Việt Văn Mới Newvietart
Việt Văn Mới







THÊM NHỮNG KỶ VẬT QUÝ HIẾM…



N hà Lưu niệm “Văn học Nga ở Việt Nam” khai trương cách đây hơn 2 năm, 23 tháng 5 năm 2015, vào dịp kỷ niệm 65 năm thành lập Hội hữu nghị Việt - Xô, Việt - Nga trên đất Chợ Giầu, Từ Sơn, Bắc Ninh ngay bên tay phải đường quốc lộ số Một hướng lên phía Bắc, hiện đang được củng cố và tiếp tục hoàn thiện.

Quy mô Nhà Lưu niệm vẫn chỉ khuôn trong hai gian nhà gác hai tầng: tầng một mang tên chủ đề NHỮNG TRANG TÌNH NGHĨA và tầng hai dành trọn giới thiệu quá trình Văn học Nga ở Việt Nam. Bước sang năm thứ ba tồn tại, năm 2017, mang một ý nghĩa đặc biệt với sự kiện “năm Kỷ niệm 100 năm Cách mạng tháng Mười Nga”, Nhà Lưu niệm được xếp sắp thêm các mảng chuyên đề với những hiện vật mới quý hiếm. Ngoài các tủ riêng dành cho các chuyên đề Hơn nửa thế kỷ thơ Nga ở Việt Nam, Puskin ở Việt Nam, Những tác phẩm văn học Nga điển hình…, bước đầu tập hợp và hình thành góc: Tác phẩm viết cho thiếu niên, nhi đồng của văn học Nga, văn học Xô viết. Những người truyền bá văn học Nga, văn học Xô viết ở Việt Nam: Các nhà giáo, các nhà nghiên cứu, các dịch giả và sách giáo khoa và nghiên cứu về văn học Nga, văn học Xô viết. Đặc biệt đang hình thành tủ bản thảo, di cảo của các thế hệ dịch giả văn học Nga, văn học Xô viết. Có những bản thảo quý của những nhà văn, nhà thơ từ thế hệ đàn anh dịch qua bản dịch ngôn ngữ trung gian như Pháp, Anh, Trung Quốc hoặc theo bản dịch nghĩa từ nguyên bản tiếng Nga, như các bản thảo của Xuân Diệu, Tế Hanh, Nguyễn Xuân Sanh, Hoàng Trung Thông, Hoàng Yến, Ý Nhi, Nguyễn Quang Thân,… nhiều bản thảo của lớp dịch giả dịch trực tiếp từ nguyên bản tiếng Nga.

Trong số đó phải kể có những bản thảo cực kỳ quý hiếm. Trước hết phải kể đến bản dịch qua tiếng Pháp của nhà báo - nhà văn, cũng là một dịch giả nổi tiếng Phan Quang - dịch tác phẩm (truyện vừa) Mùa hè thứ ba của nhà văn - nhà thơ Nga Xô viết từ lâu đã quen thân với nhiều thế hệ bạn đọc Việt Nam, kể từ hơn nửa thế kỷ trước sau khi 2 bài thơ của ông được nhà thơ Việt Nam hàng đầu Tố Hữu dịch, công bố trên hai số tạp chí Văn nghệ mới ra đời dưới tán rừng Việt Bắc vào những năm 1949-1950. Bản dịch được đánh máy trên 45 trang giấy pơ-luya đã ngả màu sản xuất từ tre nứa. Nhân dịp kỷ niệm 90 năm Cách mạng tháng Mười Nga, năm 2007, dịch giả Phan Quang bấy giờ đã bước vào tuổi 80, đã trao tặng cho chúng tôi một trong 3 bản còn giữ được từ sau khi hoàn thành bản dịch cuối năm 1950. Được nghe câu chuyện của dịch giả kể lại vắn tắt về lai lịch bản dịch có lẽ ai cũng phải xúc động…

