NÓI THẲNG VÀ NGHE NÓI THẲNG!



"Kẻ sĩ, người trí thức mà không nói được tiếng nói của chính mình,...
thì suy cho cùng, nào có khác gì con sáo bị cụt mất đầu lưỡi đâu?"


(Giáo sư Tương Lai)

"Lời nói thật thà có thể bị buộc tội
Lời nịnh hót dối lừa có thể được tuyên dương"


(Nhà thơ Nguyễn Duy)


"Dân chủ" là tiêu chí hàng đầu để xếp hạng văn minh đối với một đất nước. Nhưng biểu hiện đầu tiên của "Dân chủ" lại chính là "Tự do". Cho nên có thể nói: Tự do là khát vọng lớn nhất của con người mọi thời đại (Bác Hồ nói: "Không có gì quý hơn Độc Lập Tự Do" ). Trong đó, tự do nói lên sự thật, nói thẳng sự thật, được bầy tỏ suy nghĩ của mình, ước muốn của mình,... chính là khát vọng thường trực!

Nhưng, "Nói thẳng sự thật" - tưởng dễ mà khó! Đâu phải cứ muốn nói thẳng là ta có thể nói thẳng được? Người "thấy sao nói thế" , người "nghe sao nói vậy" , cứ nghĩ mình là "người thẳng thắn", hoá ra không phải như vậy! Bởi "thấy" và "nghe" là những hành vi dễ nhất mà mỗi người có thể làm được, ngoại trừ những người "khiếm thị, khiếm thính" (nhưng những người này lại thường có "linh cảm" đặc biệt mà người "sáng mắt, sáng tai" không dễ gì "qua mặt"!). "Thấy" và "nghe" mới chỉ là nhận ra cái vẻ bề ngoài, cái hình thức của sự vụ - mà ai cũng hiểu, hình thức nhiều khi không phản ảnh đúng bản chất nội dung. "Thấy" phải bằng đôi mắt tinh tường, "nghe" phải được nghe "bằng cả hai tai"!

Ngược với "thấy sao nói thế, nghe sao nói vậy" là loại người … "thấy rõ mười mươi" mà không giám nói, "nghe rõ mồn một" mà giả điếc làm ngơ!

Cho nên, "thấy" và "nghe" chỉ là bước đầu tiên để nhận thức bản chất: bước thu thập thông tin. Bởi vì "nói thẳng" bao giờ cũng đi đôi với "nói thật", nên vấn đề nhận thức đúng bản chất mới là điều vô cùng quan thiết. Muốn vậy, trước tiên phải có kiến thức về lĩnh vực mình muốn nói. Dân ta có câu: "Biết thời thưa thốt, không biết, dựa cột mà nghe!" . Cùng với kiến thức, là tư duy khoa học, là biết đánh giá một cách toàn diện, khách quan - đừng như lũ "thầy bói xem voi" ; đồng thời phải xuất phát từ một cái "tâm trong sáng" - để "thẳng không thành cong" , để "méo không hoá tròn" , để "bé không xé ra to" , để "to không vo thành bé" !...

Nhận thức đúng bản chất - cần thiết, nhưng chưa đủ! Còn phải có dũng khí dám nói sự thật, đừng để "miếng thịt bịt miệng"! (Cần nói thêm rằng, không dám nói sự thật không chỉ là hành vi của kẻ hèn yếu, mà nhiều khi còn đồng nghĩa với "ngậm miệng ăn tiền" –Thực tế cuộc sông không hiếm kẻ tiến thân rất nhanh bằng con đường "ngậm miệng": "ngậm hàm thì tiến"! Dân gian đã nói như thế!). Sinh thời, Phùng Quán từng viết: "Yêu ai cứ bảo là yêu/ Ghét ai cứ bảo là ghét/ Dù ai ngon ngọt nuông chiều/ Cũng không nói yêu thành ghét/ Dù ai cầm dao dọa giết/ Cũng không nói ghét thành yêu…"! Đáng buồn là tình trạng thiếu dũng khí nói sự thật lại là tình trạng phổ biến. Ngay đến ở Quốc hôi, cơ quan quyền lực cao nhât, cũng rơi vào tình trạng đó: Tại phiên họp Thường vụ Quốc hội (khoá XI) ngày 3 tháng 5 năm 2006, khi bàn vè vấn đề bỏ phiếu tín nhiệm đối với người giữ chức vụ do quốc hội phê chuẩn, Chủ tịch Nguyễn Văn An đã phải nói: "... chúng ta chưa làm cho các đại biểu QH có dũng khí, sự mạnh dạn để giám nói..." (Báo Thanh Niên số 124 ngày 4/5/2006).

