PHỐ NHỎ, NGÕ NGANG NGÕ DỌC
Ở HÀ NỘI 36 PHỐ PHƯỜNG  



Hà Nội 36 phố phường hình thành từ những làng quê, ngày nay, hình như dấu ấn “làng” ấy hiện rõ nét nơi phố nhỏ, nơi ngõ ngang ngõ dọc uốn lượn, quanh co, ngoằn ngoèo như đường làng trong lòng một Hà Nội hiện đại, sầm uất. Thủ đô Hà Nội đầu thế kỷ 21 có nhiều đường to, phố lớn tráng lệ. Nhưng đậm chất Thăng Long - Hà Nội vẫn là quận Hoàn Kiếm, nhưng nơi để hoài niệm tận chiều sâu tâm hồn, để lắng nghe tiếng gọi của Thăng Long ngàn xưa lại là ngõ nhỏ. Hà Nội có nhiều ngõ, thậm chí ngõ nối ngõ, trong ngõ còn có ngách, trong ngách còn có hẻm. Có ngõ dài, ngoằn ngoèo như một mê cung . Nhìn thấy phía trước một ngôi nhà, tưởng ngõ đến đó là kết thúc thì lại thấy khoảng sáng nơi ngõ tiếp tục kéo dài lắt léo, ngoằn ngoèo. Hai bên ngõ là nhà dân- nhà chồng hộp diêm - với muôn vẻ khác nhau mà chỉ có ở Hà Nội 36 phố phường. Ngõ là nơi ẩn chứa những bất ngờ thú vị mà chưa có ai thống kê, kể cho chúng ta biết. Bài này chỉ là một thoáng qua, nếu bạn muốn thưởng thức hương vị thám hiểm nơi đất chật người đông Hà thành thì nên ghé qua các ngõ sau:

NGÕ GẠCH

Ngõ gạch dài 128 mét, thuộc phường Đồng Xuân, quận Hoàn Kiếm, nối phố Nguyễn Siêu với hàng Đường, trước kia là nơi chuyên bán gạch, ngói và vôi. Hiện nay phố này vẫn giữ nguyên truyền thống bán các mặt hàng đó và có thêm nhiều hàng quán khác phục vụ khách đi chợ Đồng Xuân. Đây xưa vốn thuộc đất thôn Hương Bài, Cổ Lương, tổng Hậu Túc , huyện Thọ Xương. Từ khi sông Tô Lịch bị lấp vào năm 1887, phố này và phố Nguyễn Siêu mới hình thành. Ngõ Gạch dài trên một trăm mét mà mỗi bên mặt phố không có quá năm ngôi nhà làm riêng biệt; những số nhà (số lẻ từ 5 đến 21, số chẵn từ 2 đến 20) lẫn cả số của nhà chính và số của nhà sau nhà bên phố khác. Nhà kiểu cũ một hay hai tầng nhỏ (vài nhà cao là làm vào thời kỳ 1948),đường phố cong, chỗ uốn khúc (số 14) có đình Thành Hà thờ đại vương Trần Lựu - một vị tướng có nhiều công lao đóng góp trong lịch sử chống giặc Nguyên vào thời Trần (thế kỷ 13) và chùa Đồng Môn dưới bóng một cây đa rễ tua tủa xum xuê. Đình Thanh Hà là một công trình kiến trúc theo kiểu đình làng truyền thống của vùng quê Bắc Bộ Việt Nam. Lễ hội đình Thanh Hà được tổ chức hàng năm vào các ngày 4 tháng 4 và 15 tháng 9 âm lịch.Nhà số 20 Ngõ Gạch là cổng sau của ngôi nhà phố Hàng Chiếu (hiệu Anh Hoa của Ngô Lê Đông), nơi mà Tết 1947 các chiến sĩ thủ đô đã tổ chức lễ giao thừa trong cảnh khói lửa chiến tranh.