Bấy giờ vào khoảng tháng 9 năm 1950 một số văn nghệ sĩ về tập trung tại an toàn khu của mặt trận Nam Trung bộ. Một bữa nhà báo Phan Quang còn trẻ măng, một chàng trai chưa có vợ mới hơn hai mươi tuổi thanh xuân, được nhà văn Bùi Hiển, từng nổi tiếng từ trước Cách mạng tháng Tám 45, thuộc lớp đàn anh, nhưng cũng còn đang sung sức tráng kiện, rủ nhau nhân lời mời của ông Trưởng Ty công an Thừa Thiên Huế lên chơi đọc sách tại cơ sở của ông gần cố đô Huế. Ông có cả một thư viện sách mới do cơ sở nội thành Huế đặt mua tận Paris nhận về, vừa chở ra tận chiến khu. Một căn nhà lá tre nứa được ông cho dựng lên còn chưa hết màu xanh của thân tre, khá rộng rãi ẩn dưới tán rừng lồ ô… Quanh nhà có những hàng giá đơn sơ nhưng xếp đầy sách mới và báo chí. Nhà văn - nhà báo như “chuột sa chĩnh gạo”, được thết đãi như thượng khách, cơm bưng nước rót, thảnh thơi thỏa sức chúi mũi vào đọc. Sách mới còn thơm mùi mực in, các trang giấy gấp còn chưa rọc. Có khá nhiều sách của các tác giả Nga - Xô viết đã được dịch và xuất bản sang tiếng Pháp: Paris thất thủ của Ilya Ehrenburg, Những người bất khuất, của Boris Gorbatov, Những câu chuyện chiến tranh, của Konstantin Simonov…

Nhưng thật đáng tiếc, đang say sưa với bữa tiệc sách, thì nghe tiếng rít lạ. Rồi hai chiếc máy bay Spitfire từ đâu xộc đến gầm rú… Căn cứ bí mật của ông Trưởng Ty bị lộ mất rồi. May mà khách kịp xuống hầm. Nhưng thư viện tan hoang và cái ba lô của nhà văn Bùi Hiển bị dính đạn, (đến khi đi tắm lấy quần áo ra thay, thì nhà văn phát hiện ra -chiếc áo nâu mồi của nhà văn gấp vuông vắn gọn gàng trong ba lô, giở ra mặc lỗ chỗ hàng loạt lỗ thủng xuyên khoai loang lổ.

Ít lâu sau ra hậu phương gặp nhau lại ở cơ quan, nhà báo Phan Quang lại bắt gặp tập sách Những câu chuyện chiến tranh (“Recits de guerre”) của Konstantin Simonov, mà anh đã nhìn thấy nơi “thư viện” của ông Châu Trưởng Ty công an tại an toàn khu Thừa Thiên mà anh chưa kịp đọc. Nhà báo đã lấy đọc, “xem người ta viết chuyện chiến tranh như thế nào, may ra mình học tập”, Phan Quang đã chọn truyện thích nhất và cũng dài nhất trong tập: Mùa hè thứ ba, và thế là anh có được bản dịch này của mình.

Bản dịch anh đã chữa đi chữa lại, băn khoăn cân nhắc từng chữ. Trong tập bút ký dựa trên những trang Nhật ký kháng chiến của mình được hiệu chỉnh in thành sách ra cuối năm 2016 vừa qua, anh lại có nhã ý dành cho tôi một bản, anh cho biết thêm trong cuốn sách mới ra của anh: “13.1.1951. Gặp một chữ cứ đắn đo hoài, không biết nên dịch thế nào. Canon autotraté khẩu đại bác tự kéo. Có nghĩa là không phải móc vào đuôi chiếc xe GMC to tướng như đại bác Tây mình vẫn nhìn thấy nó chạy trên đường quốc lộ 1 trong chiến dịch Phan Đình Phùng. Mắc vào đuôi xe thì đương nhiên nòng khẩu súng phải chĩa về sau. Nhưng đây là pháo của Hồng quân Liên xô, chắc chắn hiện đại hơn súng đạn thực dân lỗi thời. Autotracté. Vậy thì nòng súng phải chĩa về phía trước, luôn luôn sẵn sàng nhả đạn. Hay là ta dịch “khẩu đại bác tự đẩy”? Nghe thế nào ấy. Băn khoăn mà chẳng biết hỏi ai. Anh Sơn, vốn là học trò của thầy Đặng Thai Mai, giỏi tiếng Tây nhất tòa soạn thì biến đâu mất, từ hôm từ trong ấy ra tôi chưa gặp. Tự kéo… tự đẩy... Cách nào hay hơn, mà vẫn đúng?” 1

Đọc bản dịch đã được đánh máy ta thấy chữ mà dịch giả “đắn đo hoài” đã được chính thức dịch là trọng pháo tự chuyển (rồi đây trong nhiều bản thảo khác người ta dùng chữ: pháo tự hành). Bản đánh máy được người dịch sửa chữa khá nhiều, mỗi trang hầu như đều có ba bốn chỗ đảo dòng, thay chữ, nhiều chỗ xóa dập… Cho thấy người dịch rất cẩn trọng trong việc hoàn tất công việc của mình. Là một người cùng theo đuổi nghề dịch, đọc bản dịch anh Phan Quang cho, tôi nhận ra được khá nhiều kinh nghiệm lý thú.