Tuy nhiên, trong thực tế cuộc sống, không phải lúc nào cũng phải... nói đúng sự thật! Một bác sỹ, khi phát hiện ca bệnh hiểm nghèo, có nên nói trực tiếp sự thật đó với bệnh nhân không? – "Không" trong trường hợp này, nhiều khi lại là đức nghề nghiệp cần thiết đối với một lương y! Vấn đề là ở chỗ: Không phải "sự thật" nào cũng nên nói; nhưng một khi đã có thể nói, thì phải nói đúng sự thật! Đấy có thể coi là những "tiêu chí" để đánh giá phẩm chất một "người-biết-nói-thẳng" .


♣♣

Có "người-biết-nói-thẳng"không thôi, chưa đủ, còn cần phải có "người-biết-nghe-nói-thẳng".
Không phải ai ai cũng muốn nghe lời nói thẳng, bởi "trung ngôn nghịch nhĩ" (tuy bề ngoài, người nào cũng tỏ ra sẵn sàng nghe nói thẳng, nói thật!). Mặt khác, không phải ai đó tuyên bố sẵn sàng nghe nói thẳng nói thật, sẽ lập tức được đáp ứng! Một người muốn nghe người khác nói lên sự thật, người đó mới chỉ là"người-dám-nghe-nói-thẳng"
– Vâng! Rất đáng trân trọng! Nhưng chỉ... "dám"không thôi thì chưa đủ. Người muốn nghe lời nói thẳng, trước hết, dù ở cương vị nào, người đó cũng phải có được phẩm chất cần thiết như những "tiêu chí" đã nêu đối với"người-biết-nói-thẳng" (thậm chí còn phải ở mức cao hơn), nhất là sự dũng cảm (đặc biệt là khi điều được nghe lại đụng chạm đến... người thân, đến chính bản thân!) - Để không bị "nhầm', bị "lừa", bị "bẫy",... Người nghe còn phải có"kinh nghiệm nghe" lại phải biết đích thân kiểm tra tính đúng đắn của những điều nghe được ấy. Người như thế, có thể đặt cho cái tên là"người-biết-nghe-nói-thẳng" hoặc "người-nghe-nói-thẳng-được"!
Như vậy, thực tế tồn tại một "lô-gic" sau: "người-biết-nói-thẳng", khi có dịp được nói thẳng, người đó sẽ đủ tự tin để "nói-thẳng-được"! Tương tự, người muốn nghe nói thẳng, chỉ thật sự được nghe, khi người đó... "nghe-nói-thẳng-được", tức là khi"biết-nghe-nói-thẳng"!
Một Đất nước phát triển, một Xã hội dân chủ và văn minh, rất cần những "người-biết-nói-thẳng" - được nói thẳng! Càng rất cần những "người-nghe-nói-thẳng-được" - được nghe nói thẳng! Đó chính là mục tiêu hàng đầu của giáo dục. Và đó cũng là cái gốc của nền "văn hoá tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc". Thật vậy! Làm sao có thể được coi là một nước văn minh, dân chủ, khi trong nước đó, "người-biết-nói-thật" và "người-nghe-nói-thật-được", chỉ như lá mùa thu?!.

NÓI VÀ LÀM



Lời nói mà không đi đôi với việc làm
của các quan chức cấp càng cao càng làm xói mòn lòng tin của người dân.


