cho Tây chắc nó chẳng làm gì bà ! Mà có chết cũng chỉ chết ở cái nhà này , bà chẳng đi đâu ! ” . Thày , chị Cả và anh Chính chạy lên làng Khê . U với chị Vân và Bằng lên mãi làng Đông cách Khê hai cánh đồng rộng .

Đang đi học vui vẻ bây giờ phải bỏ làng chạy loạn Bằng chẳng biết làm gì cho hết ngày tháng . Cứ vài hôm em lại xuống Khê gặp thày và anh Chính cho đỡ nhớ . Phần lớn thời gian Bằng đi câu với mấy bạn mới quen hoặc rủ nhau ra ruộng lúa bắt cá . Trong những vũng nước đọng dưới chân lúa , cá rô , cá trê cứ lúc nhúc chỉ cần tay không cũng bắt được . Tuy cá không to nhưng nhiều , đủ cho cả nhà làm thức ăn những ngày chạy loạn .

Niềm vui nho nhỏ không đủ lấp khoảng trống to lớn phải xa quê . Lúc nào Bằng cũng thấy như vẳng bên tai tiếng trống trường , tiếng đọc bài ê a đồng thanh , lời ca được giữ nhịp bằng tiếng thước đập lên bàn . Nhớ tiếng đàn Măng đô lin những đêm trăng . Nhớ hương thơm cơm gạo ỏn rưới nước mắm cáy ngấu . Nhớ cả Miu khoang , Cún vện ... .Nỗi nhớ cứ cồn lên , Bằng chỉ mong được bay ngay về nhà với tất cả .

Chị Vân vốn bản tính dịu dàng , sống hướng nội . Người làng ít gặp chị ngoài đường , quanh năm ra vào với tằm tơ khung cửi . Vừa làm vừa hát chỉ đủ mình nghe . Khi soi gương chải tóc cũng khép kín cửa . Mấy người trong đám bạn bè anh Cả đưa tin mai mối chị đều khước từ . Gần đây nhất là anh Tin con cụ Lang từ trên tỉnh tản cư được thày Bằng cho ở nhờ hẳn một cơ ngơi có cả vườn cây ao cá , nhờ người ướm ý chị cũng lắc đầu . Không biết có phải vì chạy loạn sống kham khổ hay vì nhung nhớ cái không gian nhỏ bé quen thuộc mà chị yếu đi trông thấy . Ít ăn , ít ngủ , da xanh tái . Thỉnh thoảng thày cũng về nhà tự bốc thuốc hoặc nhờ ông lang Huề ở Khê bắt mạch kê đơn mà bệnh tình cũng không thuyên giảm .

Một đợt rét mới tràn về . Đêm ấy ngoài trời từng cơn gió bấc gào rú , ngọn đèn Hoa Kỳ leo lét trên bàn mấy lần suýt tắt . Chị Vân ho từng hồi rồi gục tựa vào mép bàn . U đến bên nâng dậy ngồi tựa vào cánh tay mình , tay kia xoa vuốt liên tục trên ngực chị , miệng không ngớt khấn trời phật . Sau một cơn ho kéo dài , chị thổ ra huyết lả đi trên tay u . Bằng cùng u lay gọi mãi không thấy chị tỉnh lại , hai người đặt chị ngay ngắn trên giường rồi đánh thức gia chủ . Bằng để mẹ ngồi canh chừng chị cùng ông bà chủ nhà , em một mình về Khê báo tin cho thày và anh Chính . Cánh đồng sau vụ gặt chỉ còn trơ lại những gốc rạ trên nền đất nứt nẻ . Bằng cứ chiếu hướng Làng Khê mà đi như chạy không để ý đến bờ ruộng , không cần biết trên cánh đồng lờ mờ dưới ánh sáng sao kia có mối hiểm nguy gì rình rập không .

Thày u nhờ người quen biết và họ hàng tản cư gần đấy đưa chị về an nghỉ trên mảnh ruộng của nhà trên đồng làng . Bằng theo u dời Đông về ở cùng bộ phận dưới Khê . Mấy ngày sau anh Cả mới ghé qua an ủi gia đình rồi lại đi ngay . Đêm đêm nằm ngủ với u nghe bà thở dài não nuột rồi khóc nấc từng hồi gọi tên chị mà ruột gan Bằng như đứt từng khúc . Chẳng biết làm thế nào cho u vơi nguội thương nhớ . Em chỉ biết ôm chặt Người với lòng tin làm như vậy có thể sẻ bớt nỗi đau cho Người .

