Việt Văn Mới Newvietart
Việt Văn Mới





NHÀN ĐÀM VỀ NHỮNG SAI SÓT TRONG BẢN DỊCH




G ần đây nhiều người đọc sách dịch có nhận xét chất lượng dịch phẩm có nhiều giảm sút. Đọc lướt qua người đọc dễ tính thường không hay để ý, cứ thấy cốt truyện hấp dẫn, văn vẻ xuôi xuôi, nghe trôi chảy một chút là cho qua, thậm chí còn khen hay, viết hẳn lên báo chí, nào là “dịch như một hiện tượng văn học”, nào là “văn phong gọn gàng và khá nhuần nhuyễn”… Song chỉ cần đọc chăm chú một chút sẽ phát hiện chỗ này ngớ ngẩn, chỗ kia không lôgic, mà đã không lôgic, có nguyên bản trong tay đem so thế nào cũng thấy lỗi sai ngay.

Kể ra thì trong việc dịch sách, cũng như ở mọi công việc khác, có ai mà không mắc ít nhiều sai sót… kể cả các bậc đàn anh có tên có tuổi. Mà sai sót thì cũng do nhiều nguyên do.

Tôi nhớ, cách đây dễ đã gần bốn chục năm, bước vào nghề biên tập xuất bản tôi đã từng gặp những lỗi sai sót trong bản thảo, kể cả bản thảo của các bậc đàn anh, thậm chí nhiều trường hợp in sâu vào tâm trí, nhớ đến tận hôm nay.

Trong một bản dịch một tác phẩm của Maiakốpki tôi chợt thấy có một câu thơ là lạ: “Hắn đứng đấy trông như tượng Gogol”, kèm theo cả một dòng bình chú phía dưới, đại ý: “Maia vốn là người gắn với thời cuộc, lúc đó người ta vừa dựng tượng Gogol ở đây, ông đã đem vào thơ thành hình tượng thơ…”. Tác phẩm này của Maiakốpki được sáng tác vào những năm 20 thế kỷ XX là lúc nước Nga Xô viết đang trải qua giai đoạn kinh tế mới (NEP), theo tôi nghĩ, không thể có chuyện dựng tượng nhà văn. Vả lại việc dựng tượng là một sự kiện chỉ có thể gắn với một cái mốc quan trọng của nhà văn. Gogol thì sinh năm 1809 và chết năm 1852. Tìm hiểu ở sách thấy đúng như vậy, ở Nga, bức tượng đầu tiên của Gogol dựng vào đầu thế kỷ XX nhân dịp 100 năm sinh của nhà văn. Xem lại nguyên bản thì thấy chữ gogol ở đây lại không mở đầu bằng chữ hoa. Hóa ra đấy chỉ là một danh từ chung chỉ một loại chim nước, họ nhà ngỗng, vịt trời, tiếng ta gọi là chim le le, còn trong thành ngữ tiếng Nga, chỉ vẻ ngang ngạnh, ương bướng. Xem ra dịch giả vốn là một người nghiên cứu tư biện thích suy đoán, cho nên ở đây mới để cái lỗi không đáng có như thế.

Lại có trường hợp khác, có lẽ do dịch giả đọc lướt qua, không nhận rõ chữ nên nhầm, dịch xong lại không có thì giờ đọc lại cẩn thận. chẳng hạn một sách đã in của Gorki đọc lại để đưa tái bản tôi bỗng thấy mấy thành ngữ liền liền nghe hơi lạ, mà trong mạch văn có vẻ không ăn nhập: “Không có một xu lại đi dựng bàn thờ”. Thực ra người dịch đã nhầm chữ altưn có nghĩa là “một hào rưỡi” tiền Nga cổ, còn altar’ mới là bàn thờ. Phải dịch “Không có xu dính túi lại vớ được hào” hay có thể thay thế một thành ngữ Việt Nam “Buồn ngủ gặp chiếu manh” chẳng hạn. Tiếp theo lại thấy: “Củ cải hiếm mà chẳng ngọt hơn”. Chữ redki dịch là hiếm, thực ra nhầm với chữ redca ở cách hai là củ cải đắng. Thành ngữ của Nga phải dịch ra là “Củ cải cũng chẳng ngọt hơn củ cải đắng” (Khơren ne xlase redki).

Chắc cũng do đọc lướt qua như thế mà đây đó luôn xuất hiện những lỗi sai sót, nhiều khi trở thành trò cười: Buồn ơi, chào nhé (tên một tác phẩm khá nổi tiếng của nữ văn sĩ Pháp Franxoa Sagăng) được dịch đưa lên báo thành Nỗi buồn muôn năm! Chỉ vì đọc nhầm một chữ từ tiếng Nga Zdraxtvui (Chào) thành zdraxtvuiet’ (Muôn năm! Sống mãi). Ở đây có thể còn do kiến thức nói chung thiếu hụt. Chẳng hạn, có người dịch tên nữ chiến sĩ cách mạng, nhà hoạt động quốc tế, bà Roza Lucxămbua thành Hoa hồng Lục Xâm Bảo, hay GrenatGơnát tên một miền đất ở Tây Ban Nha thành ra lựu đạn (nhầm với từ Granat là quả lựu, lựu đạn).

