Việt Văn Mới Newvietart
Việt Văn Mới


HAI BỘ PHIM

CỦA TRẦN VĂN THỦY





1- HÀ NỘI TRONG MẮT AI?


Hà Nội trong mắt ai  mở đầu bằng hình ảnh nghệ sĩ guitar mù  Văn Vượng, là một người sinh ra và lớn lên tại  Hà Nội, nghệ sĩ Văn Vượng chỉ một lần mong muốn được tận mắt chứng kiến vẻ đẹp của thành phố. Tiếp đó  Hà Nội trong mắt ai  kể lại những câu chuyện và nhân vật lịch sử gắn bó với  Hà Nội, từ  Tô Hiến Thành,   Nguyễn Trãi,   Lê Thánh Tông, Hồ Xuân Hương,   Bà Huyện Thanh Quan,   Ngô Thì Nhậm  tới   Bùi Xuân Phái. Xen giữa những hình vẽ minh họa các câu chuyện lịch sử là các cảnh đẹp của Hà Nội như  Hồ Tây, chùa Trấn Quốc,   Đền Quán Thánh  cùng những cảnh sinh hoạt thường ngày của người dân Hà Nội  thời bao cấp. Bộ phim kết thúc bằng những suy nghĩ về di chúc của chủ tịch Hồ Chí Minh  và khúc nhạc  Hà Nội trong mắt ai  do Văn Vượng sáng tác và trình diễn.

Vào đầu  thập niên 1980, Trần Văn Thủy nhận được kịch bản  Hà Nội năm cửa ô  với nội dung mô tả về  du lịch Hà Nội  với những cảnh đẹp và làng nghề truyền thống. Tuy nhiên sau khi khảo sát điều kiện làm phim trong giai đoạn khó khăn này của thành phố, Trần Văn Thủy thấy rằng ông nên làm một bộ phim về những giá trị tinh thần vĩnh cửu của dân tộc, của thủ đô thay vì những cảnh đẹp vốn luôn thay đổi và biến động theo thời gian. Kịch bản  Hà Nội trong mắt ai  dần được hình thành thông qua các câu chuyện xoay quanh lịch sử Hà Nội, từ chuyện  Tô Hiến Thành  chọn người tài kế nghiệp cho tới những bài thơ của  Hồ Xuân Hương,   Bà Huyện Thanh Quan  hay câu đối của  Ngô Thì Nhậm.

Người được giao trách nhiệm quay bộ phim là nhà quay phim trẻ  Lưu Hà, đây là bộ phim đầu tiên anh bấm máy và cũng là bài tốt nghiệp của Lưu Hà ở  Đại học Sân khấu và Điện ảnh. Về phần nhạc phim, nghệ sĩ Văn Vượng đã sáng tác riêng một nhạc khúc cũng có tên  Hà Nội trong mắt ai  để biểu diễn vào phần cuối của phim. Có lẽ tiếng đàn của Văn Vượng đã nhận được sự đồng cảm từ đạo diễn Trần Văn Thủy vì những khúc nhạc do Văn Vượng trình diễn ở đầu và cuối phim có âm thanh hết sức trong trẻo và phù hợp với nội dung của  Hà Nội trong mắt ai.