Sau một thời gian dài dời nhà cửa , bỏ hoang ruộng vườn chạy quanh lánh giặc đã có người tìm trở lại quê hương . Lúc đầu còn ít sau đông dần . Lúc đầu chỉ về ban ngày , ban đêm lại chạy đến những làng xa bốt giặc hơn ngủ nhờ , sau rồi họ dựng tạm những túp lều chữ A ngay trên ruộng nhà mình để ngày đêm cấy hái . Cuối cùng mọi người về hẳn nhà sinh sống . Khi giặc ra khỏi bốt càn quét mới chạy , lúc chúng rút lại về làng , về nhà . Thày u Bằng hòa cùng cuộc sống theo kiểu vùng cài răng lược ấy cùng làng nước . Bây giờ không cất được hàng mới nên sau một thời gian cửa hiệu phải đóng hẳn . Bà về ăn chung với nhà Bằng . Cuộc sống tuy thấp thỏm vì giặc giã nhưng dường như qua đận gian truân vừa rồi gia đình em quần tụ , ấm cúng hơn . U cũng nguôi ngoai dần nỗi đau , trở lại với đồng áng vườn tược .

Tù và rúc liên hồi từ trạm gác dưới xóm Bến báo động Tây bốt La đi càn . Dân quân du kích khắp ngả trong làng xách súng trường , mã tấu rầm rập chạy về giao thông hào ven làng phía dưới . Ông bà già cùng trẻ nhỏ lại tay xách nách mang chạy ngược chiều lên đồng trên . Cả làng náo loạn . tiếng hô , tiếng còi xen lẫn tiếng khóc của trẻ con cùng tiếng chó sủa gà giác làm cho cái làng đang yên ắng như muốn vỡ bung ra . Bằng cùng thày chạy ùa ra cổng đồng rồi cứ thế theo bờ ruộng một mạch lên tận Đống Vôi . Hai cha con dừng lại dưới gốc đa để thở . Nhìn về phía chân tre mờ xanh không một bóng người chợt nghe tiếng súng rộ lên xen lẫn tiếng lựu đạn và tiếng mìn ùng oàng . Một lát có vài cột khói cao hơn ngọn cây si đình Bến bốc lên nghi ngút . Súng cùng lựu đạn rộ vài lần nữa mới ngừng hẳn . Tù và báo yên rúc lên . Người từ khắp ngả lại chẩy về làng .

Chiều nay chỉ có một trung đội lính dõng do tên thiếu úy Pháp chỉ huy đi càn . Lực lượng du kích không cho chúng tiến sâu . Trước khi rút chúng phóng hỏa đốt mấy nhà ngoài rìa làng cho bõ tức . Các bốt lẻ trong khu vực chỉ đủ sức tung ra những cuộc vây ráp nhỏ nhằm kiểm soát vùng đệm , kiếm lợn gà lương thực cải thiện và bắt con gái . Có lần bọn giặc khá táo bạo , cải trang như người dân , khoác áo tơi che vũ khí vào đến giữa làng mới nổ súng . Bấy giờ tù và mới nổi lên , du kích tập hợp đánh nhau ngay trên đường làng . Lại có lần chuyện xảy ra như đùa , khi lính dõng vừa ra khỏi sân , du kích từ cổng bước vào mà không chạm trán nhau , không có súng nổ .

Làng Giải nằm lọt giữa bốn bề là đồn bốt giặc nhưng không một ngày lập tề . Đây là vùng địch hậu , còn gọi là vùng “ Da báo ” . Vì vậy địch chẳng những tổ chức càn quét mà còn nã pháo , câu moóc chê hoặc cho máy bay oanh tạc . Có khi là vu vơ nhưng cũng nhiều lần Việt gian phát hiện có bộ đội về đóng hay một hội nghị của tỉnh , huyện đang nhóm họp . Nhà nào cũng có một hầm trú ẩn . Trên đường dày đặc hố cá nhân . Bao quanh làng là hào ngoài lũy trong và tre đất giăng kín thành bờ . Các đường chính vào làng có cánh cổng tre đan có thể hạ xuống , chống lên và có người canh gác .

