Việt Văn Mới Newvietart
Việt Văn Mới







Một Thời Văn Chương & Tôi …







Hết bão Usagi (số9) đến Wutip (số10) quật gió cấp 16,17 làm tan hoang Quảng Bình,Quảng Trị,dân tình khốn đốn. Chiều Saigon mưa suốt,cơn tầm tã ngập lụt phố phường- thư phòng im vắng,tôi nghe và cảm rất rõ bóng dáng mình đang lướt đi trên dòng thời gian bong tróc rứt rời từng mảng,từng sátna - mình giây phút này không còn là mình giây phút trước,cứ thế huyễn hoặc triền miên cho đến khi… “mệt quá cái thân ta này, nằm xuống với đất nghỉ ngơi”(Ngẫu nhiên – Trịnh Công Sơn).

Đọc đến chương 12: Từ “Tiếng Nói Dân Tộc” đến “Điện Tín”(tr.192) tập Hồi Ký Không Tên của cố nhà báo Lý Quí Chung - Chánh Trinh( NXB Trẻ-2004), tôi nhớ phơn phớt chút kỷ niệm với hai truyện ngắn đươc chọn vào vòng loại giải thi của báo: “Khi màn đêm buông xuống”(TNDT-1968), “Về phía có mặt trận”(ĐT-1971)- Rất tiếc các bài viết lưu trữ bị thất lạc trong lúc chuyển chỗ ở .Cả hai truyện ngắn đều đề cập đến nỗi thống khổ của phận người trong chiến cuộc – tôi còn nhớ đôi chi tiết truyện: miền Đông đất đỏ đêm súng ống rình rập nặng nề đầy nỗi phập phồng lo sợ,ánh trăng lạnh ghê người,tiếng chó tru tréo táp vào hư không tĩnh mịch,tiếng dép lốp bước vội,tiếng lách cách va chạm của binh khí và hơi thở nén lại trong lồng ngựcmuốn vỡ tung…- hình ảnh cỗ quan tài ốm xọp tối tăm, bốn phiến gỗ nhốt thi thể một người lính nào đó phủ cờ ba sọc di chuyển qua phố thật buồn – chi tiết một số giáo viên kẹt trong vùng chiến sự (Bình long,Phước Long) chờ di tản - chiếc trực thăng đầy nhóc người quá tải loạng choạng bốc vội khỏi mặt đất,một người thầy nào đó còn rất trẻ liều mạng đu bám theo,sút tay rụng xuống cuộc binh đao ! Chắc giờ này các bạn đã qua cầu Nại Hà húp bát cháo Lú quên đi tiền kiếp,đầu thai cho số phận khác lâu rồi ?

Thập niên 60, thời thư sinh cắp sách đến trường,tôi tập tễnh sáng tác-“văn chương học trò”theo sở thích ngẫu nhiên - Thơ,tùy bút,viết ngắn (bút danh Phan Nguyễn Song Linh, Phan Đồi Thông)đăng rải rác các nhật báoSaigon (Thần Chung,Đuốc Nhà Nam,Dân Chúng,Chánh Đạo,Đất Tổ,Saigon báo,Dân Tiến,Trắng Đen,Giai phẩm Xuân Sư Phạm,Pétrus Ký…).Lúc bấy giờ tôi không ý thức như cách nghĩ của nhà thơ Nga Aleksandr Blok (1880-1921): “Nếu không sống nhập vào thời đại của mình thì đừng có viết làm gì”.Chỉ đơn giản : thấy - nghĩ và viết .Sống trong không gian chiến tranh phân li, tương lai mù mịt - sau các sắc lệnh động viên từng phần rồi toàn phần (năm 67,68), bọn đầu xanh chúng tôi như những thanh củi được tọng vô tội vạ vào lò lửa thiêu đốt phi lý : “Tuổi thơ lớn dậy muộn màng/Ngó trời,ngó đất,ngó đèn nhang câm”(PVT). Giờ nhìn lại,sót nhớ đôi câu,đôi vần nghe bi thiết :

-Đèn nhang anh thắp cho anh

Hình nhân giấu mặt tay khoanh đứng chờ

(Cáo phó -1965)

-Em cười vỡ hạt ca dao

Thác đi về ngõ lũy hào đầu thai

(Bài cho em -1970)