(Nguyễn Quang A)


"Nói phải đi đôi với làm" là một đòi hỏi mang tính xã hội. Không phải riêng bây giờ, mà xưa đã thế và sau này vẫn thế. Từ "Thần dân" đến vua quan, từ kẻ bị lãnh đạo đến người lãnh đạo,... đều phải luôn luôn ghi nhớ: "nói phải đi đôi với làm"! Bởi, "mười lần nói không bằng một lần làm" ; bởi "nói hay không bằng cày giỏi" ; bởi nói và làm gắn chặt với "chữ tín": "một lần mất tín, vạn sự mất tin" - một lần nói không đúng, nói không đi với làm; vạn lần mất lòng tin ở người nghe!

Nhưng tại sao nói lại không đi đôi với làm? Điều dễ hiểu này ai cũng biết, đó là vì "nói" bao giờ cũng dễ hơn "làm". Nói "dễ" vì "nói" do cái lưỡi phụ trách; còn "làm khó", vì "làm" thuộc thẩm quyền đôi tay và cơ bắp! "Nói dễ", vì "lời nói gió bay" , vì "nói trước quên sau" , vì "nói đâu bỏ đấy" và vì "lời nói không mất tiền mua" ,... Nhưng, hãy cảnh giác! Lão Tử đẫ từng dậy: "Lời nói có thể tin được thì nghe không hay; lời nói nghe hay thì không thể tin được!" . Nhưng sợ nhất có lẽ là "người biết – không nói, người nói – không biết" !

Như vậy, chúng ta không chỉ cần biết sợ và đừng cả tin vào mọi lời nói, mà còn phải ghi nhớ: "chính vì "nói dễ" nên đôi khi nó rất nguy hiểm. Cha ông ta đã từng căn dặn: "lời nói đọi máu" đấy sao?!.

Vậy là, lời nói tuy là việc đơn giản – trẻ con, người lớn,... nếu không bị khuyết tật bộ phận thanh quản, đều có thể nói những gì muốn nói. Nhưng tác dụng trong cuộc sống xã hội của lời nói thì không hề đơn giản chút nào. "Lời nói như dao chém đá" , không dễ phủi phui được đâu! Đến đây, ta lại rút ra một điều: "nói dễ" thật, nhưng không phải lúc nào cũng dễ. Cho nên chớ có "nói bừa", "nói ẩu", "nói ngon, nói ngọt", nói cho xong chuyện, và nhất là chớ có ... "nói lời lại nuốt lời" , trừ phi anh không còn là người tự trọng!

"Làm khó", vì làm phải tốn sức, tốn công, thậm chí phải "quên mình", phải "hy sinh",... Tốn sức, tốn công thì nhiều người có thể làm được. Nhưng "hy sinh, quên mình", mới là thử thách khó vượt qua! Mà ở đời, những việc quan trọng nhất, lại thường đòi hỏi người thực hiện phải... hy sinh, phải quên mình! Giám hy sinh thì việc khó trở thành dễ. Đó là chân lý vậy! Chiến đấu chống ngoại xâm, phải cầm chắc có thể hy sinh xương máu. Chấp nhận rồi, thì "cái chết nhẹ tựa lông hồng"; gian nan, nguy hiểm đến mấy, cũng dễ dàng vượt qua! Cuộc chiến đấu với "nội xâm" (nạn tham nhũng), khó hơn nhiều, đòi hỏi sự hy sinh lớn lao hơn nhiều. Vì đó là cuộc chiến với người sống bên ta, với đồng đội, đồng chí,... thậm chí với chính bản thân ta – nhằm loại trừ nạn sâu mọt đục khoét, đang làm băng hoại giá trị đạo đức, lối sống; làm mục ruỗng xã hội! Lên án tham nhũng thì dễ, ai ai cũng "lên án" được; chống tham nhũng mới là chuyện cực kỳ khó, là vì vậy! Bởi "lên án" là hành vi "nói", còn "chống" là hành vi "làm".

Qua thế, đủ thấy rằng, "nói" dễ hơn "làm" thật, nhưng "nói" cũng có cái khó của nói; "làm" có cái dễ của làm! Vâng! "nói phải đi đôi với làm" , điều ấy ai cũng thường nghe, ai cũng hiểu và ai... cũng nói được – mà làm thì mới khó làm sao?!.