Đình Giải bây giờ không còn là trường học mà là nơi tổ chức các hội nghị . Có lần đoàn văn nghệ tỉnh về biểu diễn cho lớp chỉnh huấn , cả làng cùng đến xem . Bằng mê nhất một anh được giới thiệu là Ngọc Tật . Anh vừa hát vừa đàn lại còn biết làm xiếc , diễn kịch một mình với cả ba vai . Còn chùa làng tuy vẫn có sư cụ nhang khói thỉnh tụng nhưng tượng phật dồn hết vào hậu cung . Chính tòa dành cho du kích làm nơi sinh hoạt . Ngày đêm tiếng hát tập thể ngân vang . Tiếng mõ , tiếng chuông chỉ còn văng vẳng vào những lúc khuya khoắt hay sáng tinh mơ .

“ Chú ý ! Chú ý! Đồng bào chú ý ! Pháp đang tập trung quân ở tất cả các bốt trong vùng . Chúng đưa về bốt Nạo , bốt La cả đại bác 105 ly . Trên Gia kỳ và dưới Hồng ninh xuất hiện nhiều xe cóc bọc thép . Theo trên cho biết ý đồ của giặc là tiêu diệt Việt minh , lập tề toàn vùng , củng cố hậu phương rồi tấn công vào vùng tự do của ta . Dân quân du kích và bộ đội địa phương chuẩn bị chiến đấu . Đồng bào chuẩn bị tản cư , thực hiện vườn không nhà trống , thường xuyên theo dõi tin tức không nên hoang mang”

Tiếng loa sắt của ban thông tin phát đi phát lại từ đầu làng đến cuối xóm . Nhà nhà chuẩn bị áo quần tiền gạo vào bị cói , khâu địu để cõng trẻ . Bát đĩa mâm nồi dìm xuống ao . Đồ trang sức , gia dụng quý được chôn xuống góc vườn , dưới nền bếp phủ lá hoặc gio ngụy trang . Cán bộ đào thêm hầm bí mật , kiểm tra những cái cũ rồi đưa sẵn lương khô xuống . Không khí căng thẳng , lo âu hiện rõ trên nét mặt , ánh mắt mọi người . Trừ trẻ nhỏ , không ai có thể chợp mắt , suốt đêm chong chong thì thầm bàn bạc .

Trời chưa sáng rõ đã nghe thấy súng nổ tứ phía vọng về . Trẻ con hốt hoảng nhìn người lớn tìm lời an ủi . Người lớn lắng nghe , tìm phương không có tiếng súng để chạy . Tiếng loa sắt lại vang lên gấp gáp : “ Đồng bào chú ý ! Hiện nay địch mở cuộc tấn công từ mọi phía . Trên Đường 20 có một đoàn xe bọc thép kéo xuống . Dưới sông Luộc có nhiều tầu chiến đang tiến từ Hồng ninh về . Các lực lượng chiến đấu về vị trí đã phân công . Bà con dân làng tạm thời xuống hầm trú ẩn đề phòng địch nã pháo , khi nào có lệnh tản cư hãy ra khỏi làng !” Tiếng loa vừa dứt đã nghe ình ịch tiếng nổ đầu nòng của pháo 105 từ bốt La , tiếp đó là tiếng réo u ú của đạn bay và tiếng nổ oàng oàng rung chuyển mặt đất . Trận pháo mở màn kéo dài chừng nửa giờ . Mọi người vừa lên khỏi hầm đã lại nghe từ bờ làng phía nam rộ lên tiếng súng trường , tiểu liên , trung liên nối nhau ròn tan trong sương . Tiếng các loại súng nhỏ dịu đi nhường cho đại liên khạc đạn . Rồi lựu đạn . Rồi mìn . Rồi cả tiếng “ Tăng sình” từ tầu chiến dưới sông góp lời .

Đối mặt với lực lượng quá mạnh của của các trung đoàn cơ động đồng bằng của địch , du kích không chống nổi được lệnh rút khỏi làng và xuống hầm bí mật . Người dân cũng không có cơ hội thoát khỏi làng . Theo kinh nghiệm , tình huống này chỉ còn cách duy nhất là tập trung lại từng cụm . Với số đông , tâm lý sẽ ổn hơn có thể ngăn chặn được một số hành động tàn bạo của giặc buộc chúng chùn tay .

