Việt Văn Mới Newvietart
Việt Văn Mới





“NHÀ THƠ Ở NƯỚC NGA

HƠN CẢ MỘT NHÀ THƠ”



T ại Hội thảo quốc tế Mátxcơva Văn chương Nga trong văn mạch thế giới vào trung tuần tháng Chạp 2004 vừa qua, mọi người đặc biệt quan tâm đến một cuộc bàn tròn quanh chủ đề Nhà thơ ở nước Nga hơn cả một nhà thơ. Người báo cáo đề dẫn là nhà thơ Evgheni Evtusenco, mà ở Việt Nam ta từ lâu đã rất quen biết. Báo cáo đề dẫn của ông có tên là Cho mỗi tiếng chuông thỉnh một lời cầu nguyện (Mười thế kỷ thơ Nga). Nhà thơ mở đầu báo cáo của mình từ tác phẩm khuyết danh Khúc ca về cuộc hành binh Igor, ra đời từ thế kỷ XII, khi nước Nga Kiev cổ xưa đang trên bước đường thống nhất từ các công quốc rời rạc. Nội dung Khúc ca nói về sự kiện lịch sử - cuộc hành binh của công tước Novgorod-Bắc, Igor Xviatoxlavovich, chống quân Pôlôvetx vào năm 1185, kết thúc bằng sự thất bại thảm hại - đạo quân Nga bị đánh tan tành và chủ soái Igor bị bắt làm tù binh. Tuy nhiên tình tiết cá biệt này trong chuỗi những cuộc chinh chiến liên miên giữa Nga và các bộ tộc du mục vùng Pôlôvetx, lưu vực giữa sông Volga và sông Duryi, được tác giả khuyết danh nào đó của Khúc ca đã biến thành một sự kiện có tầm cỡ toàn nước Nga: câu chuyện về cuộc hành binh và sự thất bại của Igor nhằm phục vụ cho tư tưởng chủ đạo của tác phẩm là sự cần thiết phải chấm dứt sự chém giết lẫn nhau và phải đồng nhất các công quốc Nga lại trước sự đe dọa thường xuyên từ phía các bộ tộc du mục.

Tác phẩm Khúc ca về cuộc hành binh Igor cũng như những tác phẩm nối tiếp khác sau này trong văn học Nga, như Borit Godunov của A.Puskin, Lũ quỷ ám của F.Doxtoevxki, Nghệ nhân và Margarita của Bulgacov, Hổ móng của A.Platonov, Bác sĩ Zhivago của B.Paxtemak… đó là những bài học đạo lý cảnh giác của lịch sử Nga, mách bảo cho nhân loại.

Qua những chặng đường phát triển của thơ ca Nga trong mười thế kỷ tác giả bản báo cáo đề dẫn cho thấy rõ đặc điểm nổi bật của thơ ca Nga là tính công dân của nó. Ông đã nêu lên: “Nếu như Puskin chỉ là tác giả của các câu thơ như: Tôi yêu em đến nay còn có thể…, Anh nhớ mãi phút giây huyền diệu…, chúng ta hẳn chẳng bao giờ gọi ông là “Tất cả của chúng ta”. Nhưng ông đã không thoái thác việc viết những câu thơ gửi cho những người (khởi nghĩa) tháng Chạp, Borix Godunov, Kỵ sĩ đồng. Chúng ta liệu có thể hình dung ra Blok - nếu không có trường ca Mười hai? Akhomatova - nếu không có Khúc tưởng niệm? Paxtemak, người mà vẫn bị những người cực đoan mỉa mai vì tính cách phi chính trị, rơi vào trung tâm của đời sống chính trị thế giới, bất chấp cái bản tính hiền lành, không đấu tranh, vẫn không lảng tránh lương tâm của mình mà viết ra Bác sĩ Zhivago…”

Ở giữa thế kỷ XIX nhà thơ Nga danh tiếng Nekraxov đã để lại một câu thơ trở thành châm ngôn: “Anh có thể không trở thành thi sĩ nhưng anh phải trở thành một công dân”. Chính tác giả báo cáo đề dẫn, nhà thơ Evgheni Evtusenco, cũng có một câu nói được mọi người ghi nhớ đã mấy thập kỷ qua và ở Hội thảo này đã lấy làm tiền đề cho một cuộc bàn tròn: “Nhà thơ ở nước Nga hơn cả một nhà thơ”.

Bằng chính sáng tác của mình cũng như hành động thực tế trong đời sống xã hội suốt nửa thế kỷ vừa qua nhà thơ Evtusenco cũng là một tấm gương sáng tỏ nhất cho thấy cái đặc điểm ấy của thơ ca Nga. Thơ trữ tình về những đề tài cấp thiết của ông thường xuyên được in ra với số lượng, những cuộc trình diễn thơ thu hút hàng chục nghìn công chúng người nghe, còn những chuyến đi nước ngoài đều đặn đã biến ông thực sự là đại diện thường trực của chính nước Nga trong lĩnh vực văn hóa ở mọi nơi. Ông đã sáng tác những bài thơ về các đề tài chính trị kịp thời của đảng (Những người thừa kế của Stalin (1962), Nhà máy thủy điện Braxki (1965)); đề cập đến các vấn đề, xúc động dư luận xã hội (Bờ dốc Babi (1961), Bài ca về nạn đánh bắt trộm cá (1965)). Năm 1984, ông đã được giải thưởng Nhà nước Liên xô về trường ca Bà mẹ và bom nơtron. Chất thơ trữ tình của ông hòa quyện với tính thời sự của đề tài (Liệu người Nga có muốn chiến tranh không). Ngay vào đầu những năm 1950, nhà thơ trẻ Evgheni Evtusenco đã được giới trẻ tôn sùng như ngọn cờ của thời kỳ hửng nắng (tuyết tan) ở Liên xô lúc đó. Nhà thơ đã không ngần ngại bảo vệ những người tri thức văn nghệ sĩ bị xử lý bất công. Nhiều dự báo của ông về những vấn đề xã hội về sau này đã được chứng thực. Vào những năm 1990, sau khi Liên xô sụp đổ ông lại từ chối không nhận tấm huân chương Hữu nghị giữa các dân tộc do đích thân Tổng thống Yeltsin lúc đó trao tặng (khi ấy vừa nổ ra cuộc chiến tranh ở Chechnya).