NGÕ PHẤT LỘC

Có ngõ đi vào nghệ thuật như Ngõ Phất Lộc trong bức tranh cùng tên của Bùi Xuân Phái Ngõ này dài 128 mét, nguyên là đất giáp Tiên Hạ. Người Phất Lộc cũng dựng đình riêng là đình Phất Lộc ở nhà 46. Thời Pháp thuộc cũng gọi đây là ngõ Phất Lộc (ruelle Phất Lộc). Năm 1717, ông Bùi Văn Mão gốc làng Phất Lộc huyện Đông Quan tỉnh Thái Bình lên Thăng Long theo học Quốc Tử Giám rồi ở luôn lại đây. Sau đó người làng rủ nhau lên Thăng Long học hành, làm ăn, dần dần thành một ngõ đa số là dân làng Phất Lộc, do đó mà thành tên ngõ Phất Lộc. Theo gia phả dòng Bùi Ngọc thì tính từ người lên Thăng Long đầu tiên là tổ dòng họ, cho đến nay đã được 10 đời. Trong ngõ hiện còn có ngôi nhà thờ họ Bùi, nay là nhà số 30. Hàng năm con cháu họ Bùi vẫn tới đây giỗ tổ. Ngõ Phất Lộc song song với phố Nguyễn Hữu Huân, có 3 nhánh thông ra 3 phố: Nguyễn Hữu Huân, Lương Ngọc Quyến và Hàng Mắm. Ngõ Phát Lộc là địa chỉ thân quen với những ai thích món ăn Bún đậu mắm tôm bình dân, bắt miệng (ngon miệng).
“ Bún đậu mắm tôm là nghề truyền thống của gia đình và đã trải qua 3 thế hệ. Rất nhiều người Hà Nội đã coi đây là địa chỉ quen thuộc đầu tiên mỗi khi muốn thưởng thức món bún đậu mắm tôm. Một số sách báo viết về Hà Nội xưa và nay cũng đã giới thiệu quán và món bún đậu như một trong những món ăn dân gian không thể thiếu được của người Hà Nội. Một lời khuyên là bạn nên đến đúng địa chỉ Hương – bún đậu mắm tôm – số nhà 49 ngõ Phất Lộc ” . Quán chủ yếu phục vụ bún đậu mắm tôm (bí quyết gia truyền của gia đình). Mắm tôm ở Thanh Hóa, bún Phú Đô nổi tiếng, dưa chuột Như Quỳnh… tất cả tạo nên món bún đậu mắm tôm theo phong cách riêng, đặc trưng . Quán đã từng được giới thiệu trên Tivi, báo chí về địa chỉ món ngon Hà Nội”.
Cụ Nguyễn Thị Chuyên, 78 tuổi kể :”từ những năm 40 của thế kỷ trước 'hồi còn mấy ông mũi lõ' bà bán đậu nướng than hoa với mắm tôm mặn”.
Khi già rồi bà truyền lại cho con dâu là Trần Thị Hương. Thay lời bà, chị Hương kể: “Hơn hai mươi năm trước gánh bún đậu của tôi bắt đầu từ vỉa hè phố Hàng Bè, thuở con gái tôithường theo mẹ bán hàng ăn với món sứa tươi muối chấm mắm tôm, kèm đậu phụ nướng với rau kinh giới, món của người nghèo. Năm 1985 sau khi sinh con đầu lòng tôi bắt đầu nối nghiệp mẹ chồng quẩy gánh bún đậu mắm tôm ra phố. Chị Hương cho biết: Bí quyết giữ khách của nghề là ở chỗ, mắm tôm ở đây được đặt từ một nơi làm mắm gia truyền ở Thanh Hóa, mắm có màu ửng hồng, không phải thứ mắm đỏ hay mắm đen và phải thật thơm, sau đó được pha chế với đường, mì chính... cho vừa. Mắm múc ra bát cho khách còn được rưới thêm lớp mỡ rán đậu, làm khách mới ăn lần đầu cứ ngạc nhiên không hiểu sao có được thứ mắm tôm sóng sánh lạ lùng như thế. Ai thích ăn thêm chua hoặc muốn ăn nhạt bớt thì cứ vắt vào miếng chanh, ai ăn cay thì có ớt vàng tươi xắt lát nhuyễn”.

Ngõ Tạm Thương

"Sương giăng mờ trên ngõ Tạm Thương
Ngõ rất cụt mà lòng xa thẳm
Ngõ bảy thước mà lòng muôn dặm
Thương một đời đâu phải tạm thương..."

Nhà thơ nổi tiếng của Việt Nam - Chế Lan Viên ((1920-1989) đã tả về một con ngõ nhỏ của Hà Nội - Ngõ Tạm Thương qua những câu thơ trên. Đây là một ngõ dài 140 mét, nằm giữa phố Yên Thái và phố Hàng Bông, nguyên là đất thôn Yên Thái, tổng Tiền Túc huyện Thọ Xương. Theo sách Phố và Đường Hà Nội của Nguyễn Vinh Phúc, Thời Nhà Nguyễn có dựng tạm một kho chứa thóc thuế ở đây gọi là Tạm thương (kho tạm thời). Chế Lan Viên đã chơi chữ giữa tạm thương (người con gái đẹp ở mức có thể thương tạm) với truyền thống “thương cả đời” của người Việt Nam. Chuyện cũ (hoàng hậu Ỷ Lan) đã đi vào quá khứ, thành “Sương giăng mờ trên ngõ Tạm Thương”. Nhà số 8 ngõ Tạm Thương là đình Yên Thái thờ Lý triều đệ tứ đế hoàng hậu Ỷ Lan (người hương Thổ Lỗi, Gia Lâm Hà Nội). Năm 1063, vua Lý Thánh Tông đi qua làng, ưng ý, đón bà về cung. Bà nổi tiếng qua hai việc: Trông coi triều chính thay vua Lý Thánh Tông, khi vua đi đánh giặc ngoại xâm. Buông rèm trông coi triều chính khi vua Lý Thái Tông băng hà, khi Lý Nhân Tông mới sáu tuổi, cùng 2 danh tướng Lý Đạo Thành và Lý Thường Kiệt đánh đuổi quân Tống ra khỏi bờ cõi năm 1077. Bà thọ ngoài bảy mươi, mất năm 1117, được thờ ở đình Yên Thái.






© Tác giả giữ bản quyền .
. Cập nhật trên Newvietart.com ngày 01.04.2011 theo bản gởi của tác giả từ Sài Gòn.
Đăng tải lại vui lòng ghi rõ nguồn Newvietart.com