-Đất nước buồn úp mặt

Giữa lòng phố mê man

Ru điệu ca nát ngướu

Trong cuộc này gian nan

Con thủy triều hung hản

Thanh mã tấu ngồi dậy

Tay chân đan với nhau

Thối nát từng chiếc thây

Hai bên miền sông núi

Treo nước mắt cháy khô

Nghiêng mình cây lá mọc

Ban đêm gió lõa lồ

Nhăn nheo vừng trán đỏ

Bụi bám giấc ngủ ngon

Đốt điếu thuốc thứ nhất

Viên đạn đồng trẻ non

Xin thêm một ngày sống

Dấu vết đầy thân thể

Anh buông xuôi chán chường

Mọi người xin được chết

(Trong cuộc gian nan – 1966)

-…Chia làm đôi sông núi

Căm hờn bôi trên môi

Mây đen về buổi tối

Thi thể này tanh hôi

Vòng kẽm gai dang dở

Sần sùi viên đá đen

Đánh mất từng sợi tóc

Uống từng ngụm quê hương

(Đối diện- 1966)

-Tôi ôm thế kỷ than dài

Cho quê hương đó lưu đày lên môi

Nuốt từng bọt đắng đơn côi

Chiến chinh mấy bận đau vùi nước non…

-Cỏ cây giờ rướm máu tanh

Đêm về rũ rượi mấy cành xương khô

Từ cơn sóng biển nhấp nhô

Ngồi đây mấy kiếp để chờ đổi thay !

(Nỗi buồn chưa hết-1966)

-Mấy đồi sim tím xa xưa

Người theo cát bụi cho vừa nước non

Tháng ngày bên vó ngựa mòn

Tôi rơi nước mắt khóc hồn người ơi !

(Thơ cho người –gửi hương hồn Dzũng Chinh(1)-người tôi không hề quen-1967-PVT)

Nhìn lại cả một thời trai trẻ tan hoang - phong trào tranh đấu dấn thân - chống độc tài gia đình trị,chống bắt lính,đốt xe Mỹ - đòi “US go home !” …- ít nhiều mang tính tích cực,là chỗ dựa “bồi dưỡng chính trị”,nâng vực tinh thần SVHS - nhưng rồi phong trào cũng bùng nhùng chẳng biết tương lai về đâu ? Nội bộ chính trường miền Nam rối ren - đảo chánh,chỉnh lý,bầu cử độc diễn… - Con đường hướng về“vùng giải phóng” rất hấp dẫn những “chàng trai chưa trắng nợ anh hùng”(thơ Chính Hữu),nhưng vẫn còn là một hành trình tìm kiếm đầy thử thách… Bối cảnh đó đã khiến xã hội thành thị miền Nam thập niên 60,là mảnh đất màu mỡ cho triết học và văn học hiện sinh bén rễ,sinh sôi nẩy nở.

Triết lý“hiện sinh”đa dạng nhiều màu sắc- J Paul Sartre(1905-1980) cho rằng : mọi sự hiện hữu hoàn toàn vô lý.Không thể có gì là chân lý cả !vì mọi sự là vô lý,nên sự hiện hữu của chúng,tất cả ,đều là ghê tởm đáng nôn mửa.Và Sartre cho biết nhân vật của ông phạm tội ác để có thể chứng minh rằng con người hoàn toàn tự do,không hối hận gì,giải phóng mọi thành kiến luân lý.Rằng thì : “Các anh được giải thoát mọi thành kiến của giai cấp,mọi cản trở của khu vực các anh sống,của nền giáo dục.Các anh được giải thoát khỏi tín ngưỡng tôn giáo,khỏi sự quyến rũ của sự hy sinh;các anh được giải thoát khỏi mọi phong thái của gia đình,của luân lý;thoát khỏi sự áp chế của lứa đôi (hôn nhân),của sự cám dỗ làm điều thiện.Các anh được giải thoát cả lòng kính yêu Tổ quốc nữa…Các anh chỉ còn phải bước một bước nữa là tới chỗ giải phóng hoàn toàn: ấy là tội ác”(Homme libre,1943). Tư tưởng của Sartre đã dẫn đến quan niệm cho cuộc đời là phi lý,mỗi người tự chọn đời mình,sống một cách ích kỷ trên hết,và kể cả làm tội ác !

Trong cuốn “Les Nourritures Terrestres”,André Gide(1869 - 1951) chủ trương sống phung phí buông thả “không chống lại mình nữa,ưng thuận hưởng lạc một cách tự do”.Gide nói : “Nếu ban đầu tôi đừng nhịn uống thì đâu có khát khao nhiều”. Ở cuốn “L’immoraliste”(Kẻ Vô luân), Gide ca ngợi đạo cảm giác và đưa đạo đó lên hàng nhân bản chủ nghĩa;từ chối mọi cái gì là vĩnh cửu,là lý tưởng,là cao xa . Chỉ có một thái độ đáng kể : sống thành thực,thành thực bằng cả thân xác cuồng loạn của con người.