Chính vì thế mà các nhà thơ thực sự ở nước Nga vào các giai đoạn khác nhau trong lịch sử thơ ca Nga cũng được công chúng mến mộ, kính trọng và ghi nhớ như những người con yêu quý nhất của nhân dân. Ở Nga, người ta có thể quên tên các vua chúa ba bốn triều đại khi Puskin sống cùng, nhưng cho đến giờ trên dưới hai trăm năm tên tuổi nhà thơ Puskin chỉ càng thêm chói lọi hơn, in sâu hơn vào tâm khảm hết thế hệ người Nga này đến thế hệ người Nga khác… Suốt nửa sau thế kỷ XX trong những tên tuổi lừng lẫy của những nhân vật kiệt xuất ở Nga có lẽ tên tuổi nhà thơ Evtusenco cũng có một vị trí đặc biệt. Có nhiều lý do, nhưng một lý do đáng kể phải nói tới là nhà thơ Evtusenco đã thực sự biểu hiện được cái đặc điểm của thơ Nga, mà ông đã từng phát biểu thành câu châm ngôn: “Nhà thơ ở nước Nga hơn cả một nhà thơ”.

Bữa ấy nghe xong bản báo cáo đề dẫn của nhà thơ tôi không kìm nổi, lập tức xin tham luận. Cám ơn bản báo cáo của nhà thơ, tôi bổ sung thêm một biểu hiện nữa làm rõ cái ý trong báo cáo, đó là cái chủ đề mà nhiều nhà thơ Nga thường đề cập: chủ đề “quốc tế”, mà họ thực sự coi cũng là những vấn đề thiết thân của mình. Ở đây tôi cảm ơn những nhà thơ Nga, những nhà thơ Xô viết trong đó có cả Evtusenco đã có những sáng tác viết về đề tài Việt Nam, ủng hộ nhân dân ta trong cuộc đấu tranh chống cuộc chiến tranh xâm lược của đế quốc Mỹ bảo vệ độc lập tự do, thống nhất đất nước. Riêng E.Evtusenco, khi đế quốc Mỹ mở rộng cuộc chiến leo thang khắp Việt Nam, tại Đại hội V của Hội các nhà văn Liên xô 1971, đã từng phát biểu: “Nhà văn lớn trong thế giới hôm nay không thể sống chỉ bằng những điều quan tâm nhỏ hẹp của “tính thổ nhưỡng”. Dưới chân người đó là trái đất, đang rung lên dưới tiếng nổ của những trái bom ở Việt Nam, của những trận động đất ở Peru, của những phát súng ở Đallax và Xant layo de Chilê.

Hơn bao giờ hết, tất cả mọi cái trong thế giới tương hỗ gắn bó với nhau, tôi không tôn trọng những nhà văn, không muốn biết đến những tiếng nổ ở Việt Nam chỉ vì, ngày hôm qua, các bạn biết không, trên xe buýt công cộng người ta đã giẫm phải vết đau của ông ta. Đó là sự chạy trốn khỏi hiện thực… Tôi cũng không tôn trọng những nhà văn cứ giúi cho báo chí những bài thơ tồi về Việt Nam và trong khi đó lại không nghe thấy tiếng rên đau của người hàng xóm của chính mình ngay bên kia tường. Đó cũng là sự chạy trốn khỏi hiện thực, chạy trốn, giả vờ là tính công dân”.

Trong những năm ấy, cũng như nhiều nhà thơ Xô viết khác: K.Ximônov, E.Dolmatovxki, I.Fonhiacov, Nicolaev… nhà thơ E.Evtusenco đã nhiều lần sang thăm Việt Nam, thậm chí đã tình nguyện sang để sát cánh cùng nhân dân Việt Nam chiến đấu (để thực hiện việc này trước đó ông đã tham gia khóa tập huấn quân sự) và sau những ấn tượng Việt Nam ông đã cho ra đời cả một tập thơ viết về đề tài Việt Nam với những bài thơ thật độc đáo, rung động lòng người: Nỗi nghèo Việt Nam, Nỗi sợ của những người không biết sợ, con đường số Một… Đến ngày nhân dân ta chiến thắng ông không quên gửi tặng cho chúng ta bài thơ Mừng chiến thắng.



. Cập nhật theo nguyên bản của tác giả ngày 08.7.2017.


VIỆT VĂN MỚI NEWVIETART NHỊP CẦU NỐI KẾT VĂN HỌC NGHỆ THUẬT VIỆT NAM TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC TỪ NĂM 2004