THẾ NÀO LÀ MỘT BÀI THƠ HAY?



MANG VIÊN LONG


Cách đây vài năm, người ta có tổ chức một cuộc hội thảo, gồm một số người làm thơ -về đề tài "Thế nào là một bài thơ hay?" - được trích giới thiệu trên một tạp chí văn nghệ xuất bản ở miền Trung. Căn cứ trên những lời phát biểu tượng trưng ấy, chúng tôi chưa thật thỏa mãn được sự tìm hiểu sâu xa của thơ ; vì hầu như tất cả đều vô tình (hay cố ý?) không đề cập tới tự nhân của thơ và môi trường chung quanh nó.

Hôm nay, trong giới hạn một bài "thử định nghĩa", chúng tôi mong ước tìm hiểu thêm bên cạnh những lời phát biểu ấy, để có một nhận thức chân xác, toàn vẹn hơn "thế nào là một bài thơ hay" - dù biết rằng, đây là một vấn đề khá phức tạp và vô cùng tế nhị.

Chúng ta thử hỏi ngược lại : "Thế nào là một bài thơ dở?". Ông Dương Quang Hàm đã góp ý: "Tình ý không thể diễn đạt được tự nhiên, lại nhiều khi các nhà thơ gia công gò các câu thơ, đọc lên rất kêu mà không có tình ý gì hay, thành ra thơ chỉ có xác mà không hồn" ("Việt Nam thi văn hợp tuyển" - "văn học Việt Nam" - 1939). Ông Phạm Thượng Chi đã có lần phát biểu trên Nam Phong tạp chí (số 5/1917): "Thơ là tiếng kêu tự nhiên của Tâm, nhưng phần nhiều nhân công nhiều mà vẻ tự nhiên ít, quả là một bức tranh cảnh vật!". Tác giả "Thi nhân Việt Nam"- Hoài Thanh, Hoài Chân- thì cho rằng: "Cái học khoa cử, những bài hơ kiệt tác ngâm đi giảng lại hoài đã gần thành vô nghĩa. Nó chỉ còn là những cái máy để đúc ra hàng vạn thí sinh, cùng hàng vạn bài thơ dở (…). Cái khát vọng cởi trói cho thi ca chỉ là cái khát vọng rõ những điều kín nhiệm u uất ; cái khát vọng được thành thục. Một nỗi khát vọng khẩn thiết đến đớn đau (…). Cái bắt chước vô ý thức nó đương lưu hành trong làng thơ như một cái họa: họ như những con thiêu thân chỉ nhảy vào lửa để mà chết (…)". Alexandre Mercerau cũng nhận định: "Thơ dở là thứ tư tưởng không chân thật, đó chỉ là thứ nghệ thuật trang trí vô ích cho nhân loại". Tóm lại, thơ dở là những bông hoa giả, chỉ để dùng trang trí cho những hình nộm, hay những khán đài…

Như vậy, một bài thơ "hay" thì cụ thể như thế nào?

Hai ông Hoài Thanh, Hoài Chân (đồng tác giả "Thi nhân Việt Nam") đã khẳng định: "… Từ bao đời cho đến bây giờ, từ Homère đến kinh Thi, đến ca dao Việt Nam, thơ hay vẫn là sức đồng cảm mãnh liệt và quảng đại. Nó ra đời giữa vui buồn với loài người và nó sẽ kết bạn với loài người cho đến ngày tận thế (…). Mỗi bài thơ hay là một cánh cửa mở cho tôi đi vào một tâm hồn (…). Đi sâu vào hồn một người, ta sẽ gặp hồn nòi giống, và đi sâu vào hồn nòi giống, ta sẽ gặp hồn chung của loài người". Nhà phê bình văn học Bê-lô-rút-xi-a -ông Vla-đi-mia Go-nhi-lô-mê-đốp, cũng đã viết: "Cái hay, cái mới trong thơ (văn học nói chung) - điều đầu tiên là tiềm lực mới của con người, sự tìm tòi bóc trần hiện thực: xã hội, đạo đức, tâm lý, trạng thái (…). Sự nghiên cứu thế giới tâm hồn của con người trong những tác phẩm tốt nhất đặc trưng nổi bật lên điểm cao của tiêu chuẩn đạo đức, luân lý và thử thách luân lý (…). Thơ hay là sự thành thục và hoàn hảo về nghệ thuật" ("Tinh thần sáng tạo của sự tìm tòi"). Gần đây, Lâm Thị Mỹ Dạ trong một bài nêu lên "Vài suy nghĩ về quá trình sinh thành của những tứ thơ" (Tạp chí Sông Hương, số 4, 12.1983) đưa ra nhận định: "…để là một nhà thơ (dĩ nhiên là đúng nghĩa- NV) trước hết phải là một con người có khả năng nhìn và nắm bắt những hiện tượng có ý nghĩa của môi trường sống- của thiên nhiên, xã hội, con người, và nói rộng ra là toàn bộ thời đại của anh ta (…), như một con ong phải làm mật từ những bông hoa có thật mà nó đã hút nhụy" (hoa "có thật" mới có mật, ong mới hút nhụy - còn "hoa giả" làm sau hút nhụy?- NV) . Armand Sully - Pruddhomme cũng chỉ rõ: "Ở đời không có chi nên đứng nguyên một chỗ, và nghệ thuật sẽ tê liệt, nếu không đổi mới" . Như vậy, chúng ta có thể ví von một chút: Thơ hay là những cánh hoa hương sắc đậm đà chơn thật, để choàng vào cổ con người, và được đặt vào một nơi trang trọng trong trái tim họ.

Qua sự tìm hiểu xa gần về Thơ, chúng ta có thể kết luận một cách chắc chắn rằng: -Một bài thơ gọi là "dở" hoặc "hay", tùy thuộc vào một điều kiện tiên quyết là "con người" và một điều kiện phụ thuộc là "ngoại cảnh" hay cuộc sống, xã hội, thời đại v.v…

Con Người - thi sĩ, là người sáng tạo ra những bài thơ - tác phẩm, nên yêu cầu nơi Con Người của anh ta (hay chị ta) là rất quan trọng. Tự thân người sáng tạo sẽ quyết định gần như phần lớn, để có một tác phẩm có giá trị hay không. Con người - chỉ rõ là Trái Tim, trước hết phải chân thật, trong sáng và đắm say thi ca mãnh liệt, tin yêu cuộc sống hết lòng. "Tài sản quý báu nhất là Trái Tim. Trí tuệ và nhan sắc là những tấm khăn choàng" (Alfred de Musset).



________________________

(Báo Giác Ngộ số 119 ngày 1-12-1995)
 
© Tác giả giữ bản quyền.
. Cập nhật theo nguyên bản của tác giả gởi từ Bình Định ngày 04.12.2011.
Xin Vui Lòng Ghi Rõ Nguồn Newvietart.com Khi Trích Đăng Lại .