Anh Chính đã thoát khỏi làng ngay sau khi chúng nã pháo vì không thuộc diện chiến đấu , cũng không thể tập trung được . Bằng cùng cả nhà vào nhà thờ với mọi người trong xóm làm thành một điểm tập trung ngay tại nhà mình . Con gái và đàn bà còn trẻ ẩn vào tận trong góc hoặc nấp sau cây cột lim to . Đàn ông trung niên cũng tìm cách quay mặt vào phía trong . Ông bà già và trẻ con dàn phía ngoài thành một hàng rào người che chắn

Cái đội hình tự nhiên ấy vừa hình thành xong đã thấy một tốp lính Bảo hoàng theo sau một tên sỹ quan Tây da trắng xồng xộc vào sân . Đôi mắt xanh lè của thằng Tây nhìn lướt qua mọi người một lượt rồi đi ra xì xồ với tên thông ngôn . Bọn lính tản đi mọi phía lục lọi , đuổi bắt mấy con gà và lấy mấy ổ trứng . Chỉ một lát lại một tốp khác đến . Lần này gồm toàn Tây đen . Chúng cởi trần trùng trục , da bóng nhẫy như trát mồ hóng . Ba thằng trong bọn bước qua mặt những ông bà già vào tận trong góc lôi ra mấy người con gái và đàn bà dòng dòng kéo đi theo chúng . Mấy người đứng lên giữ lại nhưng không thắng nổi sức vóc như trâu của bọn chúng .

Du kích hầu hết đã rút ra ngoài và xuống hầm . Giặc chỉ bắt được hai người là anh Cơi và chị Lai . Tên quan ba Tây trắng ra lệnh cho lính tra khảo tìm hầm bí mật và và nơi cất dấu vũ khí của du kích . Không moi được gì nó tức tối hạ lệnh treo cổ cả hai lên cây đa giữa chợ rồi xẻo tai vứt cho chó Béc giê ăn .

Một số đàn ông chưa già và trẻ con đã cứng cáp bị chúng bắt đi mang đồ cướp được về đồn . Bằng cũng nằm trong số đó . Chúng giao cho em con trâu theo đoàn người dắt xuống bốt La . Con trâu ấy lại của chính nhà em nên việc dắt đi không khó khăn gì . Trên đường , mấy lần em định tìm cách thả trâu ra vì thương nó quá nhưng không biết làm cách nào . Khi buộc trâu vào gốc cây trong bốt giặc , Bằng cứ tần ngần đứng vuốt ve nó . Một tên lính quát to đuổi ra em mới chịu dời tay khỏi con vật đã từng gắn bó với gia đình mình bấy lâu .

Anh Chính vượt qua làn pháo ra khỏi làng , theo con đường mọi khi băng cánh đồng lên Khê . Ai dè mọi nẻo đường đều bị quân chủ lực của giặc bịt kín . Anh bị chúng bắt . Nhờ bộ quần áo không ra dáng du kích , lại biết nói tiếng Pháp , anh được tên chỉ huy giao cho thằng đội Tây quản giữ và làm phiên dịch cho nó trong suốt chiến dịch . Sau trận càn , không thấy anh Chính trở về , cả nhà nhốn nháo cho người đi dò tìm nhưng không thu được tín hiệu gì . Giả thiết xấu nhất đang nghĩ đến , bỗng gia đình nhận được một bức thư ngắn anh viết nguyệch ngoạc gửi người cùng bị bắt được thả trước mang về . Cả nhà mừng rỡ khôn xiết khi biết anh vẫn còn sống đang bị giam trên tỉnh và được đối xử không đến nỗi nào .

Sau trận càn , làng xóm xơ xác tiêu điều . Lợn gà trâu bò , thóc lúa vật dụng bị binh lính và dân tề theo chân giặc hôi của cướp đi sạch sẽ . Bọn trẻ vô tư lại thích thú vì khắp nơi vương vãi đồ “ Tây quăng ” . Thôi thì đủ thứ . Từ fromage , lương khô đến thuốc lá , chococlat ... Có những hộp còn nguyên vẹn , bên trong đầy đủ mọi thứ cần dùng trong ngày , đến giấy vệ sinh , thuốc lọc nước ... đều có cả

... CÒN TIẾP