Tư tưởng của Gide cực kỳ nguy hiểm,giết chết lý tưởng sống cao đẹp của thanh niên,tàn phá xã hội loài người ! Không thể đổ lỗi cho Chúa theo cái kiểu “Chúa đã đặt khó khăn vào xác thịt tôi” - “tôi có chọn như vậy đâu”- cái kiểu như Charles Péguy: “Seigneur qui les avez pétris de cette terre - Ne vous étonnez pas qu’ils soient trouvés terreux” – ( Lạy Chúa,là đấng đã nhào nặn nên loài người bằng đất này,xin Người chớ bỡ ngỡ khi thấy họ dính mùi tục lụy).

André Malraux (1901-1976) băn khoăn về“thân phận con người” – tại sao sống? và sống để làm gì? Theo Malraux : con người chỉ có một sự đam mê đáng kể - đó là đam mê khủng bố giết chóc ,vì nó giúp cho ta dùng hết sức lực của mình …Hành động bao giờ cũng chỉ là một lối giải thoát sức lực,trốn tránh ưu tư,mặc dù không bao giờ tránh được. Malraux quan niệm ám sát kẻ thù nhưng không vì lý tưởng nào cả;chỉ vì căm ghét loài người,vì nôn mửa trước những tình cảm tốt đẹp - và cho rằng :“Hành động không vì bất kỳ ai. Có chăng vì một kẻ khác dòm ngó vào hành động của ta”.

Đã có một thời văn chương chịu ảnh hưởng như thế ở vùng thành thị miền Nam (1954-1975) – và tôi đã có dịp sống trong đó phần đời tuổi trẻ của mình – một thời tích cực hay tiêu cực dẫu sao nó cũng là sản phẩm của một giai đoạn lịch sử.

Giờ đây lịch sử đã lùi xa 38 năm,cách nhìn các vấn đề văn hóa,văn học khách quan toàn diện hơn . Chuyện đúng/sai về mặt lý luận tiếp tục soi rọi kiểm nghiệm – vẫn còn đó con sông nhưng nước sông thay đổi rồi (2) – người mồ xanh cỏ yên trí mình đã xác quyết chân lý – người còn nợ trần gian dường như ngộ ra điều gì mà bấy lâu nay mình đánh mất - giấc ngủ chưa tròn,nửa đêm sực tỉnh ! Thôi thì hãy gõ nhịp cho dòng sông không ngừng chảy tràn về phía trước với ước nguyện: mỗi ngày mỗi đổi mới - “nhật nhật tân, hựu nhật tân” (Phan Bội Châu).

LỜI KẾT :

Cái tật lan man không bỏ được mà hình như khi viết lan man,nghĩ suy đa chiều dường như phù hợp thể loại tản văn,tôi cảm giác ngòi bút mình tự do thoải mái - Ngoài trời mưa láy pháy,cơn bão Nari(số 12) được dự báo rất mạnh gió cấp 12,13 sẽ đi thẳng vào đất liền vùng Quảng Bình không biết có ảnh hưởng lễ an táng người anh cả Quân đội Việt Nam - nhà quân sự tài ba lỗi lạc Đại tướng Võ Nguyên Giáp về yên nghỉ nơi quê nhà – mong sao thời tiết quang tạnh - vừa đủ cho một sự thương tiếc đến từ trời – từ lòng dân…

Gấp tập Hồi Ký Không Tên - gợi nhớ một thời tập tễnh văn chương,tôi đeo đẳng cái ý nghĩ : văn chương sẽ trở nên phù phiếm,sẽ chẳng là gì cả nếu không xuất phát và trở về phục vụ con người !


(Saigon,viết xong rạng sáng 13/10/2013)

(1) Tác giả ca khúc Những đồi hoa sim - phổ thơ Màu tím hoa sim của Hữu Loan
(2) Héraclit – “Người ta không bao giờ tắm hai lần trên cùng một dòng sông”
(Nguồn internet và tài liệu tham khảo“Sứ mệnh Văn nghệ”- Nguyễn Nam Châu - Đại Học Xuất bản -1958.)


. Cập nhật theo nguyên bản của tác giả chuyển từ SàiGòn ngày 18.10.2013.