Việt Văn Mới Newvietart
Việt Văn Mới

Béla Barok (1881-1945)






LÃNG DU TRONG ÂM NHẠC HUNGARY






   BÉLA BARTÓK
 
    Nhà soạn nhạc Hungari Béla Barok (1881-1945)  sinh ra ở Nagy-Szent-Miklós (nay thuộc  Rumanien). Cha ông qua đời khi ông mới 8 tuổi. Mẹ ông là giáo viên thỉnh giảng âm nhạc, nên mang con theo hết tỉnh thành này đến tỉnh thành kia. Khi nhận ra năng khiếu âm nhạc của con mình, bà quyết định định cư ở Pressburg để có thể dẫn con đi nghe các buổi hoà nhạc, xem các vở nhạc kịch. Ông học nhạc ở Bratislava, rồi ở Budapest. Ông tốt nghiệp Nhạc viện Hoàng gia Hungary ở Budapest và trở thành giáo sư dạy đàn piano cho tới năm 1935.  Lúc đầu ông chịu ảnh hưởng của nền âm nhạc truyền thống Đức.  Năm 1905, Debussy phát hiện tài năng âm nhạc của Bartok.  Cuộc gặp gỡ này đánh dấu  một phần các tác phẩm của ông sau này.  Đồng thời, cùng với bạn là Kodály, tổ chức những chuyến đi nghiên cứu qua các vùng ở Trung Âu  (các nước quanh sông Donau như Hungari, Tiệp Khắc, Rumani) và về sau là châu Phi, để sưu tầm và ghi chép hàng chục nghìn bài hát dân gian.    Những công trình nghiên cứu ấy  có lợi cho sự nghiệp âm nhạc  của Bartok  và ông nhiều lần ra nước ngoài với tư cách  nghệ sĩ piano.  Đặc biệt thù ghét chế độ Đức quốc xã, ông sống lưu vong khi chế độ độc tài Hungary thoả hiệp với Hitler.  Năm 1940, Bartók định cư vĩnh viễn ở Mỹ.   Cuộc sống thiếu thông cảm, túng thiếu và bệnh tật mau chóng đưa ông đến cái chết. 
   Tác phẩm của Bartók chịu nhiều ảnh hưởng khác nhau  trong quá trình sáng tác.  Lúc đầu mang dấu ấn chủ nghĩa lãng mạn của Liszt, của Debussy.   Cuối cùng tác phẩm của Bartók chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa ấn tượng, của Stawinski, của nghệ thuật bán cung của Berg và Schoenberg  (Hai mươi bài dân ca Hungari, 1911;  Ông quan tuyệt vời, 1919;  Allegro barbaro, 1911;  Sonatine, 1915). Đặc biệt bản nhạc có  những biến tấu hóm hỉnh , triết lý , rộn ràng “Hành tinh nhỏ” (Mikrokosmos) mà Bartok sáng tác dành cho con trai Tibor của mình đã trở thành bản nhạc dành cho những người tập piano.
 
 
   Ý tưởng từ sự tình cờ
 
   Một hôm, Bartok đến thăm quê nhà của một người bạn.  Chị đầu bếp chân đất đứng bên bếp lò, vừa hát, vừa khuấy đều món ăn quốc hồn quốc tuý của Hungary- món ragu.  Nghe những làn điệu dân ca, Bartok thốt lên:
     -  Chị học giai điệu dân ca này ở đâu vậy?
     -  Bà nội chị dậy chị đấy!
   Bartok nài chị hát lại để ghi lời và nhạc bài hát.  Từ sự tình cờ này, Bartok nảy ý định tập hợp dân ca của đất nước mình. 
 