CÁI TAI VÀ VĂN HÓA NGHE



Người lành mạnh, người bình thường: nghe bằng hai tai.

Người có đủ hai tai lành lặn, nhưng chỉ có một tai làm việc, dân gian gọi là người chuyên có... "nghe một tai!". Cái tai "chuyên môn hóa" ấy, chỉ rặt nghe các "đệ tử ruột", không nghe ai khác, không nghe ý kiến khác ngoài ý kiến tâng bốc ca ngợi mình!

"Trung ngôn, nghịch nhĩ" - Những lời nói thẳng làm nhiều "sếp" nghe "không lọt lỗ tai"!

Nghe chưa ra đầu ra đuôi gì đã... "phán", là người "nghe chưa thủng lỗ tai"!

Người sợ liên lụy trách nhiệm thì dù thiên hạ nói gì cũng ... ngô nghê giả điếc!

Cũng có người bị gọi là "tai lành tai điếc", mặc dù anh ta chẳng ... điếc chút nào cả. Đó là loại người có tính tầm phào; nghe đấy mà đâu có nghe? Đầu óc còn để tận đâu đâu!

"Nghe" cho có nghe, "nghe" mà chả nghe gì cả, "nghe đâu bỏ đấy",.. là những cách "nghe" của không ít quan chức làm công tác "tiếp dân", mắc bệnh lãnh cảm!

Dân "đội đơn" kêu khản cả giọng mà "quan" làm như không nghe thấy gì, đích thị quan ấy bị "điếc lòi tai".

Kẻ thích "đưa chuyện làm quà", thường mới "nghe hơi nồi chõ", đã lê la "buôn chuyện" khắp nơi, được người đương thời gọi là ... "buôn dưa lê"!

Dự "hội thảo khoa học" mà có người mặt cứ ngây ra như "mặt ngỗng ỉa", chẳng hiểu "mô tê" gì cả, chẳng khác chi... "vịt nghe sấm"!

Mấy anh chàng có tính hão huyền, thường hay "nằm mộng nghe kèn"!

Đem tâm sự nói với người vô tâm, chẳng khác gì đem "đàn gẩy tai trâu", thà "vạch đầu gối ra mà nói", còn hơn!

Kẻ "lười chẩy thây" thường "điếc tai: làm, sáng tai: họ"!

Người thô lỗ thì nói cứ như... "đấm vào tai" người nghe! Hiền như Bụt cũng phát tức. Kẻ khôn ngoan bao giờ cũng nhẹ nhàng "nói ngon nói ngọt", nói như "rót mật vào tai". Đặc biệt, nếu dùng cách nói này với "sếp", thì dễ đưa "sếp" ... lên mây lắm. Rồi thì muốn gì, "sếp" cũng sẵn sàng "chiều", ngay cả lúc ấy ta có đề nghị "sếp" ký giấy bán... cầu long Biên", "sếp" cũng ký! (Bởi xưa có câu: "nói ngọt, lọt đến xương" mà!..

Tai luôn luôn vểnh lên nghe ngóng chuyện người khác, đích thị là tai của kẻ hay "kiếm chuyện" rồi! Nói thế thôi chứ, một khi đã bị "vạch mặt chỉ tên", những kẻ này cũng dễ "cụp tai" như "chó cụp đuôi" thôi!

"Trên bảo, dưới không nghe" là căn bệnh "yếu sinh lý" của đấng mày râu; nhưng thời nay, cum từ ấy còn được dùng để ám chỉ cảnh kỷ cương không nghiêm, cảnh "cá mè một lứa", không ai bảo được ai; hoặc cũng để nói về tình trạng "người trên ở chẳng chính ngôi, để cho người dưới chúng tôi hõn hào!", như dân gian thường nói!

Thế đấy! Có đôi tai lành lặn để nghe; nhưng nghe như thế nào, lại không phải là chuyện đơn giản!..





© Tác giả giữ bản quyền.
.Tải đăng theo nguyên bản của tác giả gởi ngày 28.09.2008 từ Nam Định.