Hà Nội trong mắt ai  ngay ở lần chiếu duyệt ở  Xưởng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương  năm   1982 đã gặp rắc rối. Sau khi duyệt, giám đốc xưởng phim Lê Thái Bảo đã cho đạo diễn biết rằng bộ phim sẽ không được công chiếu vì nội dung của phim bị một số lãnh đạo trong lĩnh vực tư tưởng văn hóa cho rằng có vấn đề. Theo đạo diễn Trần Văn Thủy thì có lẽ bộ phim của ông không được chiếu vì nội dung mượn chuyện xưa để nói chuyện nay của nó đã đụng chạm tới một số quan chức,  có người còn quy kết rằng bộ phim có tính chất chống  Đảng , dạy Đảng cầm quyền. Sự kiện  Hà Nội trong mắt ai  là một phim "có vấn đề" còn đáng kể ở chỗ nó ra đời trước hầu hết các tác phẩm văn hóa mang tính đột phá của giai đoạn đầu  thời kỳ Đổi mới  như kịch  Lưu Quang Vũ, phóng sự  Cái đêm ấy là đêm gì?.   Sau khi phim bị cấm chiếu, Trần Văn Thủy đã gặp rất nhiều khó khăn trong cuộc sống và công việc, bạn bè nhiều người thậm chí còn tưởng ông sắp bị bắt giam, mãi về sau dù đạo diễn đã có một sự nghiệp thành đạt và danh hiệu  nghệ sĩ nhân dân, ông vẫn ít muốn nhắc tới giai đoạn này. Ngay cả Xưởng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương cũng gặp rắc rối vì bộ phim của đạo diễn Trần Văn Thủy, tác phẩm này đã khiến việc trao Huân chương Anh hùng cho xưởng phim bị đình lại.

Để phim đến với công chúng, đạo diễn Trần Văn Thủy đã tìm mọi cách thuyết phục cấp trên ở Xưởng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương như xin sửa phim theo ý kiến chỉ đạo, tuy nhiên theo họ thì phim gặp vấn đề nghiêm trọng tới mức không thể sửa được. Tiếp đó Trần Văn Thủy nhờ tới nhà quay phim của mình là Lưu Hà, anh vốn là con trai của phó giám đốc Xưởng phim lúc này vì vậy cuối cùng Lưu Hà đã xin cho phim được chiếu ở  Cung Thiếu nhi Hà Nội  vào giữa năm  1983   với tư cách phim tốt nghiệp của Lưu Hà. Sau buổi chiếu phim đã nhận được rất nhiều lời khen từ phía khán giả, tuy nhiên đạo diễn Trần Văn Thủy vẫn không thể thay đổi được quyết định của lãnh đạo cấp trên. Giữa tháng Mười năm  1983 , cơ hội cuối cùng đến với đạo diễn khi  Hà Nội trong mắt ai  được thủ tướng  Phạm Văn Đồng  chọn xem. Sau khi xem xong phim, thủ tướng Phạm Văn Đồng đã lập tức bày tỏ sự ủng hộ với bộ phim và đạo diễn Trần Văn Thủy, bằng nhiều cách như liên hệ với Văn phòng Ban Bí thư và phát biểu trước Đại hội lần thứ 2 của  Hội Điện ảnh Việt Nam, ông đã tác động để bộ phim được chiếu rộng rãi hết mức có thể ngay từ tháng 10 năm  1983 .  Tuy nhiên chỉ sau vài tháng, việc chiếu phim lại bị ách lại kể cả khi phim được chiếu giới thiệu cho  Tổng bí thư  Nguyễn Văn Linh  tháng 5 năm  1987 . Bất chấp những khó khăn gặp phải, đạo diễn Trần Văn Thủy vẫn tiếp tục làm bộ phim tài liệu tiếp theo của mình với tựa đề  Chuyện tử tế  ( 1985 ), đây được coi là phần 2 của  Hà Nội trong mắt ai. Tới tháng 10 năm  1987 , đạo diễn Trần Văn Thủy được gặp riêng ông Nguyễn Văn Linh, trong cuộc gặp này Tổng bí thư đã tỏ ý ủng hộ  Hà Nội trong mắt ai  và đề nghị Trần Văn Thủy làm ngay phần tiếp theo của phim. Nhờ vậy cả  Hà Nội trong mắt ai    Chuyện tử tế  được cùng công chiếu vào năm này.

Sau khi được công chiếu chính thức,  Hà Nội trong mắt ai  đã được khán giả đón nhận nồng nhiệt. Tuy là phim tài liệu nhưng các buổi chiếu của bộ phim ở Hà Nội thường xuyên kín chỗ, người dân thậm chí phải xếp hàng để mua vé xem tác phẩm tài liệu đặc sắc về Hà Nội này. Đây là sự kiện chưa từng có đối với thể loại phim tài liệu, vốn trước đó chỉ được chiếu miễn phí hoặc chiếu kèm phim truyện.