Một kỷ vật khác, Nhà Lưu niệm, được bổ sung cũng không kém phần đặc sắc. Ấy là bản scan bản dịch có một không hai Người quả phụ Nga của nhà văn Nga Xô viết Valentin Kataev, cũng là một tác giả Nga Xô viết mà các thế hệ bạn đọc Việt Nam đã từng bắt đầu được quen biết qua bài viết của nhà văn Phan Khôi giới thiệu sách “Thời gian tiến lên! của Kataev” đăng trên số tạp chí Văn nghệ số 22 ra từ tháng 4 năm 1950 (cách đây 67 năm), do một nhóm sinh viên y khoa 14 người chia nhau cùng dịch từ bản tiếng Pháp, chép tay thành 2 bản, một gửi cho Bộ Giáo dục quốc gia Việt Nam dân chủ cộng hòa và một lưu hành nội bộ sinh viên trường Đại học Y khoa tái lập trong kháng chiến năm 1948 tại Việt Bắc.

Nhà Lưu niệm “Văn học Nga ở Việt Nam” sau khi khai trương tháng 5 năm 2015 đã được vinh dự đón tiếp nhiều đoàn khách trong nước và nước ngoài, trong đó có đoàn của gia đình các con cháu của cố Bộ trưởng Bộ giáo dục Nguyễn Văn Huyên thăm. Giáo sư, tiến sĩ Nguyễn Văn Huy, nguyên người khởi lập Viện bảo tàng Dân tộc Việt Nam, đi trong đoàn, sau khi về đã nhờ các cán bộ Viện Nhân tài nhân lực, mà hiện ông là một trong những người lãnh đạo, scan ra một bản và nhã ý gửi biếu Nhà Lưu niệm một bản và một bản đánh máy lại bản dịch quý hiếm, có một không hai, hiện còn giữ được: 14 dịch giả - các sinh viên Đại học Y khoa kháng chiến năm ấy, ra trường đều tỏa đi các mặt trận, về các cơ sở y tế khắp cả nước và đều trưởng thành sau là những chuyên gia hàng đầu của y tế Việt Nam, nổi tiếng cả nước, như Nguyễn Quang Quýnh, Đỗ Văn Lạc, Nguyễn Anh Thục, Nguyễn Báu, Đỗ Doãn Đại, Vũ Trọng Kính, Nguyễn H. Phan, Đỗ Nguyệt, Lê N. Mỗ, Nguyễn Văn Quý, Nguyễn Văn Thụ, P.T.Giang, Nguyễn Văn Hai, Nguyễn Đ.Tuấn.

Đến nay trong số các bác sĩ hàng đầu - dịch giả trên còn lại có ba vị. Giáo sư Nguyễn Văn Huy đã tận tình bố trí cho chúng tôi được đến thăm giáo sư bác sĩ Đỗ Doãn Đại, nguyên là bệnh viện trưởng bệnh viện Bạch Mai trong kháng chiến chống chiến tranh phá hoại Mỹ. Giáo sư Đỗ Doãn Đại năm nay đã 94 tuổi, nhưng vẫn minh mẫn, tinh tường và hoạt bát. Bên cạnh kỷ vật tuyệt vời bản dịch “Người quả phụ Nga” Nhà Lưu niệm “Văn học Nga ở Việt Nam” được hân hạnh lưu giữ tấm ảnh có hình bác sĩ giáo sư Đỗ Doãn Đại - một trong 14 dịch giả bên cạnh kỷ vật vô giá kia…


1 Phan Quang. Từ nguồn Thạch Hãn đến bờ Hồ Gươm, NXB Trẻ, 2016, tr.165



. Cập nhật theo nguyên bản của tác giả ngày 08.9.2017.


VIỆT VĂN MỚI NEWVIETART NHỊP CẦU NỐI KẾT VĂN HỌC NGHỆ THUẬT VIỆT NAM TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC TỪ NĂM 2004