Lại có những sai sót liên quan đến những từ đại nhân xưng. Tôi nhớ ngày còn chiến tranh, có người cho đăng bản dịch một bài thơ của nhà thơ Đức nguyên là Đại sứ Cộng hòa liên bang Đức ở ta – Cơlaodiux, đại ý như sau: “Khi trăng non mới hé/ Chiếu trên ngực anh/ Chiến tranh đi qua biển lớn/ Em cầm dao cầm súng ra đi. Rồi Khi trăng non mới hé/ Chiếu trên ngực anh/ Em chiến thắng trở về. Sau đó cũng bài thơ này người dịch khác cho in ở sách thì chữ anh ở trên đổi thành em và ngược lại. Lôgic phải thế mới đúng, chứ chả nhẽ em đi đánh giặc, còn anh ở nhà đợi chiến thắng à?

Trong một tập thơ dịch của một người dịch cũng đã có quá trình in ở một nhà xuất bản vào những năm 90, có bản dịch bài thơ của V.Hugô viết nhớ thương con gái của mình mà lại hiểu như thế nào là thành ra người yêu. Sau khi sách ra có bạn đọc gửi đến nhà xuất bản nọ góp ý ngay. Vậy mà gần đây một nhà xuất bản khác ở phía Nam lại cho in bài thơ dịch đó trong tập Thơ tình thế giới với tên người dịch khác, nhưng vẫn phạm cái lỗi nhầm đại từ nhân xưng một cách thô thiển, xúc phạm đến hương hồn tác giả đến thế?

Trong tủ sách của tôi có một bộ sách dày dặn hai tập, tổng cộng gần hai nghìn trang, được in khá trang nhã. Khi nhận bộ sách tôi thực sự thầm khâm phục người dịch, trong hoàn cảnh “kinh tế thị trường” này mà bỏ công sức ra dịch một tác phẩm đồ sộ như vậy. Tuy nhiên khi đọc xong bộ sách (phải bỏ ra không ít thời gian) tôi thật thất vọng và tiếc cho người dịch đã bỏ công làm một việc lớn nhưng chủ quan, để khá nhiều sơ sót làm hỏng cả bộ sách. Người dịch đã dịch sai nhiều từ do không tra cứu đến nơi đến chốn, mà chỉ đọc thoáng qua, đoán theo nghĩa gốc một từ quen thuộc. Từ một tòa nhà pháo đài, đại ý nói là ở trong có thể nhìn ra ngoài dễ dàng nhưng nhìn từ ngoài vào thì chẳng thấy gì, vậy mà lại thấy dịch là “tự ý thì chẳng thấy gì”. Dịch từ xlovi - từ “tự do”, (từ bên ngoài) thành ra “tự ý”. Người ta chở một con cá sống khổng lồ từ sông về để làm đại tiệc mà lại thả vào vườn con. Người dịch thấy chữ xadic đoán là từ chữ xad là vườn cây mà ra nên dịch thành vườn nhỏ. Nhưng từ xadic có nghĩa của nó là cái bể con đựng nước. Tiếp theo đến một từ khác - dịch giả đã chủ quan làm hỏng cả chương sách. Từ xtatretx có nghĩa là người già, nhưng còn nhiều nghĩa khác, trong đó có nghĩa chỉ người đi tu ẩn dật, khổ hạnh, ẩn sĩ. Nhân vật đang bị khủng hoảng tinh thần nên đi tìm các ẩn sĩ trong hoang mạc để mong cứu rỗi tinh thần, tìm được niềm an ủi, lý giải sự bế tắc… Vậy mà cả chương cứ nhắc đi nhắc lại ông già thông minh thì người đọc chẳng hiểu ông già thông minh ấy là thế nào?

Mới đây tôi tới thăm một giáo sư dạy văn học Pháp, chủ trì một bộ sách Balzac ra tới mười sáu tập. Giáo sư cũng phàn nàn về tình trạng dịch sai trong nhiều bản dịch văn học tiếng Pháp in trên báo chí cũng như trong sách. Giáo sư đã có bài viết trên tạp chí Văn học nước ngoài cách đây ít lâu. Vậy mà số mới ra gần đây của tạp chí này giáo sư lại chỉ cho tôi thấy hàng loạt những lỗi sai sót của những người dịch, không phải những người dịch mới có bài in lần đầu ở đây.

Trong các tiêu chuẩn để đánh giá một bản dịch, tiêu chuẩn dịch chính xác không thể coi thường được, nó phải được coi là tiêu chuẩn hàng đầu. Chính vì thế mà ta thấy những người dịch kỳ cựu vẫn có tác phong tra cứu rất tỉ mỉ. Thói quen dùng từ điển, không phải một quyển từ điển, mà nhiều loại từ điển là một thói quen cần phải học cho thành thạo nếu muốn bản dịch của mình có giá trị lâu dài. Thực ra có hiểu đúng, hiểu chính xác, hiểu đến ngọn nguồn từng chữ từng câu mới hiểu được toàn bài, mới thấm được cái hồn, cái sâu kín của câu văn câu thơ để mà chuyển dịch.



. Cập nhật theo nguyên bản của tác giả ngày 13.10.2015.


VIỆT VĂN MỚI NEWVIETART NHỊP CẦU NỐI KẾT VĂN HỌC NGHỆ THUẬT VIỆT NAM TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC TỪ NĂM 2004