Tại   Liên hoan phim Việt Nam  tổ chức ở  Đà Nẵng  tháng 3 năm  1988 ,   Hà Nội trong mắt ai  đã chiến thắng vang dội với giải  Bông sen vàng  duy nhất của thể loại phim tài liệu cùng giải biên kịch, đạo diễn và quay phim hay nhất.  Đáng chú ý là dù đoạt được hầu hết giải thưởng lớn,  Hà Nội trong mắt ai  vẫn không có trong danh sách chiếu chính thức của Liên hoan phim. Cùng với  Chuyện tử tế,   Hà Nội trong mắt ai  được đánh giá là có giá trị nghệ thuật cao, mang tính đột phá trong thể loại phim tài liệu Việt Nam và chứng tỏ sự dũng cảm tuyệt vời của những nhà làm phim trong việc phản ánh hiện thực xã hội và suy nghĩ của người dân. Hai tác phẩm này đã góp phần thay đổi cách nhìn nhận, đánh giá xã hội của nhiều người.  Cho tới nay đây vẫn được đánh giá là một trong những tác phẩm điện ảnh xuất sắc lấy đề tài về Hà Nội


2 - CHUYỆN TỬ TẾ


Chuyện tử tế  mở đầu bằng hình ảnh của đạo diễn  Trần Văn Thủy  cùng các nhà làm phim thắp hương trước ngôi mộ của một đồng nghiệp của họ là nhà quay phim Đồng Xuân Thuyết nhân ngày giỗ đầu của anh. Trước khi qua đời vì căn bệnh ung thư, Đồng Xuân Thuyết đã đề nghị các bạn của mình thực hiện một bộ phim tài liệu thực sự có ý nghĩa về tình thương yêu giữa con người và con người hoặc xuất phát từ nỗi đau nhân thế, anh cũng đọc cho các bạn nghe một đoạn trích về tâm hồn con người trong tiểu thuyết Xô viết  Quy luật của muôn đời. Tiếp đó, bộ phim xoay quanh câu hỏi: "Thế nào là sự tử tế?". Đạo diễn tìm câu trả lời thông qua nhiều con người, hoàn cảnh sống khác nhau. Từ người thành phố bình thường tới những người lao động lam lũ nơi thôn quê và cả những người bị bệnh phong, một căn bệnh khiến họ bị cả xã hội xa lánh. Qua chuyến đi tìm câu trả lời ấy, Trần Văn Thủy đã bộc lộ sự trăn trở trước cuộc sống khó khăn và thiếu đi sự tử tế giữa con người và con người. Bộ phim chứa đựng rất nhiều cảnh đời của những người nghèo khổ ở đáy xã hội, từ một cậu bé chăn vịt vì lỡ để đàn vịt phá ruộng hợp tác để rồi phải mang lý lịch xấu tới một giáo viên dạy Toán giỏi phải đi bán rau kiếm sống hay những cựu chiến binh từng chiến đấu dũng cảm nay phải đi đạp xích lô hay làm nghề sửa xe đạp.  Chuyện tử tế  kết thúc bằng hình ảnh đám tang của Đồng Xuân Thuyết và những lời tâm sự của anh về lòng ham muốn được tiếp tục sống để chứng kiến bộ phim hoàn thành. " Vậy tử tế là gì?

Một bô lão giảng giải: "Tử tế, các nhà làm phim thân mến ạ, gốc của nó là từ  chữ Hán. Chữ "tử" có nghĩa là những chuyện nhỏ bé. Chữ "tế" có nghĩa là những chuyện bình thường.

