Song sa Vò Võ Phương Trời
Tranh vẽ Kiều của nữ họa sĩ Ngọc Mai (SàiGòn)

  TRUYỆN KIỀU ĐI QUA NHÂN GIAN

PHAN VĂN THẠNH

Nhìn lại lịch sử văn học dân tộc Việt Nam,có một thời tác phẩm Truyện Kiều (TK)là đề tài làm nổ ra cuộc tranh luận gây xáo động văn đàn và công luận xã hội thập niên hai mươi,ba mươi thế kỷ XX.

Các bậc thức giả tân cựu (Phạm Quỳnh, Phan Khôi, Ngô Đức Kế, Huỳnh Thúc Kháng…) ca tụng bênh vực cũng nhiều mà lên án mạt sát cũng không ít - Vâng ! chỉ tội nghiệp nàng Kiều nào dám hó hé cự cãi, chỉ biết trốn vào phòng loan ôm gối tấm tức…-Nàng bị “ăn đòn” rất dữ nào là “ai dâm,sầu oán đạo dục,tăng bi”-nào là tiểu thuyết phong tình hối dâm “không đáng làm sách dạy,gieo cái nọc gió trăng hoa liễu trong não thiếu niên nam nữ ta”.

Cụ Nguyễn Công Trứ trước đó khi Vịnh Thúy Kiều cũng đã hạ bút phê:

“Bạc mệnh chẳng lầm người tiết nghĩa
Đoạn trường cho đáng kiếp tà dâm”

Thời đại trôi qua giờ nhìn lại, chúng ta hiểu TK chỉ là cái cớ tranh luận ẩn chứa những ý định chính trị đương thời : cảnh tỉnh ngăn không cho “tinh thần quốc dân bị đầu độc”!

Ở khía cạnh luân lý đạo đức,dưới mắt các cụ Tống Nho-Khổng giáo đàn bà con gái thuộc phạm trù ”nữ sanh ngoại tộc” -là“khuê môn bất xuất” - là“tại gia tòng phụ,xuất giá tòng phu,phu tử tòng tử” – có nghĩa chỉ biết cúi đầu tòng và tòng mãn kiếp .Trong khi đó “lẫm liệt”bước ra từ tác phẩm, nhân vật Thúy Kiều “xổng” khỏi tay Nguyễn Du làm “cách mạng” - táo tợn trong ý nghĩ “Nàng rằng:'khoảng vắng đêm trường - vì hoa nên phải đánh đường tìm hoa’ ”; cả gan trong hành động: “Xăm xăm băng lối vườn khuya một mình”.

Và chuyện tất yếu phải đến, là người “vệ đạo” - giữ nghiêm gia pháp, các cụ phải nọc ra đét roi thôi ! – nói vui theo cái kiểu đánh không chết để nó hoang đàng mới tiêu vong.!?

Cho đến nay, TK luôn là một tác phẩm mở (open) ,qua thời gian nhìn dưới nhiều góc cạnh,ta càng thấy lấp lánh tuyệt vời.

Các công trình nghiên cứu lâu nay đã chỉ ra Nguyễn Du là bậc thầy ngôn ngữ . Tiếng Việt trong TK bình dị gần gũi đời sống , biểu cảm phong phú, đặc biệt khả năng diễn đạt chừng như vô hạn.

Nhiều khái niệm trừu tượng thiền triết sâu sắc tưởng chừng ‘bó tay’ nhưng qua ngôn từ ,cách biểu đạt dung dị Nguyễn Du đã làm cho người đọc như được “sờ” vào nội hàm.

“Tưởng bây giờ là bao giờ
Rõ ràng mở mắt còn ngờ chiêm bao”

Có đó ,không đó,mộng và thực như thể chồng khít lên nhau ,cuộc sống - con người biến hóa như ánh chớp –“Thân như điện ảnh hữu hoàn vô” –(Thân người như bóng chớp có rồi không). (*)

Thầy Nhất Hạnh đã giảng giải : “Câu thơ hay về nội dung:không biết sự thực này đã là sự thực chưa hay chỉ là một giấc mơ thôi.Về hình thức: hai tiếng “bây giờ” và “bao giờ”đều chuyển tải thời gian,đều có chữ “giờ” đứng đằng sau.Thơ là hình ảnh và âm nhạc.Nếu nói tưởng bây giờ là lúc nào?thì sẽ không hay. Bây giờ và bao giờ là hai chữ gần giống nhau như hai sợi tóc .Bây giờ là vần bằng,bao giờ cũng là vần bằng. Hai chữ có thể lộn với nhau. Nếu dịch : ‘Is it true or is it not true’! -thì dở quá đi. Giờ phút bây giờ có thực là giờ phút bây giờ không?Thực tại trong giờ phút này có phải là một thực tại hay chỉ là một hình ảnh của tâm trí mình.Đó có phải là một điều trong quá khứ mà mình mộng tưởng ra hay một điều trong tương lai mà mình mơ ước vào? - “Tưởng bây giờ là bao giờ”- sáu chữ rất mầu nhiệm.-Sống trong giờ phút hiện tại và thấy được những mầu nhiệm của giờ phút hiện tại.”(“Thả một bè lau” trg 371 –NXB TÔN GIÁO – Hà Nội 2005).

Ý thức luân lý đạo đức trong TK mang ý nghĩa tích cực,người đọc tìm thấy ở đó - chứa đựng trong đó không phải bài lên lớp suông mà là hình tượng tâm trạng tự thân trăn trở ,cố sức chống chọi vượt lên chính mình ,biết phân định rạch ròi hoa và rác.

Khi phần “rác”(tạm gọi như vậy) – bản năng dục vọng khơi dậy :

“Sóng tình dường đã xiêu xiêu
Xem trong âu yếm có chiều lả lơi (câu 499)

thì phần hoa trong Kiều lên tiếng :

“Thưa rằng:”đừng lấy làm chơi,
Dẽ cho thưa hết một lời đã nao!
Vẻ chi một đóa yêu đào ,
Vườn hồng chi dám ngăn rào chim xanh.
Đã cho vào bậc bố kinh
Đạo tòng phu lấy chữ trinh làm đầu.
Ra tuồng trên Bộc trong dâu,
Thì con người ấy ai cầu mà chi!
Phải điều ăn xổi ở thì,
Tiết trăm năm nỡ bỏ đi một ngày! (câu 501-510)

Gặp lại cố nhân Kim Trọng sau 15 năm lưu lạc – ai cũng biết tình cũ không rũ cũng tới – cảm xúc ‘mù lòa’ ùa đến – nhưng Kiều đã tỉnh táo kìm lại :

“Chữ trinh còn một chút này,
Chẳng cầm cho vững lại giày cho tan! (câu 3161)

Dẫu đời có vùi dập song phẩm chất tiết hạnh Thúy Kiều vẫn sáng đẹp - Chữ ‘trinh’ thanh sạch thuở ban đầu - của Tình thứ nhất (** )vẫn còn đó nguyên vẹn tinh khôi !

(* )Bài kệ Thị Đệ tử - Thiền sư Vạn Hạnh
(**)Tựa bài thơ tình Xuân Diệu.
______________________________________
(Sài Gòn,ngày 11.02.2012)