ZOLTÁN KODÁLY
 
   Zoltán Kodály (1882-1967) sinh ở Kecskémet, Hungary trong một gia đình yêu thích âm nhạc. Cậu bé Zoltán học violin do cha đẻ dạy.  Kodály,  Bartók, Dohnányi cùng học sáng tác ở Nhạc viện Budapest với thầy Koessler -một người say mê nghiên cứu âm nhạc Hungary.  Kodaly tốt nghiệp  với luận án “Sự hình thành các điệu múatheo nhạc dân gian Hungary”.Nhà soạn nhạc Hungari Zoltán Kodaly từng là giáo viên lý thuyết nhạc, nhà phê bình âm nhạc, giảng viên đại học, nhạc trưởng.  Ông là nhà nghiên cứu truyền thống âm nhạc dân gian Hungari.  Âm nhạc của Debussy có ảnh hưởng sâu sắc đối với Kodály trong thời gian ông sống ở Paris năm 1907. Ông đóng vai trò hàng đầu trong việc đổi mới âm nhạc Hungary.  Ông cùng với Bartok nghiên cứu âm nhạc dân gian.  Kodaly trung thành với truyền thống lãng mạn.  Tác phẩm của ông là sự tổng hợp các yếu tố khác nhau: nhạc dân gian Hungary, hoà điệu, cách gây ấn tượng, cấu trúc cổ điển.  Sự nghiệp sáng tác của ông có hai thời kỳ.  Thời kỳ thứ nhất chuyên sáng tác nhạc cho nhạc khí, nhạc thính phòng, kết thúc vào năm 1923.  Thời kỳ thứ hai gồm các vở ca kịch “Hary Janos” (1926) ; Czinka Panna (1948), nhạc tôn giáo  như “Te Deum” (1936);  “Missa Brevis” (1944);  hợp xướng phỏng theo nhạc dân gian “Những bức tranh vùng Marva” (1931); “Những ca khúc của Konrad” (1934);  ”Ca ngợi thánh Étieenne” (1938); “Lời kêu gọi của Zrinyi” (1955).   Ngoài ra, Kodaly còn có nhạc phẩm “Vũ điệu Marosszék” (1930);  “Vũ điệu Galánta” (1933).   
 
Zoltán Kodaly- người mở đường cho âm nhạc hiện đại Hungary phát triển
 
   Nhạc của Kodaly  bắt rễ từ dân nhạc Hungary.  Hoà âm và nghệ thuật phối âm của Kodaly  gắn kết với phong cách của Palestrina, Bach.  Ông cùng với Bartok là chủ biên của nhiều tập dân ca Hungary.  1948-1949, Kodaly là chủ tịch Viện hàn lâm nghệ thuật Hungary. 
  
LỜI BÌNH:

   Suốt 2 năm, Bartok cùng với Kodály rong ruổi khắp các làng quê, ăn bánh mì đen, xúp bắp cải của dân làng để thu thập các điệu hát Slovak và Rumania.  Hai người cho xuất bản công trình sưu tập những bài hát dân gian với tựa đề  Nhạc dân gian Hungary. Bartok khâm phục sức mạnh tiềm tàng của sáng tác dân gian. Trên cơ sở các thang âm của các bài hát dân ca,  Bartok sáng tạo ra cách hoà âm mới.   Những nhạc phẩm đầu tay của Bartok nổi tiếng ở Anh, Pháp. Nó lan truyền trở về Hungary.  Danh tiếng của ông lan rộng vào sau đại chiến thế giới lần thứ nhất.  Bartok không những là nhà soạn nhạc lừng danh, mà còn là người mở ra một kỷ nguyên mới trong nền âm nhạc Hungary.
    Nhạc phẩm của Kodaly được các đoàn nghệ thuật lớn trình diễn.   Ông nổi tiếng thế giới bởi những nhạc phẩm đầy hài hước, gần gũi cuộc sống với cảm nhận sâu sắc, mang đậm nét truyền thống của dân nhạc Hungary Từ 1912 , Kodaly dạy sáng tác ở Nhạc viện Franz Liszt Budapest. Ông viết nhiều sách về phương pháp học và dạy âm nhạc. Phương pháp Kodály là một trong bốn phương pháp (Dacroze, Kodály, Carl Orff, Suzuki) phổ biến hiện nay trên thế giới. Nhiều nhà soạn nhạc thành danh của nước Hungary trưởng thành từ phương pháp của Kodály (Kodály-Methode).  Giới nghiên cứu đánh giá:
   -  Zoltán Kodaly có công khai tâm âm nhạc cho lớp trẻ Hungary.
    Nghệ thuật Béla Bartok phát triển trên nền nhạc dân gian: ở những giai điệu đồng quê xa xưa mượt mà.  Ông yêu thích các làn điệu gypsy chân chất mà ông từng nghe trong thời niên thiếu.  Nhạc của Bartok trong sáng, sâu sắc, có tình người. Những thang âm biểu lộ  vui tươi cũng như chua cay của ông  rất gần gũi với với phong cách diễn đạt dân gian. Bartok và Kodály là những người đặt nền tảng  cho  tân nhạc Hungary.


. Cập nhật theo nguyên bản của tác giả chuyển từ SàiGòn ngày 10.8.2014.