Hai chữ "tử tế" gộp lại có nghĩa là cẩn thận từ những việc nhỏ bé, rồi do lâu đời ta đọc khác đi và nghĩa cũng khác đi. Sự tử tế, tử tế thật sự không phải là chuyện có tiền bạc hoặc muốn là có ngay. Nó cũng phải được học hành, được dạy dỗ, được tập luyện, kế thừa và gìn giữ. Tử tế như hoa thơm, hoa đẹp không thể thiếu được của cuộc đời".Tử tế có trong mỗi con người, mỗi nhà, mỗi dòng họ, mỗi dân tộc. Hãy bền bỉ đánh thức nó, đặt nó lên bàn thờ tổ tiên hay trên lễ đài của quốc gia. Bởi thiếu nó, một cộng đồng dù có những nỗ lực tột bực và chí hướng cao xa đến mấy thì cũng chỉ là những điều vớ vẩn. Hãy hướng con trẻ và cả người lớn đầu tiên vào việc học làm người - người tử tế trước khi mong muốn và chăn dắt họ trở thành những người có quyền hành, giỏi giang, hoặc siêu phàm...

Đ ây được coi là phần 2 của  Hà Nội trong mắt ai.   Đạo diễn phải thực hiện bộ phim này trong điều kiện hết sức thiếu thốn và khó khăn. Theo Trần Văn Thủy, ông làm  Chuyện tử tế  vì ông nghĩ con người phải biết sống tử tế với nhau, nhất là trong hoàn cảnh có rất nhiều người bất hạnh trên sự vô lý. Nhân vật xuất hiện ở đầu bộ phim, Đồng Xuân Thuyết, cũng giúp đỡ rất tích cực cho đạo diễn Trần Văn Thủy mặc dù anh đã mắc ung thư giai đoạn cuối, thậm chí trên giường bệnh anh còn thảo luận với Trần Văn Thủy về những góc máy quay cần thiết để thực hiện cảnh đám ma của chính mình.

Cái tên  Chuyện tử tế  của bộ phim được đạo diễn nghĩ ra sau khi ông hoàn thành vì nghĩ rằng tác phẩm của mình có khả năng sẽ bị cấm chiếu, và cái tên hơi "quái" của bộ phim sẽ khiến cơ quan duyệt phim phải cấm một "chuyện tử tế". Cũng như  Hà Nội trong mắt ai,   Chuyện tử tế  sau khi ra đời đã không thể đến với công chúng.

Tới tháng 10 năm  1987 , đạo diễn Trần Văn Thủy được gặp riêng ông  Nguyễn Văn Linh, trong cuộc gặp này Tổng bí thư đã tỏ ý ủng hộ  Hà Nội trong mắt ai  và đề nghị Trần Văn Thủy làm ngay phần tiếp theo của phim. Nhờ vậy cả  Hà Nội trong mắt ai    Chuyện tử tế  được cùng công chiếu vào năm này.  Do trong cuộc gặp với Tổng bí thư, Trần Văn Thủy được ông Nguyễn Văn Linh đề nghị là làm tiếp  Hà Nội trong mắt ai Tập 2  nên Trần Văn Thủy đã nảy ra ý tưởng rằng  Chuyện tử tế  sẽ chính là tập thứ hai đó, vì vậy tiêu đề của phim,  Chuyện tử tế, luôn đi kèm với chữ  Tập 2  trong khi bộ phim chỉ có một tập duy nhất. [6] Chuyện tử tế  được nhiều người coi là tác phẩm thành công nhất của đạo diễn Trần Văn Thủy. 

Tháng 11 năm 1988 ông được cử đi dự  Liên hoan phim Quốc tế Leipzig    Cộng hòa Dân chủ Đức  theo thư mời, tuy nhiên họ lại cấm ông mang theo bản phim  Chuyện tử tế  đi tranh giải. Cuối cùng bằng quan hệ riêng Trần Văn Thủy đã tìm cách để  Chuyện tử tế  được chiếu ở  Leipzig , bộ phim đã gây tiếng vang rất lớn và được trao  giải Bồ câu bạc, giải thưởng lớn thứ hai của Liên hoan phim.

Theo Trần Văn Thủy thì nếu  Chuyện tử tế không giành giải thì có lẽ ông đã không dám quay trở về Việt Nam. Được một số báo chí quốc tế ví như "Quả bom đến từ Việt Nam nổ tung ở thành phố Leipzig" và đánh giá là một trong mười phim tài liệu hay nhất Thế giới, Chuyện tử tế  đã được nhiều đài truyền hình nước ngoài mua bản quyền để phát lại.  Sau khi được chiếu rộng rãi ở Việt Nam,Chuyện tử tế  cùng  Hà Nội trong mắt ai  được đánh giá là có giá trị nghệ thuật cao, mang tính đột phá trong thể loại phim tài liệu Việt Nam và chứng tỏ sự dũng cảm tuyệt vời của những nhà làm phim trong việc phản ánh hiện thực xã hội và suy nghĩ của người dân.

Chuyện tử tế  cũng góp phần làm thay đổi cách suy nghĩ của một số Việt kiều về hình ảnh đất nước nay đã có những thay đổi. Năm  2008   Chuyện tử tế  đã được chọn chiếu tại  Liên hoan phim Viennale,   liên hoan phim  hàng đầu của  Áo  trong chương trình vinh danh những nhân vật đặc biệt và  lịch sử điện ảnh.   Theo các nhà tổ chức, bộ phim được chọn vì nó nổi tiếng và rất hợp với thời cuộc. Việc tìm kiếm bản phim để chiếu ở  Viên  đã diễn ra rất khó khăn vì bản phim nhựa gốc lưu giữ ở Việt Nam của bộ phim đã bị hỏng,  cuối cùng người ta đã phải sử dụng một bản DVD chất lượng tốt của bộ phim do một đạo diễn người Mỹ lưu giữ.  Năm   2009 Chuyện tử tế  cũng được chọn chiếu tại  Hà Nội  trong loạt phim tiêu biểu của các cựu học viện người Việt Nam của  Đại học Điện ảnh Quốc gia Liên bang Nga  (VGIK).

(Theo BKTT mở Wikipedia)


NHỮNG GIẢI THƯỞNG ĐÃ ĐẠT ĐƯỢC :

- NHỮNG NGƯỜI DÂN QUÊ TÔI : Phim đầu tay, quay ở chiến trường khu V,đoạt giải Bồ Câu Bạc tại liên hoan phim Quốc tế Leipzig (1970)

- PHẢN BỘI : Về chiến tranh biên giới Việt –Trung năm 1979, giải Vàng liên hoan phim Việt Nam 1980

- HÀ NỘI TRONG MẮT AI ( bi cấm từ 1982- 1987) giải Vàng Liên hoan phim Việt Nam 1988, giải biên kịch suất sắc nhât, Đạo diễn suất sắc nhất, Quay phim suất sắc nhất.

- CHUYỆN TỬ TẾ (1985), Giải Bồ Câu Bạc liên hoan phim quốc tế Leipzig, được báo chí nước ngoài gọi là “Quả bom đến từ Việt Nam” được hơn 10 đài truyền hình lớn trên TG mua bản quyền và được chiếu rộng rãi ở châu Âu, Nhật Bản, Úc và Mỹ.

- CHUYỆN TỪ GÓC CÔNG VIÊN, Giải Vàng Liên hoan Phim Hội Điện Ảnh năm 1996

- TIẾNG VĨ CẦM Ở MỸ LAI (1999), giải Vàng Liên hoan phim Châu A- Thái Bình Dương lần thứ 43.

- Danh hiệu CHỨNG NHÂN CỦA THẾ GIỚI ( Witnessing The World) của Hội thảo Điện Ảnh QT tai New York 2003.



. Cập nhật theo nguyên bản của tác giả chuyển từ Uông Bí ngày 21.7.2015.

trích đăng lại bài vở đăng tải trong việt văn mới - newvietart.com xin vui lòng ghi rõ nguồn

VIỆT VĂN MỚI NEWVIETART NHỊP CẦU NỐI KẾT VĂN HỌC NGHỆ THUẬT VIỆT NAM TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC TỪ NĂM 2004